हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप : परिचय र महत्त्व

मकवानपुरको सिलिंगेमा बस्ने दिनेश चेपाङले महको व्यवसाय गरेर आफू मोटर धनी हुन्छु भन्ने कल्पनासमेत गरेका थिएनन्। वि.सं. २०६४ सालमा उनले एक हजार रुपैयाँको लगानीमा मह सङ्कलन गर्ने व्यवसाय सुरु गरेका थिए। सुरुमा उनी चाका मह सङ्कलन गर्थे, तर बजारका व्यवसायीहरू भने तरल मह चाहन्थे। त्यही आवश्यकता बुझेर उनले महको प्रशोधनतिर पाइला चाले। अहिले उनी वार्षिक १५ देखि २० टनसम्म मह बिक्री गर्दै आएका छन्।

काम गर्ने तरिका फेरिँदा कति ठुलो फरक पर्छ भन्ने कुरा उनको अनुभवले देखाउँछ। पहिले घरमै डेक्चीमा तताएर मह प्रशोधन गरिन्थ्यो र पाँच किलो मह प्रशोधन गर्न पाँच दिन लाग्थ्यो। अहिले उनको आफ्नै प्रशोधन केन्द्र छ, र त्यति नै काम ३० मिनेटमा सकिन्छ। मह व्यवसायको आम्दानीबाट उनले आफ्ना छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म अध्ययन गराए। सुरुमा मह बेच्न बजार जाँदा मोटरगाडी देखेर डराउने र भाग्ने दिनेशसँग अहिले आफ्नै एउटा मोटरसाइकल र कार छ। उनको गाउँमा ८४ जना किसान मौरीपालन गर्दै आएका छन्। परम्परागत रूपमा खेती गर्ने र कमजोर जीवनस्तर भएको चेपाङ समुदायको जीवनस्तर मौरीपालनले नै बदलिदिएको छ।

बुलिङटार बोझापोखरीका स्थानीयहरू केही महिनाअघिसम्म बजार घुम्न कावासोती झर्थे। गाउँमा आउने आफन्त, पाहुना र सरकारी कर्मचारीबाहेक विरलै मात्र नयाँ व्यक्ति त्यहाँ पुग्थे। तर अहिले अवस्था फेरिएको छ। उकालो बाटो र डाँडा छिचोल्दै दैनिक सयौँ पर्यटक त्यहाँ पुग्छन्। सिस्नुको अचारका साथै मौलिक खानेकुरा खान र स्थानीय नाचमा रम्न पाउँदा पर्यटकको खुसीको सीमा नै हुँदैन।

बोझापोखरीका मगर समुदायले आफ्नो संस्कृति र खानाको परिकारलाई पर्यटकको रोजाइमा पार्न होमस्टे सञ्चालन गरेका छन्। मौलिक संस्कृति र खानाको परिकारले गर्दा आन्तरिक र बाह्य दुवै पर्यटकको आकर्षण बढेको छ। त्यहाँबाट देखिने हिमशृङ्खलाको अवलोकन, त्रिकन्या देवीको दर्शन र स्थानीयको आत्मीय व्यवहारले पर्यटकलाई लोभ्याउँछ। अहिले त्यहाँ १३ घरमा होमस्टे सञ्चालनमा छ। होमस्टे सञ्चालकहरूले एउटा सामाजिक समूह बनाएका छन्, र होमस्टेबाट भएको आम्दानीको १० प्रतिशत रकम समूहको कोषमा राखिन्छ। समूहमा रहेको रकम सामाजिक काममा प्रयोग हुँदै आएको छ। अदुवा र अम्रिसो खेती गरेर जीवन चलाउने स्थानीयलाई होमस्टेले आम्दानी बढाउन मदत गरेको छ।

दिनेशको मह व्यवसाय र बोझापोखरीको होमस्टे, दुवैले एउटै कुरा देखाउँछन्। मानिसले आम्दानी लिने उद्देश्यले गर्ने कामले उसको आफ्नो र उसको समुदायको जीवन नै फेरिदिन्छ। यस्ता कामलाई नै आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ।

आर्थिक क्रियाकलापबाट स्थानीय स्रोतको सदुपयोग हुन्छ। गाउँमा भएको जङ्गल, माटो, पानी, हिमालको दृश्य, सिप र संस्कृति सबै स्रोत हुन्, तर तिनलाई काममा नलगाएसम्म तिनले आम्दानी दिँदैनन्। आर्थिक गतिविधिले रोजगारीका अवसर दिलाउँछ र जीवनस्तरमा सुधार ल्याउँछ। दिनेशको गाउँका ८४ जना किसानले काम पाउनु र बोझापोखरीका १३ घरले आम्दानी बढाउनु यसैका उदाहरण हुन्।

आर्थिक क्रियाकलापको दायरा समयसँगै फराकिलो हुँदै गएको छ। परम्परागत रूपमा कृषि, उद्योग र जागिरलाई मात्र आर्थिक क्रियाकलाप मानिन्थ्यो। अचेल यी क्षेत्रबाहेक सेवा, पर्यटन, वैदेशिक रोजगार आदि पनि आर्थिक क्रियाकलापका क्षेत्रहरू मानिन्छन्।

एउटै व्यवसाय एकभन्दा बढी क्षेत्रसँग पनि जोडिन सक्छ। मौरीपालन गरेर मह उत्पादन गर्नु कृषि हो, त्यही महलाई प्रशोधन गरेर बजारमा पठाउनु उद्योग हो। पाहुनालाई बास र खाना दिएर आम्दानी लिने होमस्टे पर्यटन क्षेत्रको काम हो।

स्थानीय स्रोतको सदुपयोग भनेको आफ्नै ठाउँमा भएको कुरालाई आम्दानीको आधार बनाउनु हो। बोझापोखरीका मगर समुदायले हिमशृङ्खलाको दृश्य, त्रिकन्या देवीको मन्दिर, सिस्नुको अचार, मौलिक खाना र स्थानीय नाचलाई आम्दानीसँग जोडे। दिनेशले गाउँकै वातावरण र मौरीलाई व्यवसायमा बदले। यसरी हेर्दा स्रोत टाढाबाट खोज्नुपर्दैन, आफ्नै वरिपरि हुन्छ। खाँचो पर्ने कुरा त्यसलाई चिन्ने आँखा, सिप र मेहनत हो।

आर्थिक क्रियाकलापको महत्त्व एउटा परिवारमा मात्र सीमित हुँदैन। यो गाउँ हुँदै देशसम्म पुग्छ। यसका मुख्य महत्त्व यी हुन्।

• (क) रोजगारीको अवसर वृद्धि हुन्छ।
• (ख) आम्दानीमा वृद्धि हुन्छ।
• (ग) दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न सहज हुन्छ।
• (घ) जीवनस्तरमा सुधार आउँछ।
• (ङ) स्थानीय स्रोत र साधनको परिचालन हुन्छ।
• (च) परिवारको एक सदस्यमाथिको निर्भरता कम हुन्छ।
• (छ) आर्थिक गतिविधिका एक क्षेत्रको विकासले अर्को क्षेत्रको विकासका गतिविधिमा सघाउ पुग्छ।
• (ज) राष्ट्रिय आयमा वृद्धि हुन्छ।
• (झ) राष्ट्र आर्थिक रूपमा सक्षम हुन्छ।

यी बुँदा एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। गाउँमा मह प्रशोधन केन्द्र खुल्दा ढुवानी गर्ने, भाँडा जुटाउने र बिक्री गर्ने काम पनि सँगै बढ्छ। एक क्षेत्रको विकासले अर्को क्षेत्रलाई सघाउ पुऱ्याउनु भनेको यही हो। घरमा एक जना सदस्यले मात्र कमाउनुपर्ने बाध्यता हट्दा परिवारमाथिको बोझ घट्छ र आवश्यकता पूरा गर्न सहज हुन्छ। हरेक परिवारको आम्दानी बढ्दै जाँदा देशको राष्ट्रिय आय बढ्छ र देश आर्थिक रूपमा सक्षम बन्छ।

यो सिकाइ पढेरै टुङ्गिँदैन। आफ्नै गाउँ, टोल वा बजारमा हेर्दा आर्थिक क्रियाकलापका धेरै उदाहरण भेटिन्छन्। तिनलाई खोजेर, सोधेर र लेखेर हेर्दा मात्र यसको अर्थ राम्ररी बुझिन्छ। तल दिइएका काम आफैँ गरेर हेर्नुहोस्।

• १. आर्थिक क्रियाकलापले स्थानीय स्रोतसाधनको सदुपयोग गर्न कसरी मदत गर्छ ? कुनै स्थानीय स्तरको उदाहरण खोजी गरी प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• २. आर्थिक क्रियाकलापले मानिसको जीवनस्तरमा भएको परिवर्तनको घटना समेटी एक समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस्।
• ३. आर्थिक क्रियाकलापले देशको आर्थिक विकासमा कसरी सहयोग पुऱ्याउँछ भन्ने विषयमा वक्तृता तयार पार्नुहोस्।

आफ्नो समुदायका मानिस विभिन्न आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनुभएको हुन्छ। उहाँहरू संलग्न हुनुभएको आर्थिक गतिविधि र उहाँहरूको जीवनस्तरमा भएको सकारात्मक परिवर्तनका नमुना सङ्कलन गरी कथा तयार पार्नुहोस् र साथीलाई सुनाउनुहोस्। यसरी सुनेका कथाहरूले आफ्नै ठाउँमा कुन कुन स्रोत अझै प्रयोगविहीन छन् भन्ने पनि थाहा हुन्छ।