विवाद कसरी सुरु हुन्छ
मानिस मानिसबिच सधैँ एउटै विचार हुँदैन । एउटै कुरालाई कसैले ठिक भन्छ, कसैले बेठिक भन्छ । यही असहमति, असमझदारी र विचारको बेमेलले विवाद जन्माउँछ । घरमा दाजुभाइबिच, विद्यालयमा साथीहरूबिच, गाउँमा छिमेकीहरूबिच विवाद आउनु नौलो कुरा होइन । विवाद आउनु आफैँमा ठुलो समस्या पनि होइन । समस्या त तब बन्छ, जब विवाद लामो समयसम्म बाँकी रहन्छ र दिनदिनै बढ्दै जान्छ ।
विवादसँग जहिले पनि सहमति र समाधानको कुरा जोडिएर आउँछ । एउटा पक्षले मात्र जित्ने र अर्को पक्ष हार्ने अवस्था साँचो समाधान होइन, किनभने हारेको पक्षको मनमा रिस बाँकी नै रहन्छ । त्यसैले विवाद आएपछि मनमुटाव र असहमति हटाएर एकापसमा मिलेर बस्ने बाटो खोज्नुपर्छ ।
विवाद समाधान भनेको के हो
विवाद समाधान : विवादलाई अन्त्य गर्न गरिने प्रयासलाई विवाद समाधान भनिन्छ ।
विवाद समाधान भनेको झगडा गर्नेलाई सजाय दिने काम होइन । यो त झगडाको जरो पत्ता लगाएर दुवै पक्षलाई फेरि सँगै बस्न सक्ने बनाउने काम हो । यसका लागि दुई कुरा सबैभन्दा बढी काम लाग्छन् : दोहोरो सञ्चार र समभाव । यी दुई कुराबिना गरिएको मिलापत्र केही दिनमै फेरि भाँचिन्छ ।
विवाद समाधानको उद्देश्य कसैलाई हराउनु होइन, दुवै पक्षले जित महसुस गर्ने अवस्था बनाउनु हो ।
कुलाको पानीको झगडा र त्यसको समाधान
आफ्नो खेतमा पानी लगाउने कुलाको सन्दर्भमा रमिताका बुबा र रोनिशका बुबाबिच झगडा भयो । झगडा बढ्दै जाँदा छिमेकीहरू पनि दुई समूहमा विभाजित भए । एउटा समूहले रमिताका बुबालाई समर्थन गर्यो र केही मानिसले रोनिशका बुबालाई समर्थन गरे । रोनिशका बुबाको कुरा सुन्ने मान्छे कम थिए, त्यसैले उनी रिसाउँदै वडाध्यक्षकहाँ पुगे ।
वडाध्यक्षले दुवै पक्षलाई बोलाए । पहिला रमिताका बुबाका कुरा सुने र त्यसपछि रोनिशका बुबाका कुरा सुने । दुवैका कुरा सुनिसकेपछि उनले रमिताका बुबाले पहिला गल्ती गरेको कुरा पत्ता लगाए । रोनिशका बुबालाई पनि अनावश्यक मुख छोड्नु हुँदैनथ्यो भनेर सम्झाए । अन्त्यमा दुवै पक्षलाई अब आइन्दा झगडा नगरी मिलेर बस्न अनुरोध गरे । अहिले उनीहरू मिलेर बसेका छन् ।
यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा एउटा छ । वडाध्यक्षले कसैको पक्ष लिएर सुरु गरेनन् । उनले दुवैलाई बोलाए, दुवैको कुरा टुङ्ग्याउन दिए, अनि मात्र गल्ती कहाँ भयो भन्ने पत्ता लगाए । त्यसैले उनको निर्णय दुवै पक्षले मान्न सके ।
दोहोरो सञ्चार किन चाहिन्छ
दोहोरो सञ्चार : दुई पक्ष, समूह वा व्यक्तिबिच भएको सञ्चारलाई दोहोरो सञ्चार भनिन्छ ।
दोहोरो सञ्चारमा एउटाले मात्र बोल्दैन । एउटाले भन्छ, अर्कोले सुन्छ, अनि सुन्नेले पनि आफ्नो कुरा राख्न पाउँछ । यसरी कुराकानी हुँदा एकअर्कालाई बुझ्न सजिलो हुन्छ । आफूलाई चित्त नबुझेको कुरा राख्न पाएपछि अर्को पक्षले पनि स्पष्ट हुन पाउँछ । गलत सूचनाका आधारमा गरिएको निर्णयले झगडा झन् बढाउँछ, तर सही सूचना प्राप्त भएमा मात्र प्रभावकारी समाधान गर्न सहज हुन्छ । त्यसैले विवाद समाधानका लागि सञ्चार सिप महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
- अर्को पक्षको कुरा नकाटी पूरा सुन्ने ।
- आफ्नो कुरा रिस नदेखाई, सफा र छोटो वाक्यमा भन्ने ।
- नबुझेको कुरा सोध्ने र आवश्यकताअनुसार प्रतिप्रश्न गर्ने ।
- आफूलाई चित्त नबुझेको कुरा मनमा नलुकाई भन्ने ।
- सुनेको कुरा फेरि दोहोर्याएर ठिक बुझियो कि बुझिएन जाँच्ने ।
अर्कोले बोल्दा आफूले भन्ने कुरा मात्र सोचिरहनु सुन्नु होइन । यसरी सुन्दा कुरा सुनिन्छ तर बुझिँदैन, र समाधान फेरि उही ठाउँमा अड्किन्छ ।
मध्यस्थकर्ताको काम
मध्यस्थकर्ता : विवादमा परेका दुई पक्षबिच बसेर दुवैको कुरा सुन्दै समाधानको बाटो खोज्न सघाउने व्यक्ति मध्यस्थकर्ता हो ।
विवाद समाधानका लागि मध्यस्थकर्ताले द्वन्द्वरत दुवै पक्षको कुरा सुन्नुपर्छ । उहाँहरूलाई आफ्ना सबै कुरा बताउने अवसर दिनुपर्छ र आवश्यकताअनुसार प्रतिप्रश्न पनि गर्नुपर्छ । एउटा पक्षको मात्र कुरा सुनेर गरिएको निर्णय अधुरो हुन्छ । मध्यस्थकर्ताले काम गर्ने क्रम यस्तो हुन्छ ।
- दुवै पक्षलाई एकै ठाउँमा बोलाउने ।
- पहिलो पक्षको कुरा नकाटी पूरा सुन्ने ।
- त्यसपछि दोस्रो पक्षको कुरा त्यत्तिकै ध्यान दिएर सुन्ने ।
- अस्पष्ट लागेका कुरामा प्रतिप्रश्न गरी सही सूचना बटुल्ने ।
- गल्ती कहाँ र कसबाट भयो भन्ने पत्ता लगाउने ।
- दुवै पक्षलाई सम्झाएर मिलेर बस्ने सहमतिमा पुर्याउने ।
समभाव र त्यसको महत्त्व
समभाव : कुनै पक्षतिर नढल्किई दुवै पक्षलाई बराबर ठान्ने र बराबर व्यवहार गर्ने भावना समभाव हो ।
विवाद समाधान गर्न दोहोरो सञ्चारसँगै समभावको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । समभाव नराखी सुनिएको कुरा आफूलाई मन परेको पक्षतिर मात्र झुक्छ । समभाव राखेर सुनिँदा कुनै पक्षले म हारेँ भन्ने महसुस गर्दैन । यसैले दुवै पक्षले जित महसुस गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ र मेलमिलाप कायम हुन्छ ।
| व्यवहार | परिणाम |
| एउटा पक्षको मात्र कुरा सुन्नु | अधुरो सूचना, गलत निर्णय |
| दुवै पक्षको कुरा बराबर सुन्नु | सही सूचना, मान्न सकिने निर्णय |
| साथीको मुख हेरी पक्ष लिनु | झगडा दुई समूहमा फैलिन्छ |
| समभाव राख्नु | दुवैले जित महसुस गर्छन् |
विद्यालयमा साथीहरूबिचको विवाद
कहिलेकाहीँ साथीहरूबिच खेल्ने क्रममा झगडा हुन्छ । त्यस्तो बेला हामी झट्टै पक्ष विपक्ष लिन्छौँ । आफ्नो मिल्ने साथीले भनेकै कुरा ठिक हो भनेर मान्छौँ र अर्को साथीलाई सुन्दै सुन्दैनौँ । यस्तो गर्नुहुँदैन । पक्ष विपक्षमा नलागी वास्तविक कुरा बुझेर मात्र शिक्षकलाई बताउनुपर्छ ।
नदेखेको घटनाबारे साथीको भनाइ जस्ताको तस्तै शिक्षकलाई सुनाउनु हुँदैन । त्यसो गर्दा गल्ती नगर्ने साथीले दण्ड पाउन सक्छ ।
वास्तविक कुरा बताइयो भने गल्ती गर्नेले गल्ती महसुस गर्न पाउँछ र गल्ती नगर्नेले दण्ड पाउँदैन । यसो भएमा साथीहरूबिच मेलमिलाप कायम हुन्छ । हामीले पनि साथीहरूबिच हुने विवादमा समभाव राखेर समस्या समाधानको प्रयास गर्नुपर्छ ।
दुवै पक्षले जित महसुस गर्ने समाधान
राम्रो समाधानको चिनारी सजिलो छ । समाधानपछि दुवै पक्ष फेरि सँगै बस्न, सँगै खेल्न र सँगै काम गर्न सक्छन् भने त्यो समाधान सफल हो । कुलाको झगडा मिलेपछि दुवै परिवार अहिले मिलेर बसेका छन्, त्यही नै सफल समाधानको प्रमाण हो । तर एउटा पक्ष चुप लागेर घर फर्कियो र मनमा रिस बोकेर बस्यो भने विवाद सकिएको होइन, केही समयका लागि लुकेको मात्र हो ।
असहमति र असमझदारीले विवाद जन्माउँछ ।
दोहोरो सञ्चारले एकअर्कालाई बुझ्न सघाउँछ ।
मध्यस्थकर्ताले दुवै पक्षको कुरा सुन्छ ।
समभावले दुवैलाई जित महसुस गराउँछ ।
आफैँ गरौँ
- कक्षामा हुने द्वन्द्वको समाधानमा मध्यस्थकर्ताको भूमिकाबारे साथीहरूसँग छलफल गरी प्राप्त निष्कर्ष कक्षामा सुनाउनुहोस् ।
- द्वन्द्व व्यवस्थापनसम्बन्धी लेख, रचना, समाचार सङ्कलन गरी सूचना पाटीमा टाँस्नुहोस् ।
- साथी साथीबिचको विवाद वा झगडालाई व्यवस्थापन गरेको घटना उल्लेख गरी समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।