मिथिला सभ्यता

नेपालका पुराना सभ्यताहरूमध्ये मिथिला सभ्यता एक हो। यो सभ्यता आजको जनकपुर र त्यसको वरिपरिको समथर भूभागमा फैलिएको थियो। पुराणमा यसको सुरुवातबारे एउटा कथा उल्लेख गरिएको छ। अयोध्याका राजा मनु थिए, तिनका छोरा निमी थिए र निमीका छोराको नाम मिथि थियो। मिथि नाम गरेका यही छोराले मिथिला राज्य स्थापना गरेको उल्लेख गरिएको छ। राजाको नामबाट राज्यको नाम रह्यो र राज्यको नामबाट सिङ्गो सभ्यताको नाम रह्यो।

त्यही नामबाट जनकपुरले प्रसिद्धि पायो भनेर ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएको पाइन्छ। मिथिका पिता निमि देह रहित हुनाले विदेह भनिएको हो। यसै कारण यो क्षेत्रलाई पछि विदेह र मिथिला दुवै नामले चिनिने भयो। नाम कसरी रह्यो भन्ने यो कुरा सम्झ्दा तीन पुस्ताको क्रम सम्झनु सजिलो हुन्छ, अर्थात् मनु, निमी र मिथि।

मिथिला राज्य आजको नेपालको सानो भागमा मात्र सीमित थिएन। यसको सिमाना पूर्वमा कोशीदेखि पश्चिममा गण्डकीसम्म र उत्तरमा हिमालय पर्वतदेखि दक्षिणमा गङ्गा नदीसम्म फैलिएको थियो। दुई ठुला नदीले पूर्व र पश्चिम छुट्याउँछन्, हिमालय पर्वतले उत्तर थेगेको छ र गङ्गा नदीले दक्षिणको सिमाना बनाएको छ। चारै दिशाको यो सिमाना कण्ठ पार्नु यो पाठको महत्त्वपूर्ण भाग हो।

तत्कालीन मिथिला सभ्यताअन्तर्गत नेपालको वर्तमान तराईको सप्तरीदेखि पर्सासम्मको क्षेत्र पर्दथ्यो। अर्थात् आज हामी जसलाई पूर्वी र मध्य तराई भन्छौँ, त्यसको ठुलो हिस्सा उहिले मिथिलाभित्र थियो। त्यसैले यो क्षेत्रका मानिसहरूको भाषा, चाडपर्व र कला आज पनि मिथिलाकै छाप बोकेका छन्।

यो सभ्यता इसापूर्व १२ औँ शताब्दीदेखि इसापूर्व आठौँ शताब्दीका बिचमा विकसित भएको मानिएको छ। यति लामो अवधिमा यहाँ राज्य चल्यो, बस्ती बढ्यो र आफ्नै कला र संस्कृति तयार भयो। त्यसैले जनकपुर क्षेत्रको पाँच हजार वर्ष पुरानो सभ्यतालाई नै मिथिला सभ्यता भनिन्छ। एउटा सभ्यता एक दिनमा बन्दैन। पुस्तादेखि पुस्तासम्म मानिसहरूले एउटै ठाउँमा बसेर खेती गर्दा, पूजा गर्दा, गीत गाउँदा र चित्र बनाउँदा सभ्यता बन्दै जान्छ।

मिथिला क्षेत्रको सबैभन्दा चिनिने पहिचान त्यहाँको कला हो। मैथिली भाषा बोल्ने समुदायमा विकसित कलालाई मिथिला कला भनिन्छ। यसलाई मिथिला लोककला पनि भनिन्छ। यो लोककला व्यावहारिक ज्ञानमा आधारित छ, अर्थात् यो कुनै विद्यालयमा सिकाइएको सीप होइन। घरका आमा र हजुरआमाले भित्ता र आँगनमा चित्र बनाउँदै छोरीचेलीलाई सिकाउँदै आएको सीप हो।

यसैमा आधारित चित्रकला मिथिला सभ्यताको महत्त्वपूर्ण योगदान हो। स्थानीय सामग्रीको प्रयोग गरी चित्र बनाउनु मिथिला चित्रकलाको विशेषता हो। कागज र बजारको रङ नभएका बेला पनि यहाँका कलाकारले माटो, गोबर, चामलको पिठो, पात, फूल र दाउराको कोइलाबाट रङ र कुची बनाएर चित्र बनाउँदै आए। भित्तामा, गारोमा र भुइँमा बनाइने यही चित्रकला आज कागज र कपडामा पनि बनाइन्छ र देशविदेशमा बिक्री हुन्छ।

सनातन संस्कृतिमा सबैभन्दा प्राचीन संस्कृति मिथिला संस्कृति मानिन्छ। मिथिला संस्कृति मौलिकतामा आधारित छ। मौलिक भन्नाले अरूबाट सारेको नभई आफ्नै माटोमा जन्मेको भन्ने बुझिन्छ। अहिले पनि ठुलो सङ्ख्यामा मैथिली भाषा बोल्ने मानिसहरू मिथिला क्षेत्रमा छन्। भाषा बाँचिरहेकै कारण यो संस्कृति पनि जीवित छ, किनभने गीत, कथा, पूजाका मन्त्र र विवाहका विधि सबै भाषामार्फत एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पुग्छन्।

मिथिला क्षेत्र पढाइ र बहसको ठाउँ पनि थियो। विद्वानहरूको भेला भएर समसामयिक विषयमा छलफल गर्ने परम्पराको विकास मिथिला संस्कृतिको उपज हो। समसामयिक विषय भन्नाले त्यो बेला समाजमा चलिरहेका कुरा भन्ने बुझिन्छ। विद्वानहरू एक ठाउँमा जम्मा हुने, तर्क गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने यो चलनका कारण प्राचीन कालको ज्ञान केन्द्रका रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ।

मिथिला क्षेत्रमा समथर जमिन हुनाले मानिसहरू कृषि पेसामा संलग्न थिए। समथर जमिनमा हलो चलाउन सजिलो हुन्छ र पानी पनि सहजै लगाउन सकिन्छ, त्यसैले यहाँ अन्न फल्ने खेती मुख्य पेसा बन्यो। राजा जनकले हलाले जोत्दा कन्या पाइएकी र तिनै कन्या सीता हुन् भन्ने कुरा रामायणमा वर्णन गरिएको छ। यो कथाले पनि देखाउँछ कि यहाँको जीवन खेतीसँग कति गाँसिएको थियो।

मिथिला क्षेत्रमा थुप्रै चाडपर्वहरू मनाइन्छन्। तलका पर्वहरूले मिथिला संस्कृतिलाई जोगाएर राखेका छन्।

• छठ
• जितीया
• विवाह पञ्चमी
• राम नवमी

छठ र जितीया जस्ता पर्वहरूले मिथिला संस्कृतिलाई जोगाएर राखेको छ। यसै गरी विवाह पञ्चमी, राम नवमी आदि पर्वको समयमा धार्मिक मेला लाग्छ। मेलामा टाढाटाढाबाट मानिस आउँछन्, भेटघाट हुन्छ र किनबेच पनि चल्छ। यसै क्रममा रोगव्याधि नाश होस् भनेर १३० किलोमिटर मिथिला क्षेत्रमा पदयात्रा गर्ने चलनले मिथिलाको परम्परालाई जनाउँछ।

यस्तै मैथिली साहित्यको विकास पनि यहीबाट भएको छ। विद्यापतिद्वारा लिखित मैथिली साहित्यका कृतिहरू मौथिली साहित्यको विकासका मुख्य आधार मानिन्छन्। विद्यापतिका गीत आज पनि मिथिला क्षेत्रका विवाह र पूजामा गाइन्छन्। एउटा भाषाको साहित्य लेखिन थालेपछि त्यो भाषा र त्यो संस्कृति दुवै लामो समय टिक्छन्, किनभने लेखिएको कुरा हराउँदैन।

पुरानो सभ्यताको चिनारी भवन, पोखरी र मठमा बाँकी रहन्छ। जनकपुर क्षेत्रमा अहिले पनि ८० भन्दा बढी पोखरीहरू, १०८ मठ तथा थुप्रै कुटीहरू छन्। जनकपुर क्षेत्रमा विभिन्न उत्सवहरू मनाइन्छ। सीताको विवाहसँग सम्बन्धित थुप्रै स्मरणहरू जोडिएको पाइन्छ। पोखरीका नाम, मठका ठाउँ र उत्सवका विधि सबैले उही पुरानो कथासँग सम्बन्ध राख्छन्।

यो सभ्यताको प्रभाव यस क्षेत्रको जीवनशैलीमा अहिलेसम्म पनि जीवित रहेको पाइन्छ। घरको भित्तामा बनाइने चित्र, बोलिने भाषा, पहिरन, खानपान, विवाहका विधि र मनाइने पर्व सबैमा मिथिला सभ्यताको छाप देखिन्छ। त्यसैले मिथिला सभ्यता किताबमा मात्र सीमित इतिहास होइन, आजको जीवनमा चलिरहेको परम्परा हो।

• मिथिला क्षेत्रमा प्रचलित चित्रकलासम्बन्धी समाचार सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• मैथिली महाकवी विद्यापतिको जीवनी सङ्कलन गरेर कक्षामा सुनाउनुहोस्।
• तपाईंको समुदायमा प्रचलित कुनै सांस्कृतिक पर्वको उत्पत्ति, पर्वका राम्रा पक्ष र सुधार गर्नुपर्ने पक्षहरू खोजी गरेर प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस्।