सामाजिक समस्या र विकृति समाधानमा व्यक्ति, परिवार र सङ्घसंस्थाको भूमिका

समाजमा धेरै मानिस सँगै बस्छन् । सँगै बस्दा सबैले मान्ने केही नियम र चलन बन्छन् । ती नियम र चलनमध्ये कुनैले मानिसलाई दुःख दिन्छ, कसैको अधिकार खोस्छ वा समाजलाई पछाडि धकेल्छ भने त्यसलाई समस्या मानिन्छ । छुवाछुत, हिंसा, बालश्रम र बालविवाह यस्तै समस्या हुन् । त्यसै गरी अन्धविश्वास, मादक पदार्थ सेवन, जुवा र अनावश्यक खर्च जस्ता बिग्रिएका बानी व्यवहार समाजमा फैलिन्छन् । यिनलाई विकृति भनिन्छ ।

यी समस्या र विकृति कुनै एक जनाले मात्र हटाउन सक्दैन । यसका लागि व्यक्तिले आफ्नो व्यवहार सुधार्नुपर्छ, परिवारले घरमै असल शिक्षा दिनुपर्छ र स्थानीय सङ्घसंस्थाले समुदायमा चेतना जगाउनुपर्छ । यी तीन पक्षको भूमिका के के हुन्, अब क्रमैसँग हेरौँ ।

समाजको विकास नै व्यक्ति व्यक्ति मिलेर हुन्छ । समाज भनेको मानिसहरूको जोड हो, त्यसैले एक जना व्यक्तिको बानी र व्यवहारले पनि समाजलाई प्रभाव पार्छ । एक जनाले असल व्यवहार देखायो भने अरूले पनि त्यही सिक्छन् । एक जनाले खराब व्यवहार देखायो भने त्यो पनि फैलिन्छ । त्यसैले सामाजिक समस्या हटाउने पहिलो काम आफ्नै व्यवहार सुधार्नु हो ।

व्यक्तिले आफ्नो दैनिक जीवनमा गर्न सक्ने कामहरू यी हुन् ।

• अरूको देखासिकी गरेर अनावश्यक रूपमा नचल्ने र असल बानी व्यवहार देखाउने ।
• छुवाछुत, हिंसा र बालश्रम जस्ता समस्या र विकृति विरुद्ध आवाज उठाउने ।
• अनावश्यक खर्च नगर्ने र अन्धविश्वासप्रति विश्वास नगर्ने अठोट लिने ।
• स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने बानी व्यवहार र खानपिन नगर्ने ।
• त्यस्तो व्यवहार अरूले गरेको देखेमा सम्झाउने ।
• ठिक र बेठिक छुट्याएर मात्र कुनै काम गर्ने ।

समाजका प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूले झन् बढी सचेत हुनुपर्छ । किनभने उहाँहरूले गरेको व्यवहार अरूले पनि अनुशरण गर्न सक्छन् । व्यक्तिको व्यवहार घर परिवारमा देखिन्छ र घर परिवारको व्यवहार समाजमा देखिन्छ । प्रत्येक व्यक्ति आफ्ना बानी व्यवहारप्रति सचेत भएमा सामाजिक समस्या र विकृति अन्त्य गर्न ठुलो सघाउ पुग्छ ।

परिवार हाम्रो पहिलो विद्यालय हो भने आमाबुबा पहिलो शिक्षक हुनुहुन्छ । बालबालिकाले बोल्न, हिँड्न, खान र अरूसँग व्यवहार गर्न सबैभन्दा पहिले घरमै सिक्छन् । त्यसैले परिवारमा हुने क्रियाकलापले व्यक्तिको आचरण र बानी व्यवहार निर्धारण गर्दछ । परिवारले सामाजिक समस्या र विकृति अन्त्य गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

सबै अभिभावकले आफ्ना बालबालिकाको उज्ज्वल भविष्यको सपना देखेका हुन्छन् । यसका लागि उहाँहरूले सानैदेखि गर्नुहुने कामहरू यी हुन् ।

• बालबालिकालाई सानैदेखि असल बानी र व्यवहार सिकाउने ।
• सामाजिक नियमहरूको पालना गरेर देखाउने, ताकि बालबालिकाले हेरेरै सिकून् ।
• आफ्ना छोराछोरीको आनीबानी र सङ्गतको जानकारी राख्ने ।
• समाजसेवा गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र सबैलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्ने ।
• बालबालिकालाई सधैँ राम्रो कुरा सिकाउने ।

परिवारका सदस्यहरू नै सामाजिक विकृतिमा संलग्न भएमा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव अरू सदस्यमा पर्दछ । परिवारमा अभिभावकले मादक पदार्थ सेवन गर्ने, हिंसा गर्ने र जुवातास खेल्ने गरेमा बालबालिकामा पनि त्यस्तै बानिको विकास हुन सक्छ । त्यसको ठिक उल्टो, अभिभावकले अरूलाई सहयोग गर्ने र सम्मानजनक व्यवहार गर्ने गर्नुहुन्छ भने त्यो व्यवहार पनि बालबालिकाले सिक्ने हुन्छन् ।

हाम्रो विद्यालय पनि एक संस्था हो । यस्ता संस्थाहरू कुनै राष्ट्रिय स्तरका हुन्छन् भने कुनै स्थानीय स्तरका हुन्छन् । राष्ट्रिय स्तरका संस्थाले सारा देशभरि काम गर्छन् भने स्थानीय स्तरका संस्थाले आफ्नै गाउँ, टोल वा नगरमा काम गर्छन् । हाम्रो दैनिक जीवनसँग सबैभन्दा नजिक हुने यिनै स्थानीय संस्थाहरू हुन् ।

यी संस्थाहरूले सामाजिक समस्याको पहिचान गर्न, त्यसका असरहरूबारे बताउन र समस्या विरुद्ध चेतना जगाउन सहयोग पुर्‍याउँछन् । त्यति मात्र होइन, यस्ता संस्थाहरूले समस्यामा परेकालाई उद्धार पनि गर्छन् । कुनै एक जना व्यक्तिले गर्न नसक्ने ठुलो काम संस्थाले सङ्गठित भएर गर्न सक्छ ।

विद्यालयले शिक्षामार्फत चेतना जगाउन सहयोग गर्दछ । कक्षामा शिक्षकले छुवाछुत, बालश्रम र बाल विवाह किन गलत हुन् भनी बुझाउनुहुन्छ । बेला बेलामा र्‍याली र गोष्ठी आयोजना गरेर पनि विद्यालयले समस्या र विकृति हटाउन सहयोग गरिरहेको छ । विद्यालयभित्रको बालक्लबले बालअधिकारका लागि र बाल विवाह विरुद्ध आवाज उठाउने काम गर्छ ।

• शिक्षकले पढाइका साथै असल आचरण सिकाउनुहुन्छ र आफैँ नमुना बनेर देखाउनुहुन्छ ।
• विद्यालयले र्‍याली, गोष्ठी र छलफल आयोजना गरेर समुदायसम्म सन्देश पुर्‍याउँछ ।
• बालक्लबले विद्यार्थीको आवाज सामूहिक रूपमा बाहिर ल्याउँछ ।

सामाजिक समस्या समाधानको काम एउटा साङ्लो जस्तै हो । व्यक्तिले आफ्नो व्यवहार सुधार्छ, त्यो व्यवहार परिवारमा देखिन्छ, परिवारको व्यवहार समाजमा देखिन्छ र सङ्घसंस्थाले त्यसलाई सङ्गठित बनाएर समुदायभरि पुर्‍याउँछ । कुनै एउटा कडी छुट्यो भने साङ्लो चुँडिन्छ ।

पढेको कुरा गरेर हेरेपछि मात्र राम्ररी बुझिन्छ । तल दिइएका कामहरू साथीहरूसँग मिलेर गर्न सकिन्छ ।

• कक्षामा सामाजिक समस्या समाधानमा व्यक्तिको भूमिकाबारे छलफल गरी प्राप्त निष्कर्ष सुनाउने ।
• स्थानीय सङ्घसंस्थाका प्रतिनिधिलाई कक्षामा आमन्त्रण गरी उहाँहरूले गर्दै आएका गतिविधि सुनेर टिपोट गर्ने ।
• नजिकैको स्थानीय सङ्घसंस्थाको भ्रमण गरी तिनले खेलेको भूमिका र भविष्यको योजना समावेश गरी प्रतिवेदन तयार पार्ने ।