राणा शासन : राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था

नेपाल अङ्ग्रेज युद्धपछि नेपालको राजनीति स्थिर रहेन । दरबारभित्रका भारदारहरूबिच शक्ति हातमा लिने द्वन्द्व चलिरह्यो । कसले शासन चलाउने भन्ने कुरा टुङ्गो लाग्न सकेन र देशमा राजनीतिक अस्थिरता बढ्दै गयो । यही अस्थिरताले जङ्गबहादुर कुँवरलाई शक्तिमा आउने मौका दियो ।

वि.सं. १९०३ मा जङ्गबहादुर कुँवर नेपालको प्रधानमन्त्री भए । उनीबाट सुरुआत भएको शासन व्यवस्था १०४ वर्षसम्म रह्यो । यति लामो समयसम्म एउटै परिवारले देश चलाएको यस अवधिलाई नेपालको राणा शासनको समय भनिन्छ ।

धेरैले 'राणा' लाई थर ठान्छन्, तर यो खासमा उपाधि हो । यो जङ्गबहादुर कुँवरले लिएको उपाधि हो । जङ्गबहादुर र उनका भाइ भतिजाहरूले आफ्नो नामसँगै कुँवरको सट्टामा 'राणा' लेख्न थाले । शासनसत्तामा आइसकेपछि जङ्गबहादुरले श्री ३ महाराजको उपाधि पनि लिए । यसरी जङ्गबहादुर राणाबाट स्थापित शासन प्रणालीलाई नै राणा शासन भनिन्छ ।

राणा शासन पारिवारिक शासन प्रणाली थियो । राणा परिवारमा जन्मिएका व्यक्तिमात्र प्रधानमन्त्री वा प्रधानसेनापति हुन्थे । देशका उच्च पदमा पनि उनीहरूकै परिवारका सदस्य हुन्थे । सम्पूर्ण शासन शक्ति एउटै परिवार अर्थात् राणा परिवारमा सीमित भएकाले राणा शासनलाई जहानियाँ शासन र एकतन्त्रीय शासन भनिन्छ ।

यस व्यवस्थामा देशको शासनमा राजाको भूमिका खासै हुँदैनथ्यो । राजा नाममात्रका हुन्थे । पछि जङ्गबहादुरले सम्पूर्ण शासन शक्ति आफ्नो हातमा लिएका थिए ।

राणा शासनकालमा पनि सरकारी कामकाज चलाउन कार्यालयहरू थिए । ती कार्यालयलाई अड्डा भनिन्थ्यो । त्यस बेलाका केही प्रमुख सरकारी कार्यालयहरू यी हुन् :

• खड्ग निशाना अड्डा
• मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा
• मुन्सीखाना

ती अड्डाहरू छुट्टै सरकारी भवनमा नभई राणा प्रधानमन्त्रीको निजी निवासमा हुन्थे । यसैले ती अड्डाले उनीहरूका परिवारका सदस्य विरुद्धको उजुरी सुन्दैनथे । सर्वसाधारणले न्याय पाउने बाटो त्यहीँ बन्द हुन्थ्यो ।

त्यस बेला कुनै लिखित कानुन थिएन । न्याय निसाफ शासकको आदेशबमोजिम हुन्थ्यो । अर्थात् जसले शासन चलाइरहेको छ, उसैको इच्छाले ठिक र बेठिक छुट्टिन्थ्यो । उही अपराधमा एउटालाई सजाय हुने र अर्कोलाई नहुने अवस्था यसैले आउँथ्यो ।

रोलक्रमका आधारमा प्रधानमन्त्री एवम् उच्च पदमा नियुक्ति पाइने भएकाले राणाबिच सधैँ आन्तरिक झगडा र प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । उनीहरूलाई आफ्नो र आफ्नै परिवारको मात्र चिन्ता हुन्थ्यो । शासन पुरै निरङ्कुश थियो । राणाहरूको विरोध गर्नेलाई कडा सजाय दिइन्थ्यो । यसरी जनताका अधिकारहरू कुण्ठित थिए ।

राणा शासनकालको समाज धेरै कुरीतिले जकडिएको थियो । त्यस बेला प्रचलित सामाजिक कुरीतिहरू यी थिए :

• जाति प्रथा
• छुवाछुत प्रथा
• बालविवाह
• बहुविवाह
• सती प्रथा
• दास प्रथा

अशिक्षा र अज्ञानताले गर्दा मानिसहरू अन्धविश्वासी र रुढिवादी थिए । राणाकालमा साक्षर जनसङ्ख्या ज्यादै न्यून थियो । पढ्न पाउने अवसर पनि सबैलाई थिएन, किनभने सबै जातिले पढ्न पाउँदैन थिए । पढ्न नपाएपछि नयाँ कुरा थाहा हुँदैनथ्यो, र नयाँ कुरा थाहा नभएपछि पुरानै चलन ठिक हो भन्ने विश्वास झन् बलियो हुँदै जान्थ्यो ।

राणा शासन निरङ्कुश भए पनि यसै अवधिमा केही महत्त्वपूर्ण सुधारका काम पनि भए । जङ्गबहादुर राणा बेलायत यात्राबाट फर्केपछि वि.सं. १९१० मा दरबार हाइस्कुलको स्थापना गरे । सोही समयमा मुलुकी ऐन पनि जारी भयो । उक्त मुलुकी ऐन जारी भएपछि धेरै किसिमका सामाजिक कुरीतिहरूको अन्त्य हुँदै गयो ।

कुन प्रधानमन्त्रीको पालामा के भयो भन्ने तल एकै ठाउँमा राखिएको छ ।

त्रिचन्द्र कलेज नेपालको पहिलो कलेज हो । यसको स्थापना प्रधानमन्त्री चन्द्रसमसेरले वि.सं. १९७५ मा गरेका थिए । चन्द्रसमसेर, देवसमसेर, पद्मसमसेर तथा जुद्धसमसेरका पालामा केही विद्यालय र कलेजहरू पनि खोलिएका थिए ।

राणा शासनकालमा कृषि नै प्रमुख आर्थिक स्रोत थियो । अधिकांश मानिस खेतीपाती र पशुपालनमै आश्रित थिए । प्राचीन समयदेखि नै नेपालको तिब्बतसित व्यापार हुन्थ्यो । राणाकालमा भारतसँग पनि व्यापार बढेको देखिन्छ ।

त्यति बेला आयातभन्दा निर्यात बढी हुन्थ्यो । अर्थात् नेपालले बाहिरबाट ल्याउनेभन्दा बढी सामान बाहिर पठाउँथ्यो । राणाहरू सौखिन भएकाले विलासी सामानहरू आयात हुन्थे । यसरी आयात हुने सामानको लाभ सर्वसाधारणसम्म पुग्दैनथ्यो ।

प्रधानमन्त्री जुद्धसमसेरले उद्योग विकासमा विशेष पहल गरेका थिए । उनकै पालामा विराटनगरमा जुट मिलको स्थापना भएको थियो । उनले नेपाल बैङ्कको स्थापना गरेका थिए । यसै गरी जुद्ध सडक र जुद्ध वारुणयन्त्र पनि राणा शासनकालमा स्थापना भएका थिए । कृषि विकासका लागि चन्द्रसमसेर र जुद्धसमसेरले सिँचाइमा विशेष ध्यान दिएका थिए ।

• राणा शासन एकतन्त्रीय शासन व्यवस्था थियो भन्ने कुरालाई साथी साथीबिचको संवाद गरी प्रस्ट पार्नुहोस् ।
• अहिलेसम्म प्रचलित राणाकालमा भएका सकारात्मक कार्यहरूको खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।