विवाद

दुई जना मान्छेको सोचाइ सधैँ एउटै हुँदैन । एउटै कुरालाई एक जनाले एउटा तरिकाले बुझ्छन्, अर्कोले अर्कै तरिकाले । यही विचार र बुझाइको भिन्नतालाई विवाद भनिन्छ । विवाद आफैँमा ठुलो कुरा होइन, तर त्यसलाई समयमै मिलाइएन भने बढ्दै जान्छ । त्यही विवाद बढ्दै गएपछि द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ ।

द्वन्द्व दुई जना व्यक्तिबिच मात्र हुने होइन । यो समूह समूहबिच, समाजहरूका बिच र सङ्घसंस्थाका बिचमा पनि हुन्छ । परिवारका सदस्यहरू बिचमा पनि द्वन्द्व हुन्छ । घरमा जन्मिएको सानो मनमुटावलाई पनि नमिलाई थन्क्याइराखियो भने त्यो पछि ठुलो द्वन्द्वमा बदलिन सक्छ ।

परिवारमा विवाद कसरी जन्मिन्छ भन्ने कुरा दुई वटा साधारण घटनाबाट प्रस्ट बुझ्न सकिन्छ ।

रामेश कक्षा ६ मा पढ्छन् । विद्यालयबाट घर फर्केपछि उनी एकछिन टि.भी. हेर्न खोज्छन् । आमाचाहिँ आउनासाथ गृहकार्य गर्न र पढ्न भन्नुहुन्छ ।

यहाँ आमा र रामेशको विचार मिलेको छैन । विचार नमिलेपछि दुवै जनालाई रिस उठ्छ र विवाद सिर्जना हुन्छ ।

सबिताले भर्खरै कक्षा १२ पास गरेकी छिन् । उनको इच्छा शिक्षा विषय पढेर भविष्यमा शिक्षक बन्ने छ । बुबाको चाहनाचाहिँ छोरी डाक्टर बनून् भन्ने छ, त्यसैले उहाँले उनलाई विज्ञान पढ्न कर गरिरहनुभएको छ । सबितालाई बुबाको यो कुरा मन पर्दैन र उनी विज्ञान पढ्न चाहन्नन् । यहाँ सबिता र बुबाबिचमा विवाद देखिएको छ ।

यी दुवै घटनाले एउटै कुरा देखाउँछन् । परिवारका सदस्यहरूको विचारमा आउने भिन्नताले नै विवाद सिर्जना गर्छ । रामेशको घरमा समय बिताउने तरिकामा भिन्नता छ भने सबिताको घरमा भविष्यको रोजाइमा । दुवै घटनामा एउटा कुरा साझा छ, कसैले पनि अर्काको कुरा राम्ररी सुनेको छैन ।

पारिवारिक विवाद एउटै कारणले मात्र हुँदैन । सानादेखि ठुला थुप्रै कुराले घरभित्र विवाद निम्त्याउँछन् ।

• माया ममताको अभाव हुनु ।
• अनावश्यक खर्च गर्नु ।
• व्यक्तिगत रुचि र आनीबानी फरक फरक हुनु ।
• परिवारका सदस्यहरूले भेदभावपूर्ण व्यवहार गर्नु ।
• विचार नमिल्नु, गलत सूचना पुग्नु र फरक सोचाइ हुनु ।
• पुस्ताको अन्तर हुनु ।
• परिवारका कुनै सदस्यले लागु पदार्थ वा मादक पदार्थ सेवन गर्नु ।

यस्ता विवाद समयमा नै व्यवस्थापन भएनन् भने द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ । कहिलेकाहीँ सानो कुराबाट सुरु भएको विवाद बढेर परिवारभित्रै झैझगडा हुन्छ र परिवार नै छिन्न भिन्न हुन सक्छ ।

विवाद हुनु राम्रो कुरा होइन । त्यसैले हामीले समयमै यसका कारणहरूको विश्लेषण गर्नुपर्छ । पारिवारिक द्वन्द्व नबढोस् भन्नाका लागि परिवारका सबै सदस्यले तलका कुरा गर्नुपर्छ ।

• सबै सदस्यले एकापसमा खुलेर कुरा गर्ने ।
• स्पष्ट नभएका विषयलाई कुरा गरेर स्पष्ट पार्ने ।
• आफूभन्दा साना वा ठुला जोसुकैको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने ।
• सबैलाई मान्य हुने धारणा विकास गर्ने ।
• विवाद हुनाका कारण बुझेर त्यहीअनुसारको व्यवहार गर्ने ।

रामेशको घरको कुरा यसरी मिल्न सक्छ । आमाले किन पढ्न भन्नुभएको हो भन्ने रामेशले बुझे र रामेशलाई पनि विद्यालयपछि एकछिन आराम चाहिन्छ भन्ने आमाले बुझ्नुभयो भने गृहकार्य सकेपछि निश्चित समय टि.भी. हेर्ने सहमति बन्छ । दुवै जनालाई मान्य हुने यस्तै धारणा नै विवादको साँचो समाधान हो ।

विद्यालय पनि एउटा समाज हो । यहाँ फरक फरक घरबाट, फरक विचार र फरक बानी भएका विद्यार्थीहरू आएका हुन्छन् । त्यसैले ती विद्यार्थीहरू बिचमा पनि विभिन्न विषयमा विवाद हुन सक्छ ।

यी सबै विवाद सानै हुन्छन्, तर बेवास्ता गरियो भने कक्षाभित्रको वातावरण नै बिग्रन्छ । यही विवादलाई समयमा नै व्यवस्थापन गरे द्वन्द्वको अवस्था सिर्जना हुन पाउँदैन ।

कक्षाकोठामा हुने विवादका कारणहरू समयमा नै थाहा पाउनुपर्छ । विशेष गरेर कक्षा शिक्षकले बसाइका कारण हुने विवादको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । विवाद मिलाउँदा शिक्षकहरूले मध्यस्तकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

• खेलकुदका सामग्रीहरू आलोपालो गरेर वितरण गर्नुपर्छ ।
• सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलापमा सबै विद्यार्थीलाई सहभागी गराउने रणनीति अपनाउनुपर्छ ।
• विवादका कारणहरू पहिचान गरेर त्यहीअनुसार समाधानका उपाय अपनाउनुपर्छ ।
• विद्यार्थीहरूबिच आत्मीय भावना विकास गराउनुपर्छ ।
• मौका नपाएकाहरूलाई मौका दिनुपर्छ ।
• सहयोगात्मक सिकाइ वातावरण तयार पार्नुपर्छ ।
• पक्ष विपक्षमा नलागी तटस्थ भएर उनीहरूका समस्या समाधान गरिदिनुपर्छ ।
• कमजोर र अब्बल छात्र छात्राहरूलाई परिस्थितिअनुसारका विभिन्न गतिविधि तथा क्रियाकलापमा सहभागी गराउनुपर्छ ।

कक्षाकोठामा हुने विवादको समाधानमा शिक्षकहरू मात्र होइन, विद्यालयका प्रधानाध्यापक पनि उत्तिकै चनाखो हुनुपर्छ । सबैको प्रयासले यस्ता समस्या समाधान भए भने विद्यालयले प्रगति हासिल गर्न सक्छ ।

विवादबारे पढेर मात्र पुग्दैन । आफ्नै वरिपरि के कस्ता विवाद छन् र ती कसरी मिल्छन् भनी हेर्दा यो पाठ राम्ररी बुझिन्छ । तलका काम गरेर हेर ।

• विवाद वा द्वन्द्वसम्बन्धी समाचार, लेख र रचना सङ्कलन गरी कक्षाकोठामा टाँस्नुहोस् ।
• विद्यालयमा हुने द्वन्द्वको समाधानमा कक्षा शिक्षकको भूमिका के हुन्छ भनी कक्षामा छलफल गरी प्राप्त निष्कर्ष साथीहरूलाई सुनाउनुहोस् ।
• घरमा हुने विवादको समाधानमा अभिभावकको भूमिका के हुन्छ भन्ने विषयमा कक्षामा छलफल गरी निष्कर्ष निकाल्नुहोस् ।
• समाजमा भएका विवाद समाधानसम्बन्धी गतिविधिहरू आफ्ना अभिभावकसँग सोधेर प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।