नेपाल एकीकरणमा राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह

पृथ्वीनारायण शाहको देहान्तपछि नेपालको गद्दी उनका छोरा प्रताप सिंह शाहले सम्हाले । तर उनको शासनकाल लामो हुन पाएन । केही समयपछि प्रताप सिंह शाहको असामयिक निधन भयो । त्यसपछि राजा हुने पालो उनका छोरा रणबहादुर शाहको आयो । त्यस बेला रणबहादुर शाह जम्मा अढाई वर्षका थिए । अढाई वर्षको बालकलाई राजा त घोषणा गर्न सकिन्छ, तर उसले दरबारको काम बुझ्न, फौजलाई आदेश दिन र राज्यका ठुला निर्णय गर्न सक्दैन । त्यसैले शासन चलाउने जिम्मा अरू कसैले लिनुपर्ने भयो । यही आवश्यकताबाट नेपालमा नायब शासनको सुरुवात भयो ।

रणबहादुर शाह नाबालक भएकाले उनकी आमा राजेन्द्रलक्ष्मी देवीले नायब शासकको रूपमा शासन गर्न थालिन् । उनले एक्लै मात्र होइन, आफ्ना कान्छा देवर बहादुर शाहसँग मिली शासन गर्न थालिन् । अर्थात् गद्दी रणबहादुर शाहकै थियो, तर राज्यका निर्णय गर्ने काम राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले गर्थे । यही व्यवस्थालाई नायबी भनिन्छ र यसरी शासन चलाउने व्यक्तिलाई नायब शासक भनिन्छ ।

महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीले आफ्नो करिब नौ वर्षको नायबीमा नेपालको सिमाना पश्चिमतर्फ बढाउन ठुलो भूमिका खेलिन् । त्यस बेला गोर्खाको पश्चिममा साना ठुला धेरै राज्य थिए र तीमध्ये कतिपय निकै बलिया थिए । राजेन्द्रलक्ष्मीको पालामा लमजुङ, तनहुँ, कास्की जस्ता शक्तिशाली राज्यहरूमाथि गोर्खाली फौजले विजय प्राप्त गरेका थिए । रिसिङ, भिरकोट जस्ता राज्यहरूमाथि पनि गोर्खाली फौजले विजय प्राप्त गरेका थिए । यसरी एकपछि अर्को राज्य गोर्खा राज्यमा गाभिँदै गयो र एकीकरणको अभियान रोकिन पाएन ।

• लमजुङ
• तनहुँ
• कास्की
• रिसिङ
• भिरकोट

त्यस बेलाको रुढिवादी र पुरानो परम्परागत समाजमा एक महिला भएर उनले महत्त्वपूर्ण योगदान गरिन् । त्यस समयमा महिलाले दरबारको निर्णय गर्नु र फौजको नेतृत्व गर्ने सेनापति छान्नु सजिलो थिएन । यस्तो अवस्थामा पनि उनले पृथ्वीनारायण शाहले गरेको सैनिक शक्तिलाई निरन्तरता दिइन् । उनले कुशल सेनापतिको अभाव हुन दिइनन् । फौज बलियो रह्यो, नेतृत्व खाली भएन र अभियान अघि बढिरह्यो । खासगरी चौबिसी राज्यमा विजय प्राप्त गर्न राजेन्द्रलक्ष्मीको विशेष योगदान रहेको थियो ।

सुरुमा सँगै मिलेर शासन चलाए पनि पछि यी दुईबिचको सम्बन्ध बिग्रियो । विभिन्न स्वार्थी भारदारहरूका कारणले राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिच फाटो आयो । यिनीहरूबिच झगडा सुरु भएकाले एकले अर्कालाई कैद तथा नजरबन्दमा राख्न थाले । राजेन्द्रलक्ष्मीसित मनमुटाव भएपछि बहादुर शाह इन्डियाको बेतिया गएका थिए । राजेन्द्रलक्ष्मीको निधन वि.सं. १८४३ मा भयो । यसबाट एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ । बाहिरका शत्रुभन्दा भित्रैका स्वार्थी मानिसहरूले नै नेतृत्वलाई बढी कमजोर बनाउँछन् ।

राजेन्द्रलक्ष्मीको निधनपछि बहादुर शाहले रणबहादुर शाहको नायबी भई शासन गरे । राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेका सैनिक तयारीले बहादुर शाहलाई एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिन सजिलो भएको थियो । बहादुर शाहले गुल्मी, अर्घाखाँची, पर्वत जस्ता राज्यमाथि विजय प्राप्त गरे । उनले अछाम, डोटी जस्ता कर्णालीपारिका राज्यलाई पराजित गरे । बहादुर शाहका पालामा नेपालको सिमाना गढवालसम्म पुगेको थियो ।

• गुल्मी
• अर्घाखाँची
• पर्वत
• अछाम
• डोटी

बहादुर शाह एक कुशल र दूरदर्शी व्यक्ति थिए । उनले पश्चिमका राज्यहरूलाई आफ्नो राज्यमा गाभ्न विशेष योगदान गरे । सबै ठाउँमा लडाइँ नै गर्नुपर्छ भन्ने उनको सोच थिएन । त्यस बेलाको शक्तिशाली राज्य पाल्पासित उनले वैवाहिक सम्बन्ध गाँसे । यसरी एउटा बलियो राज्यलाई मित्र बनाएपछि बाँकी राज्यहरूमाथि ध्यान दिन सजिलो भयो । उनको चलाखीपूर्ण व्यवहारले पश्चिम राज्य जित्न सहज भएको थियो ।

बहादुर शाहले आफ्ना शत्रुसँग कस्तो सम्बन्ध गाँस्ने, कसरी तटस्थ राख्ने भन्ने सम्बन्धमा बुबाको जस्तै नीति लिएका थिए । त्यही कारणले उनलाई अब्बल बुबाका सक्षम छोरा भनिन्छ । उनले सैनिक शक्ति सुदृढ गर्न विशेष ध्यान दिएका थिए । बहादुर शाह कुनै पनि ठाउँमा आक्रमण गर्नु अघि त्यहाँको भौगोलिक अवस्था बुझ्थे । कुन बाटो हुँदै जाने, कहाँ पानी र खाना पाइन्छ, कुन डाँडाबाट आक्रमण गर्दा फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा पाएपछि लडाइँ जित्न सजिलो हुन्थ्यो । त्यसकारण उनले धेरै ठाउँमा विजय प्राप्त गरे ।

बहादुर शाहको दूरदर्शी सोच र महत्त्वाकाङ्क्षी कदमले गर्दा नै धेरै बाइसी चौबिसी राज्यहरू एकीकरणमा समाहित भई नेपाल राज्यमा गाभिए । वास्तवमा पृथ्वीनारायण शाहको विशाल नेपालको सपना बहादुर शाह र राजेन्द्रलक्ष्मीले पूरा गरे । एउटी महिला नायब शासकको दृढता र एउटा दूरदर्शी नायब शासकको कूटनीति, यी दुवै नमिलेको भए एकीकरणको अभियान बिचमै रोकिन सक्थ्यो ।

• नेपाल एकीकरणमा राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदानबारे जोडी जोडीमा रही छलफल गर्नुहोस् ।
• पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरणको सपना बहादुर शाहले कसरी पूरा गरे, कारणसहित पुष्टि गर्नुहोस् ।
• राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदानबाट नेपालीले के कुरा सिक्न सक्छन्, उल्लेख गर्नुहोस् ।