नेपालको एकीकरण : जनसहभागिता

इतिहासको कुनै घटना बुझ्नु भनेको मिति र नाम कण्ठ पार्नु मात्र होइन। कुनै पनि ऐतिहासिक विषय अध्ययन गर्दा पहिले विषयको शीर्षक तोकिन्छ, त्यसपछि के के कुरा थाहा पाउने हो भन्ने उद्देश्य बनाइन्छ, त्यसपछि तथ्य कहाँबाट जुटाउने भन्ने विधि छानिन्छ। तथ्य जुटेपछि तिनलाई क्रम मिलाएर लेखिन्छ र अन्तमा निष्कर्ष निकालिन्छ। नेपालको एकीकरण र त्यसमा जनताको सहभागिता पनि यसै क्रममा बुझ्न सकिन्छ।

नेपालको एकीकरण अध्ययन गर्दा मुख्य रूपमा तीन कुरा थाहा पाउनुपर्छ। पहिलो, गोरखा राज्य कसरी स्थापना भयो। दोस्रो, पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान कसरी अघि बढ्यो। तेस्रो, त्यस अभियानमा सर्वसाधारण जनताको चासो, सरोकार र सहभागिता कस्तो थियो।

यस्तो विषयको तथ्य निम्न तरिकाबाट जुटाउन सकिन्छ।

• शिक्षकको वर्णन सुन्ने र साथीहरूसँग छलफल गर्ने।
• वरपरका ऐतिहासिक स्थल, किल्ला, दरबार वा सालिक पुगेर अवलोकन गर्ने।
• विभिन्न पत्रपत्रिका वा सान्दर्भिक पुस्तकमा प्रकाशित लेख रचना अध्ययन गर्ने।

आजको नेपाल पहिलेदेखि नै एउटै मुलुक थिएन। एकीकरण हुनुभन्दा पहिले यो भूभाग विभिन्न ससाना राज्यहरूमा विभाजित थियो। पश्चिममा छरिएर रहेका बाइसी र चौबिसी राज्यहरू थिए भने बीचमा काठमाडौँ उपत्यकाका राज्यहरू थिए। पूर्वतिर पनि छुट्टाछुट्टै ससाना राज्यहरू थिए। यी राज्यहरू आपसमा लडिरहन्थे र कसैको पनि शक्ति ठूलो थिएन। यिनै छरिएका राज्यहरूलाई एकीकरण गरी गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले सिङ्गो नेपाल बनाएका थिए।

गोरखा पहिले चौबिसी राज्यहरूमध्ये एक थियो। लमजुङका राजा यसोब्रह्म शाहका छोरा द्रव्य शाह वि.सं. १६१६ भाद्र २५ गते गोरखाको राजा भएपछि गोरखा छुट्टै राज्य भएको हो। यसै गोरखा राज्यबाट पछि नेपाल एकीकरणको अभियान सुरु भयो।

गोरखाका नवौँ राजा नरभूपाल शाहका सन्तानका रूपमा वि.सं. १७७९ पुस २७ गते पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको थियो। वि.सं. १७९९ मा उनी गोरखाका राजा भए। सानो राज्यको राजा भए पनि उनको लक्ष्य ठूलो थियो। छरिएका राज्यहरू मिलाएर बलियो र सिङ्गो मुलुक बनाउने उनको चाहना थियो।

पृथ्वीनारायण शाह खास गरी काठमाडौँ उपत्यका विजय गरेर नेपालको एकीकरण गर्न चाहन्थे। नुवाकोट काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिमी द्वार भएकाले त्यो ठाउँ जितेमा उपत्यकामा आक्रमण गर्न सजिलो हुने निर्णयमा उनी पुगे। उनले नुवाकोटमा पहिलो पटक वि.सं. १८०० मा आक्रमण गरे तर असफल भए। हार खाएर उनी रोकिएनन्। तयारी गरेर वि.सं. १८०१ मा दोस्रो पटक आक्रमण गरी नुवाकोटमा विजय प्राप्त गरे।

त्यस्तै वि.सं. १८१९ मा मकवानपुर र काठमाडौँ उपत्यकाका छेउछाउका ससाना राज्यहरू जिते। त्यसपछि पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यकालाई घेरा हाल्ने योजना बनाए। कीर्तिपुरमा तीनपटक आक्रमण गरे। वि.सं. १८१४, वि.सं. १८२१ र वि.सं. १८२२ मा भएका ती आक्रमणमध्ये तेस्रो प्रयासमा मात्र गोर्खालीहरूले कीर्तिपुर विजय गर्न सफल भए।

कीर्तिपुर जितेपछि उपत्यकाका मुख्य सहरहरू एकपछि अर्को गर्दै गोर्खाली अधीनमा आए। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ असोज १३ मा कान्तिपुर र वि.सं. १८२६ मङ्सिरमा भादगाउँ अर्थात् हालको भक्तपुरमा विजय प्राप्त गरे। त्यसपछि अभियान पूर्वतर्फ बढ्यो। उनले वि.सं. १८३० साउन ४ मा चौदण्डीगढीमाथि र वि.सं. १८३१ साउन ५ मा विजयपुरमाथि विजय प्राप्त गरे।

पृथ्वीनारायण शाहले कुनै राज्यसँग मैत्री सम्बन्ध गाँस्नु अगाडि वा कुनै राज्यमा आक्रमण गर्नु अगाडि त्यहाँका भारदार तथा प्रजा कति खुसी छन् भनी जानकारी लिन्थे। आफूले गर्ने कुनै पनि कार्य प्रजाको सहयोगमा गरे मात्र सफल हुन्छ भन्ने कुरामा उनी विश्वस्त थिए। त्यसैले यो अभियान राजाको मात्र होइन, जनताको पनि अभियान बन्न पुग्यो।

एकपटक पृथ्वीनारायण शाह विराज बखतीलाई काजी दिन चाहन्थे। तर प्रजाले एक स्वरमा कालु पाँडेलाई काजी पद दिनुपर्ने भनेपछि पृथ्वीनारायण शाहले कालु पाँडेलाई काजी पदमा नियुक्त गरेका थिए। ठूलो पदमा को बस्ने भन्ने कुरामा समेत जनताको आवाज सुनिएको यो उदाहरण हो।

पृथ्वीनारायण शाह धार्मिक शास्त्रका विद्वानको मतअनुसार आफ्ना युद्ध क्रियाकलाप अगाडि बढाउँथे। ज्योतिष कुलानन्द ढकालले राम्रो साइतमा यात्रा गरेमा युद्ध जितिन्छ भनी सल्लाह दिएका थिए। उनको सल्लाहअनुसार पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट आक्रमण गरी विजय प्राप्त गरे। यिनै कुलानन्द ढकालले कीर्तिपुरमा पहिलोपटक आक्रमण गर्ने योजना गर्दा पृथ्वीनारायण शाहलाई आक्रमण नगर्न सल्लाह दिएका थिए। कालु पाँडेले पनि कुलानन्दको सुझावको समर्थन गरेका थिए। उनीहरूको सल्लाह नमान्दा कीर्तिपुरमा हार बेहोर्नुपर्‍यो भने कालु पाँडेले वीरगति प्राप्त गरे।

बिसे नगर्ची एक साधारण नागरिक थिए। पृथ्वीनारायण शाहलाई एकीकरणका लागि आर्थिक स्रोत जुटाउनुपर्ने भयो। गोरखाका सबै घरधुरीबाट यथासक्य नगद, अन्न वा जिन्सी सहयोग माग्न उनले सल्लाह दिएका थिए। सोहीअनुसार सबै १२०० घरधुरी गोरखालीले सहयोग गरेका थिए। बिसे नगर्चीले नुवाकोट, सिरानचोक आक्रमणको योजना बनाउँदा सल्लाह दिएका थिए। नुवाकोट विजय गरेपछि बाजा बजाउने नेतृत्व पनि बिसे नगर्चीले गरेका थिए।

युद्धमा घाइते हुनेको उपचारमा पनि अरूको सहयोग रह्यो। कीर्तिपुरमा दोस्रो पटक आक्रमण गर्दा सुरप्रताप शाहको आँखा फुट्दा चिकित्सक माइकल एन्जेलोले उपचार गरेका थिए। त्यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानमा १६ देखि ३० वर्षका गोरखाली युवाहरूले सहयोग गरेका थिए। कीर्तिपुरमा आक्रमण गर्न दहचोकका जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई सहयोग गरेका थिए।

एकीकरण युद्धले मात्र भएको होइन। नेपाल एकीकरण गर्नकै लागि पृथ्वीनारायण शाहले अनेकौँ कूटनीतिक प्रयास गरेका थिए। उनले लमजुङसँग मैत्री सम्बन्ध राखे। भादगाउँका राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसित मितेरी सम्बन्ध गाँसे। यसरी कतै मित्रता गाँसेर र कतै युद्ध गरेर उनी आफ्नो लक्ष्यतर्फ बढे।

पृथ्वीनारायण शाहले सिङ्गो नेपाल निर्माण गर्ने चाहनाले नेपाल एकीकरण सुरु गरे। उनको सम्पूर्ण जीवन युद्ध र एकीकरणमै बित्यो। पृथ्वीनारायण शाह धेरै युद्धमा आफू स्वयम् उपस्थित हुन्थे। उनका यी सबै युद्ध अभियानमा जनसहभागिता भएको पाइयो। तसर्थ नेपालको एकीकरण एउटा राजाको मात्र काम थिएन, त्यो सर्वसाधारण जनताको समेत साझा प्रयास थियो।

• नेपालको एकीकरणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका समूहगत रूपमा छलफल गर्नुहोस्।
• नेपालको एकीकरणमा जनताको सहभागिता प्रशंसा गर्न लायक थियो। यस भनाइलाई समूह समूहमा छलफल गरी पुष्टि गर्नुहोस्।
• माथि उल्लिखित घटनाहरूबाहेक नेपाल एकीकरण अभियानका महत्त्वपूर्ण घटना र तिनको प्रभाव तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।