वि.सं. २००७ देखि हालसम्मका राजनीतिक घटनाक्रम

नेपालमा एक समय राणा परिवारका सदस्यहरू नै एकपछि अर्को गर्दै प्रधानमन्त्री बनेर शासन चलाउँथे। त्यस्तो शासनमा जनताले आफ्नो शासक आफैँ छान्न पाउँदैनथे। लामो सङ्घर्षपछि वि.सं. २००७ साल फागुन ७ गते १०४ वर्ष लामो राणा शासनको अन्त्य भयो र नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भयो। यही मिति नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको सुरुवात बिन्दु हो। त्यसपछि कहिले जनताले चुनेको सरकार बन्यो, कहिले त्यो सरकार हटाइयो र कहिले जनताले आन्दोलन गरे। यी घटनालाई मिति अनुसार क्रमैसँग हेर्दा नेपालको शासन व्यवस्था कसरी बदलिँदै आयो भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ।

प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि नेपालमा निर्वाचन र जननिर्वाचित सरकारको अभ्यास सुरु भयो। तर यो अभ्यास धेरै लामो समय चलेन। दस वर्षभित्रै देशको शासन व्यवस्था फेरि फेरियो। यस अवधिका मुख्य घटना यसप्रकार छन्।

यो तालिकाबाट तीनवटा कुरा सम्झनुपर्छ। पहिलो, प्रजातन्त्र स्थापना भएको आठ वर्षपछि मात्र संसद्का लागि पहिलो आम निर्वाचन भयो। दोस्रो, त्यही निर्वाचनबाट विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। तेस्रो, वि.सं. २०१७ साल पुस १ गते त्यही सरकार अपदस्थ भयो र जनताले पाएको प्रजातन्त्र खोसियो।

वि.सं. २०१७ सालपछि नेपालमा तीस वर्षसम्म पञ्चायती व्यवस्था चल्यो। यस अवधिमा जनताले आफ्नो इच्छाअनुसार दल खोल्न, दलको नाममा चुनाव लड्न र सरकारको खुला आलोचना गर्न पाउँदैनथे। तर विरोध पूरै रोकिएन। राजनीतिक दलहरूले भूमिगत रूपमा काम गरिरहे र विद्यार्थीहरू सडकमा उत्रिए। यस कालका मुख्य घटना तल दिइएका छन्।

वि.सं. २०३७ सालको जनमत सङ्ग्रह नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक जनतासँग सिधै सोधिएको प्रश्न थियो। जनतासामु दुइटा विकल्प राखिएका थिए, सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्था र बहुदलीय व्यवस्था। मतगणनापछि सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाको पक्षमा जनमत प्राप्त भयो। त्यसैले पञ्चायती व्यवस्था अझै केही वर्ष कायमै रह्यो। यसले देखाउँछ कि परिवर्तन एकै पटक हुँदैन, जनताको चेतना र सङ्गठित प्रयास बढ्दै जाँदा मात्र हुन्छ।

वि.सं. २०४६ साल फागुन ७ गते नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाममोर्चाले संयुक्त रूपमा पञ्चायती व्यवस्थाको विरुद्धमा जनआन्दोलन सुरु गरे। शहरदेखि गाउँसम्म जुलुस, हड्ताल र सभा भए। लगभग पचास दिन चलेको यो आन्दोलनपछि २०४६ साल चैत्र २६ गते ३० वर्षे एकदलीय पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भयो र बहुदलीय व्यवस्था पुन: स्थापना भयो। यसरी २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले अन्त्य गरेको प्रजातन्त्र २०४६ सालमा फेरि फर्केर आयो।

बहुदलीय व्यवस्था पुन: स्थापना भएपछि नेपालको राजनीति फेरि नयाँ मोडमा पुग्यो। नयाँ संविधान बन्यो, निर्वाचन भए, सशस्त्र विद्रोह सुरु भयो र अन्त्यमा देशले राजतन्त्र त्यागेर गणतन्त्र अपनायो। यी सबै घटना क्रमैसँग तल दिइएका छन्।

वि.सं. २०६४ साल चैत २८ गते भएको संविधानसभाको पहिलो निर्वाचन नेपालको इतिहासकै ऐतिहासिक निर्वाचन मानिन्छ, किनभने पहिलो पटक जनताका प्रतिनिधिले आफैँ संविधान लेख्ने अवसर पाए। त्यही संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट २०६५ साल जेठ १५ गते करिब २३९ वर्षे राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै नेपाललाई गणतन्त्रात्मक मुलुक घोषणा गरियो। त्यसको केही महिनापछि २०६५ साल साउन ८ गते डा. रामवरण यादव गणतन्त्र नेपालको प्रथम निर्वाचित राष्ट्रपति हुनुभयो।

वि.सं. २०६४ को संविधानसभाले तोकिएको समयमा संविधान बनाउन सकेन। त्यसैले २०७० साल मङ्सिर ४ गते संविधानसभाका लागि दोस्रो निर्वाचन गर्नुपर्‍यो। यही दोस्रो संविधानसभाबाट २०७२ साल असोज ३ गते नेपालको संविधान जारी भयो। संविधान जारी भएपछि देश सङ्घीय ढाँचामा चल्न थाल्यो र तीनै तहमा निर्वाचन गर्नुपर्ने भयो। सोहीअनुसार २०७४ सालको वैशाख, असार र असोजमा लामो समयदेखि हुन नसकेको स्थानीय तहको निर्वाचन सम्पन्न भयो। त्यसै वर्ष मङ्सिर १० र २१ गते प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको निर्वाचन पनि सम्पन्न भयो।

वि.सं. २००७ देखि हालसम्मको यात्रा हेर्दा नेपालको शासन व्यवस्था धेरै पटक बदलियो। राणा शासनबाट प्रजातन्त्र, प्रजातन्त्रबाट एकदलीय पञ्चायत, पञ्चायतबाट बहुदलीय व्यवस्था र अन्त्यमा राजतन्त्रबाट गणतन्त्र। हरेक परिवर्तनको पछाडि जनताको आन्दोलन र बलिदान रहेको छ। तलको तालिकाले एकदलीय र बहुदलीय व्यवस्थाबिचको फरक छुट्याउँछ।

• वि.सं. २०४६ देखि हालसम्मका कुनै पाँच राजनीतिक घटनालाई समयरेखामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• नेपालको संविधान जारी भएपछिको राजनीतिक परिवर्तनका सम्बन्धमा सोधखोज गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।