नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध

आजभन्दा करिब दुई सय वर्षअघि बेलायतका मानिसहरू भारतमा व्यापार गर्न आएका थिए। उनीहरूले आफ्नो व्यापार इस्टइन्डिया कम्पनीको नाममा चलाएका थिए। सुरुमा किनबेच मात्र गर्ने यो कम्पनीसँग पछि आफ्नै सेना, आफ्नै हतियार र आफ्नै शासन व्यवस्था बन्यो। भारतका ठुला भूभागमा कम्पनीको अधिकार फैलियो। व्यापार जति फैलियो, कम्पनीको भोक पनि त्यति नै बढ्दै गयो। उत्तरतिर बढ्दै जाँदा कम्पनी हिमालयको फेदसम्म आइपुग्यो। त्यहाँ उसका सामु पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपछि बलियो भइसकेको नेपाल थियो। दुई शक्ति एउटै सिमानामा जोडिएपछि टकराव सुरु भयो।

इस्टइन्डिया कम्पनी र नेपालबिच भएको युद्धलाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध भनिन्छ। यो युद्ध नोभेम्बर १८१४ मा सुरु भएको थियो। युद्ध करिब डेढ वर्ष चल्यो। मार्च १८१६ मा भएको सुगौली सन्धिबाट यसको अन्त्य भयो। यो नेपालको इतिहासकै ठुलो र निर्णायक युद्ध हो, किनभने यसैले आजको नेपालको सिमाना बनाइदियो।

अङ्ग्रेजहरू भारतमा व्यापार गर्न आएका थिए। तर व्यापारमै अडिएनन्। नेपालसँग युद्धसम्म पुग्नुका पछाडि तीन मुख्य कारण थिए।

• (क) उनीहरू आफ्नो व्यापार नेपाललगायत उत्तरसम्म फैलाउन चाहन्थे। नयाँ बजार र नयाँ बाटो उनीहरूको लक्ष्य थियो।
• (ख) बेलायतीहरू चिसो हावापानीमा बसोबास गर्ने नागरिक हुन्। भारतको गर्मीको तुलनामा नेपालको चिसो हावापानी उनीहरूका लागि उपयुक्त थियो, त्यसैले यहाँको भूमिमा उनीहरूको आँखा थियो।
• (ग) एकीकरणपछि नेपाल एसियामा शक्तिशाली राष्ट्र बनेको थियो। नेपालको शक्ति र क्षेत्र विस्तार बेलायतका लागि खतरा थियो।

युद्ध एउटै ठाउँमा भएको होइन। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म धेरै मोर्चामा लडाइँ भयो। हरेक मोर्चामा नेपाली फौजले वीरतापूर्वक युद्धकला प्रदर्शन गरेका थिए। तल कुन मोर्चामा कसको नेतृत्व र योगदान रह्यो, त्यो हेरौँ।

नालापानी युद्धको नेतृत्व बलभद्र कुँवरले गरेका थिए। यो मोर्चा नेपाली वीरताको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण मानिन्छ, किनभने आधुनिक हातहतियारबिनै नेपाली फौजले अङ्ग्रेजको ठुलो सेनासँग लामो समय टक्कर दिए। कर्णेल उजिर सिंह थापाले नेतृत्व गरेको जितगढी युद्धमा त नेपाली फौजले अङ्ग्रेज फौजलाई नराम्ररी पराजित गरेको थियो। कहीँकतै हार बेहोर्नुपरे पनि युद्धमा नेपाली फौजको योगदान प्रशंसनीय छ। शक्तिमा ठुलो अन्तर हुँदाहुँदै पनि साहस र युद्धकौशलले लड्न सकिन्छ भन्ने यी मोर्चाहरूले देखाए।

सुगौली ठाउँको नाम हो। यो हाल भारतको मोतिहारी जिल्ला (बिहार) मा पर्छ। यही स्थानमा नेपाल र अङ्ग्रेजका प्रतिनिधिले युद्ध अन्त्य गर्न सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए। सुगौली भन्ने स्थानमा सन्धि भएकाले यसको नाम सुगौली सन्धि भनिएको हो। सन्धिमा हस्ताक्षर भएपछि युद्ध रोकियो र दुई पक्षबिच लिखित सम्झौता कायम भयो।

उक्त सन्धिमा इस्टइन्डिया कम्पनीका तर्फबाट लेफ्टिनेन्ट कर्णेल ब्राडसाले हस्ताक्षर गरेका थिए। नेपालका तर्फबाट राजगुरु गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्यायले हस्ताक्षर गरेका थिए। हस्ताक्षर गर्ने यी नामहरू सम्झिराख्नु राम्रो हुन्छ, किनभने सन्धिको कुरा गर्दा यी नाम बारम्बार आउँछन्।

सन्धिपछि नेपाल र इस्टइन्डिया कम्पनीबिच मैत्री र शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम भयो। तर त्यो शान्ति सित्तैमा आएको थिएन। सन्धिका मुख्य परिणाम यी हुन्।

• नेपाल र इस्टइन्डिया कम्पनीबिच मैत्री र शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम भयो।
• नेपालको सिमाना पूर्वमा मेची र पश्चिममा महाकाली बिचको भूभाग कायम भयो।
• बेलायत र नेपालका राजदूतहरू एकअर्काका देशमा रहने व्यवस्था भयो।
• भारतमा गोर्खा सैनिकका रूपमा नेपालीहरू भर्ती गर्न सुरु भयो।
• यसै सन्धिअनुसार नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग गुमाउनु परेको थियो।

सुगौली सन्धिपछि नेपालको आन्तरिक मामिलामा विदेशी हस्तक्षेप बढ्न थाल्यो। दरबारियाबिचमा पनि द्वन्द्व बढ्यो। नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध हुँदा भीमसेन थापा प्रधानमन्त्री थिए। युद्धमा धेरै रकम खर्च भएकाले भीमसेन थापा आन्तरिक आय र सैनिक शक्ति बढाउनतिर लागे। उनले सेनाका हातहतियार बन्दोबस्तमा विशेष ध्यान दिए। तर भीमसेन थापाले गरेका केही कार्यहरूबाट अरू भारदारहरू चिढिएका थिए। यसरी युद्धको प्रभाव दरबारमा पनि देखियो।

यसरी नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध र सुगौली सन्धिले नेपालको आन्तरिक र बाहिरी सम्बन्धमा केही सकारात्मक र केही नकारात्मक प्रभाव पार्‍यो। भूभाग गुम्यो, तर नेपालको स्वतन्त्रता जोगियो। एसियाका धेरै भूभाग इस्टइन्डिया कम्पनीको शासनमा पर्दा नेपाल कहिल्यै उपनिवेश बनेन। नालापानीदेखि जितगढीसम्मको वीरताले नै त्यो सम्मान दिलायो।

• सुगौली सन्धिका सकारात्मक र नकारात्मक परिणाम सम्बन्धमा समूहमा छलफल गर्नुहोस् र मुख्य मुख्य पक्ष टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• सुगौली सन्धिपछि नेपालको आन्तरिक मामिलामा कस्तो प्रभाव पर्‍यो, समूहमा छलफल गर्नुहोस्।
• नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका महत्त्वपूर्ण घटनामध्ये नालापानी युद्धमा नेपाली फौजको भूमिका सम्बन्धमा समूहगत रूपमा थप जानकारी खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।