हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप : कृषि र उद्योग

मानिसले खान, लगाउन र जीविका चलाउन पैसा वा वस्तु आर्जन गर्ने उद्देश्यले काम गर्छ । यसरी आम्दानी हुने गरी गरिने कामलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ । खेती गर्नु, पशु पाल्नु, उद्योग चलाउनु, पसल राख्नु यी सबै आर्थिक क्रियाकलाप हुन् । हाम्रो देशमा गरिने आर्थिक क्रियाकलापमध्ये सबैभन्दा ठुलो र सबैभन्दा पुरानो कृषि हो ।

कृषि व्यवसाय हाम्रो देशका मानिसहरूको प्रमुख व्यवसाय हो । यो आम्दानीको प्रमुख स्रोत पनि हो र देशको प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप पनि हो । नेपालमा अधिकांश मानिस अहिले पनि कृषिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आश्रित छन् । कसैले आफ्नै खेतबारीमा काम गर्छन्, कसैले अरूको खेतमा ज्याला मजदुरी गर्छन्, कसैले कृषि उपजको किनबेच गर्छन् । देशको कुल आयमा करिब ३२% योगदान कृषि क्षेत्रको रहेको छ । यति ठुलो हिस्सा ओगट्ने अरू कुनै एउटै क्षेत्र हामीसँग छैन ।

कृषि व्यवसायअन्तर्गत खेतीपाती प्रमुख हो । खेतीपातीमा पनि पहिले खाद्यान्न बाली आउँछ, किनभने त्यसैले हाम्रो दैनिक खानाको जोहो गर्छ । धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ आदि हाम्रा प्रमुख खाद्यान्न उत्पादन हुन् । यसका साथै उखु, सनपाट, कपास, सुर्ती, तोरी पनि विभिन्न ठाउँमा उत्पादन गरिन्छ । स्याउ जस्ता फलफूल जाजरकोट जस्ता पहाडी जिल्लामा प्रशस्त फल्छ ।

तर कृषि भनेको माटोमा गरिने खेती मात्र होइन । पशुपालन, कुखुरापालन र माछापालन पनि कृषि क्रियाकलाप नै हुन् । गाईभैँसी पालेर दूध निकाल्ने, कुखुरा पालेर अन्डा र मासु उत्पादन गर्ने, पोखरीमा माछा हुर्काउने काम गर्ने मानिस पनि कृषकै हुन् ।

यी खाद्यान्नबाली सबै ठाउँमा समान रूपले उत्पादन हुँदैनन् । कृषि उत्पादनमा माटो र हावापानीले असर गर्छ । कुनै बालीलाई गर्मी र प्रशस्त पानी चाहिन्छ भने कुनैलाई चिसो हावापानी र कम पानी । त्यसैले एउटै बाली देशभरि उत्तिकै फल्दैन ।

प्रदेश २ पूर्ण रूपमा तराई क्षेत्रमा पर्छ । त्यहाँको माटो समथर र मलिलो छ, हावापानी तातो छ र सिँचाइको सुविधा पनि छ । त्यसैले त्यहाँको प्रमुख खाद्यान्न बाली धान हो । अर्कातिर जाजरकोट जस्ता पहाडी जिल्लामा चिसो हावापानी हुने भएकाले स्याउ उत्पादन प्रशस्त हुन्छ । एउटै देशभित्रको यो फरकपन बुझे मात्र कहाँ के लगाउने भन्ने निर्णय गर्न सकिन्छ ।

हाम्रो देशका अधिकांश क्षेत्रमा धेरै मानिसहरू कृषिअन्तर्गतका गतिविधिमा संलग्न छन् । त्यसैले कृषिले व्यक्तिको जीवनदेखि देशको अर्थतन्त्रसम्म सबैतिर काम गरिरहेको हुन्छ ।

• कृषि क्षेत्रले हाम्रो व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवनदेखि राज्यको आर्थिक विकाससम्म महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएको छ ।
• कृषिले रोजगारीको अवसर प्रदान गर्छ, त्यसैले धेरै मानिसले यसैबाट जीविका चलाइरहेका छन् ।
• दैनिक उपभोगका सामान आपूर्तिमा सहजता प्रदान गर्छ ।
• कृषिमा आधारित उद्योग सञ्चालनमा सहयोग पुऱ्याउँछ, किनभने ती उद्योगलाई चाहिने कच्चा पदार्थ कृषिबाटै आउँछ ।

कृषिको समग्र विकासका लागि सरकारले विभिन्न जिल्लालाई उत्पादन क्षेत्र घोषणा गरेको छ । जुन जिल्लामा जुन बाली राम्ररी फल्छ, त्यही बालीको व्यावसायिक उत्पादनका लागि त्यो जिल्ला तोकिन्छ । उदाहरणका लागि सिन्धुली जिल्लालाई जुनार उत्पादन क्षेत्र घोषणा गरिएको छ । यस्तै अन्य जिल्ला र क्षेत्रहरू पनि व्यावसायिक कृषि उत्पादनका लागि विशेष क्षेत्र घोषणा भएका छन् ।

क्षेत्र तोकेर मात्र उत्पादन बढ्दैन, कृषकसँग सिप र पुँजी पनि हुनुपर्छ । त्यसैले सरकारले कृषि विकासका लागि कृषकलाई कृषि तालिम र सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउँछ । तालिमबाट नयाँ तरिकाले खेती गर्न सिकिन्छ भने सहुलियतपूर्ण ऋणबाट बिउ, मल र औजार किन्न सकिन्छ ।

कृषिको महत्त्व यति धेरै भए पनि यो क्षेत्र समस्यारहित छैन । कृषकले भोग्नुपरेका मुख्य समस्या यी हुन् ।

• कृषकले समयमा मलखाद नपाउनु ।
• उत्पादन गरेका वस्तुको समयमा उचित मूल्य नपाउनु ।
• उत्पादन गरेका वस्तुले सजिलै बजार नपाउनु ।
• कृषि प्राविधिकको सेवा सहज रूपमा नपाउनु ।

यी समस्याले गर्दा मिहिनेत गर्ने कृषकले पनि आफूले पाउनुपर्ने प्रतिफल पाउँदैनन् । त्यसैले नेपालमा कृषिको विकास सोचेअनुसार हुन सकेको छैन ।

कृषि जस्तै उद्योग पनि हाम्रो प्रमुख आर्थिक गतिविधि हो । उद्योगले कच्चा पदार्थलाई उपभोगका लागि तयारी बनाउँछ । खेतमा फलेको उखुबाट चिनी बन्नु, गाईको दूधबाट घिउ र चिज बन्नु उद्योगकै काम हो । उद्योग सञ्चालनका लागि पुँजीको आवश्यकता हुन्छ । पुँजीविना न मेसिन किन्न सकिन्छ, न कामदारलाई ज्याला दिन सकिन्छ ।

वस्तु उत्पादन र क्षमताका आधारमा उद्योगहरू फरक हुन्छन् । स्थानीय स्रोत साधन र सिपको प्रयोगबाट सञ्चालित उद्योगलाई घरेलु उद्योग भनिन्छ । कृषि उत्पादनबाट सञ्चालन हुने उद्योगलाई कृषिजन्य उद्योग भनिन्छ ।

लगानीका आधारमा उद्योगहरू साना, मझौला र ठुला हुन्छन् । नेपालमा धेरै जसो मझौला उद्योगहरू सञ्चालनमा छन् । काठमाडौँ, पोखरा, भैरहवा, विराटनगर, वीरगन्ज जस्ता सहरहरूमा ठुला उद्योग सञ्चालनमा छन् ।

उद्योगहरू रोजगारीका प्रमुख आधार हुन् । एउटा डेरी उद्योग खुल्दा गाईभैँसी पाल्नेले दूध बेच्ने ठाउँ पाउँछन् र त्यहाँ काम गर्नेले ज्याला पाउँछन् । उद्योगको महत्त्वलाई यसरी बुँदागत रूपमा हेर्न सकिन्छ ।

• उद्योगले रोजगारीको प्रमुख आधार तयार गर्छ ।
• हामीले जति धेरै उद्योग सञ्चालन गर्छौं, त्यति नै उत्पादन बढाउन सक्छौं ।
• उत्पादन बढेपछि हामी आफ्नै उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुन्छौं ।
• कृषि उपजलाई कच्चा पदार्थका रूपमा किनिदिने भएकाले उद्योगले कृषकलाई पनि बजार दिन्छ ।
• देशमा उद्योग धेरै भएपछि देश विकसित हुन्छ ।

यही कारणले हाम्रो सरकारले कृषि र उद्योग विकासमा विशेष जोड दिएको छ । कृषिले उद्योगलाई कच्चा पदार्थ दिन्छ र उद्योगले कृषि उपजलाई मूल्य दिन्छ । यी दुई एकअर्काका सहयोगी हुन् ।

यो पाठको ज्ञान आफ्नै गाउँ वा टोलमा गएर जाँच्न सकिन्छ । तलका काम गरेर हेर्नुहोस् ।

• (क) कृषि आर्थिक विकासको आधार हो भनी दुई साथीबिचको संवाद तयार गरी संवादसमेत गर्नुहोस् ।
• (ख) नेपालमा कृषिको विकास सोचेअनुसार हुन सकेको छैन, किन ? कक्षामा छलफल गर्नुहोस् ।
• (ग) आफ्नो समुदायमा कृषि क्रियाकलापअन्तर्गत कस्ता कस्ता गतिविधिमा मानिसहरू संलग्न छन्, खोज्नुहोस् । उनीहरूको कृषि गतिविधि र त्यसले उनीहरूको जीवनस्तरमा पारेको प्रभाव सङ्कलन गरी प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस् ।