सामाजिक समस्या र विकृतिको समाधान

मानिस एक्लै बाँच्दैन । ऊ परिवार, टोल र समुदायसँग मिलेर बस्छ । यसरी मिलेर बस्दा समाजका सबै काम सधैँ राम्रो ढङ्गले चल्दैनन् । कहिलेकाहीँ समाजमा यस्ता अवस्था र व्यवहार देखा पर्छन्, जसले धेरै मानिसलाई दुःख दिन्छन् र समाजको शान्ति तथा विकासमा बाधा पुऱ्याउँछन् । बालविवाह, छुवाछुत, महिला हिंसा, घरेलु हिंसा, चेलिबेटी बेचविखन, चोरी डकैती र दुर्व्यसन यस्तै अवस्थाका उदाहरण हुन् ।

समस्या र विकृति आपसमा जोडिएका हुन्छन् । समाजमा एउटा बिग्रिएको चलन चल्दै गयो भने त्यसले नयाँ समस्या जन्माउँछ, र समस्या समाधान नभई थपिँदै गयो भने त्यही समस्याले अर्को विकृतिलाई बढावा दिन्छ । त्यसैले यी दुवैको कारण के हो भन्ने पहिचान नगरी समाधानको बाटो भेटिँदैन । कारण चिनेपछि मात्र उपचार गर्न सकिन्छ, ठिक त्यसै गरी जसरी रोगको कारण थाहा पाएपछि मात्र औषधि छनोट गरिन्छ ।

हाम्रो समाजमा देखिने समस्या र विकृति आफैँ आकाशबाट झरेका होइनन् । तिनका पछाडि निश्चित कारण हुन्छन् । ती कारणमध्ये चारवटा मुख्य छन् : चेतनाको कमी, अन्धविश्वास, गरिबी र बेरोजगारी । यी चारवटा एकअर्कासँग गाँसिएका छन्, र एउटाले अर्कोलाई बलियो बनाइरहेको हुन्छ ।

चेतनाको कमी भएका कारण व्यक्तिले के कुरा ठिक र के बेठिक भनेर छुट्याउन सक्दैन । कुनै काम गर्दा त्यसले आफूलाई र अरूलाई कस्तो असर पर्छ भन्ने उसले सोच्दैन । समस्याको कारण र असर पहिचान गर्न पनि उसलाई गाह्रो पर्छ । जसले गर्दा क्रमशः सामाजिक समस्या बढ्दै जान्छ र विकृतिलाई बढावा मिल्छ । छिमेकमा बालविवाह भइरहँदा पनि त्यो गलत हो भनेर नबुझ्नु चेतनाको कमीकै उदाहरण हो ।

तथ्य र प्रमाणबिनै परम्परादेखि मानी आएका कतिपय चलन र प्रथा सभ्य समाजका लागि बाधक बन्न सक्छन् । तिनले कसैको अधिकार हनन् गर्न सक्छन् । शान्ति र विकासमा बाधा पुऱ्याउन सक्छन् । त्यस्ता खालका प्रचलन मान्नुलाई अन्धविश्वास भनिन्छ । बिरामी भएको बेला औषधोपचार नगरी झारफुकमै भर पर्नु यसैको उदाहरण हो ।

सामाजिक समस्या देखिनुमा गरिबीले पनि भूमिका खेलेको हुन्छ । गरिबीले गर्दा नै मानिसहरू उपचारका लागि अस्पतालभन्दा धामीझाँक्रीकहाँ जान बाध्य हुन्छन् । गरिबीले गर्दा व्यक्तिको चेतनामा प्रभाव पर्छ । बालविवाह, महिला हिंसा जस्ता घटना पनि घट्ने गर्छन् । गरिबीका कारण नागरिकले स्वास्थ्य उपचार नपाउने, तागतिलो खानेकुरा खान नपाउने अवस्था आउन सक्छ ।

बेरोजगारीले पनि सामाजिक समस्या सिर्जना गर्न मदत गर्छ । बेरोजगार भएका कारणले मानिसहरू असामाजिक काममा संलग्न हुन सक्छन् । चोरी डकैतीका घटनाहरू बढ्न सक्छन् । विभिन्न कुलत र दुर्व्यसनमा लाग्ने खतरा रहन्छ । जसले गर्दा समाजमा अशान्ति पैदा हुन्छ ।

हाम्रो समाजमा धेरै किसिमका समस्या र विकृतिहरू छन् । तिनका कारणहरू पनि विभिन्न छन् । असल समाज निर्माणका लागि सामाजिक समस्या र विकृतिले बाधा पुऱ्याएको हुन्छ । यस्ता समस्या र विकृतिको अन्त्य गर्न हामी सचेत हुनुपर्छ । यी समस्या र विकृति अन्त्य गर्न जनचेतना, रोजगारी सिर्जना, कानुनको पालना र मेलमिलाप जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ ।

सामाजिक समस्या र विकृतिको मुख्य कारण जनचेतनाको अभाव हो । त्यसैले हामीले जनचेतना जगाउने खालका कार्यक्रमहरू गरेर मानिसहरूलाई जागरुक बनाउन सक्छौँ । विद्यालय, टोल र वडा स्तरमा गरिने साना कार्यक्रमले पनि धेरै मानिसको सोचाइ बदल्न सक्छन् । निम्न माध्यमबाट जनचेतना जगाउन सकिन्छ :

• अन्तरक्रिया
• ज्याली
• प्रभातफेरी
• सडक नाटक
• गीत
• कविता

सामाजिक समस्या र विकृतिको मूल कारण बेरोजगारी पनि हो । रोजगारी नहुनाले मानिसहरू असामाजिक गतिविधिमा संलग्न हुन सक्छन् । रोजगारी भयो भने मानिसको चेतनाको स्तर पनि बढ्छ । फुर्सद पनि कम हुन्छ । रोजगारीले गरिबी निवारणमा सहयोग पुऱ्याउँछ । यसरी रोजगारी सिर्जनाले सामाजिक समस्या र विकृति समाधान गर्न सहयोग पुग्छ ।

देशको कानुनको पालना गर्नु सबै नागरिकको कर्तव्य हो । सबैले कानुनको पालना गरेमा कसैको अधिकार हनन् हुन पाउँदैन । कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन भएमा घरेलु हिंसा, छुवाछुत, महिला हिंसा, चेलिबेटी बेचविखन आदि समस्या र विकृति कम गर्न सकिन्छ । जसले गर्दा समाजमा विकृतिजन्य व्यवहार र घटनाहरू हुँदैनन् । शान्तिपूर्ण समाजको निर्माण हुन्छ ।

हामीले आपसी मेलमिलापको संस्कार विकास गर्नुपर्छ । पारिवारिक र सामाजिक मेलमिलाप भयो भने विभिन्न सामाजिक समस्याबाट छुटकारा पाइन्छ । समाजमा शान्ति र सद्भाव कायम हुन्छ । मेलमिलापले आपसी सम्बन्ध बलियो हुन्छ । सामाजिक सुरक्षा मजबुत हुन्छ । आपसी सम्बन्ध बलियो भयो भने सामाजिक समस्या र विकृति अन्त्य गर्न सहयोग पुग्छ ।

समाधानका उपाय पढेर मात्र समाज बदलिँदैन । ती उपाय आफ्नै टोल र समुदायमा प्रयोग गरेर हेर्नुपर्छ । तलका कामहरू गरेर हेर्नुहोस् :

• तपाईंको समुदायमा प्रचलित समस्या, तिनका असर र समाधानका उपाय खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• जेष्ठ नागरिकलाई गरिने दुर्व्यवहार जटिल समस्याका रूपमा रहेको छ भन्ने गरिन्छ । यससम्बन्धी कक्षामा छलफल गरेर कारण, असर र समाधानका उपायहरू खोजी गर्नुहोस् ।
• सामाजिक विकृति र समस्याको समाधान गर्ने उपायहरू समावेश गरी गीत, कविता, कथा वा नाटक तयार पार्नुहोस् र विद्यालयको वार्षिक कार्यक्रम वा अन्य कुनै समारोहमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

सामुदायिक काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । तपाईं बस्ने स्थानीय तहले महिला हिंसा विरुद्ध के कस्ता क्रियाकलाप सञ्चालन गरेको छ भनी सम्बन्धित वडा वा गाउँपालिका तथा नगरपालिका गएर खोजी गर्नुहोस् र प्राप्त विवरणका आधारमा प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस् ।