सामाजिक समस्या र विकृति

हाम्रो समाजमा धेरै राम्रा प्रचलन र परम्परा छन्। छिमेकीको दुःखमा साथ दिने, चाडपर्वमा भेटघाट गर्ने, रोपाइँ र मेलापातमा मिलेर काम गर्ने, पाहुनालाई आदर गर्ने जस्ता प्रचलनले समाजलाई बलियो बनाउँछन्। यस्ता प्रचलनले मानिसबीचको सम्बन्ध मीठो बनाउँछ र आपत परेका बेला एकअर्कालाई सहारा दिन्छ।

तर समाजका सबै प्रचलन यस्तै हुँदैनन्। कतिपय प्रचलन समाज विकासमा बाधा पार्ने प्रकृतिका पनि हुन्छन्। ती प्रचलनले कसैलाई तल्लो देखाउँछन्, कसैलाई हेला गर्छन् र कसैको स्वास्थ्य तथा पढाइ बिगार्छन्। यस्ता प्रचलनहरूले नै समाजमा सामाजिक समस्या निम्त्याउन सक्छन्। त्यसैले कुन प्रचलन जोगाउने र कुन प्रचलन हटाउने भन्ने कुरा चिन्न सक्नु नागरिकको पहिलो जिम्मेवारी हो।

सामाजिक समस्या कुनै एक व्यक्तिको मात्र समस्या होइन। एक जनाले गरेको गलत काम पनि घरपरिवार, छिमेक र पूरै टोलसम्म फैलिन्छ। त्यसैले यसलाई सामाजिक भनिएको हो। समाजमा देखिने केही चर्चित सामाजिक समस्या यी हुन्:

• चोरी डकैती
• लागुपदार्थ दुर्व्यसन
• धूम्रपान
• घरेलु हिंसा
• मद्यपान
• बोक्सी प्रथा
• धामी झाँक्री
• छुवाछुत
• दाउजो प्रथा

रिताको घरनजिकै होटलहरू छन्। ती होटलमा स्थानीय मानिसहरू मादकपदार्थ सेवन गरेर झगडा गर्छन्। रिताका बुबा पनि सोही होटलमा मादकपदार्थ सेवन गर्न जान्छन्। रक्सी खाएको दिन घरमा झगडा पर्छ। बुबाले आमालाई कुट्ने र गाली गर्ने गर्दा रितालाई नमज्जा लाग्छ।

यस्तो घरेलु हिंसाले रितालाई पढ्न मन नलाग्ने र बेचैनी हुने बनाएको छ। आमा पनि टोलाइरहने र काम गर्न मन नलाग्ने भएकी छन्। त्यही घरमा वृद्ध हजुरबालाई उपचार गर्ने र नियमित औषधी खुवाउने क्रम छुटेको छ। छोरा बुहारीले आफूलाई हेला गरेको गुनासो उहाँको छ। एउटै घरमा मद्यपानका कारण हिंसा, बालबालिकाको पढाइ र वृद्ध हेरचाह तीनवटै कुरा बिग्रिएका छन्।

रामकेसरीका गाउँमा अहिले पनि बोक्सी प्रथा कायम छ। उनका गाउँमा असहाय महिलालाई बोक्सीको आरोपमा यातना दिने गरिन्छ। उनका गाउँमा कुनै मानिस बिरामी हुँदा धामीझाँक्रीलाई देखाउने गरिन्छ। यो समस्या देखिनुको मुख्य कारण अशिक्षा र अन्धविश्वास हो। आर्थिक र चेतनास्तर कमजोर भएका ठाउँहरूमा अहिले पनि यस्तो प्रथा कायमै छ।

विक्रमको गाउँमा अभै पनि कोहीकोहीले तल्लो जात, अर्को जात भन्दै छोइछिटो गर्ने गरेका छन्। कानुनले नै गर्नु नहुने भनिएको यस्तो कार्य उनलाई मन परेको छैन। यस्तो व्यवहारले टोलमा झैझगडा निम्त्याउँछ र अरूलाई होच्याउँछ। यस्ता कार्य रोक्न विक्रमले बालक्लबमार्फत सक्रिय रहने सोच बनाएका छन्। छुवाछुत गर्नेलाई दण्ड दिनुपर्ने उनको सुझाव छ।

छुवाछुतले समाजलाई टुक्रा टुक्रा पार्छ। एउटै विद्यालयमा पढ्ने साथीबीच पानी बाँड्न नहुने भावना आयो भने त्यो कक्षामा मित्रता रहँदैन। त्यसैले विद्यालय, बालक्लब र टोल सुधार समितिजस्ता संस्थाबाट यसविरुद्ध निरन्तर चेतना फैलाउनुपर्छ।

हिजो प्रहरीले इँटाभट्टामा काम गरिरहेका पाँच जना बालबालिकालाई उद्धार गरेको छ। १२ वर्षभन्दा कम उमेरका ती बालबालिकाहरू गाउँबाट काठमाडौँ आएको बताइएको छ। उद्धार गरी उनीहरूलाई अभिभावकको जिम्मा लगाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

कम उमेरका बालबालिकालाई श्रममा लगाउँदा उनीहरूमा हिंसा हुने र उनीहरूको मानसिक शारीरिक विकासमा बाधा पुग्छ। जुन उमेरमा विद्यालय जानुपर्ने हो, त्यही उमेरमा भारी बोक्न लगाइँदा पढाइ छुट्छ र भविष्य नै अँध्यारो बन्छ।

माथि उल्लेख गरिएका घटनाहरू सामाजिक समस्या तथा विकृतिका उदाहरण हुन्। यसबाहेक छाउपडी तथा दाइजो प्रथा, बालविवाह, मानव बेचबिखनका घटना पनि हुने गरेका छन्। जुवातास र मादकपदार्थको सेवन जस्ता विकृतिहरू पनि हाम्रो समाजमा प्रचलित छन्। यस्ता खालका विकृतिले सामाजिक समस्या बढाउने हुँदा हामी सबै सचेत हुनुपर्छ।

• छाउपडी प्रथा: महिनावारी भएका बेला महिलालाई घरबाहिर छाप्रोमा राख्ने प्रथा।
• दाइजो प्रथा: विवाहमा दुलहीपक्षबाट धन, सम्पत्ति वा सामान माग्ने प्रथा।
• बालविवाह: उमेर नपुग्दै बालबालिकाको विवाह गरिदिने चलन।
• मानव बेचबिखन: मानिसलाई बहकाएर वा जबरजस्ती बेच्ने अपराध।
• जुवातास: पैसा थापेर तास तथा जुवा खेल्ने बानी।
• मादकपदार्थ सेवन: रक्सी तथा लागुपदार्थ सेवन गर्ने बानी।

हरेक सामाजिक समस्या कुनै न कुनै कारणबाट जन्मिन्छ र त्यसको असर परिवार तथा समाजमा देखिन्छ। तलको तालिकाले चारवटा प्रमुख समस्याको कारण र असर छुट्याएर देखाउँछ।

सामाजिक समस्या हटाउन कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन। घर, विद्यालय र टोलबाट सँगै प्रयास हुनुपर्छ। कक्षा ६ मा पढ्ने विद्यार्थीले पनि आफ्नो ठाउँबाट धेरै काम गर्न सक्छन्।

• शिक्षा र चेतना फैलाउने, किनभने अशिक्षा नै अन्धविश्वासको जड हो।
• बिरामी परेमा धामीझाँक्रीकहाँ नगई स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने।
• छुवाछुत गर्नेलाई सम्झाउने र नमानेमा कानुनअनुसार दण्ड दिन माग गर्ने।
• उमेर नपुगेका बालबालिकालाई कामबाट छुटाई विद्यालय पठाउने।
• बालक्लब र विद्यालयबाट गीत, कविता र नाटकमार्फत सचेतना फैलाउने।
• मद्यपान, धूम्रपान र जुवातासबाट टाढा रहने र साथीलाई पनि जोगाउने।
• कतै हिंसा वा बेचबिखनको घटना देखिएमा शिक्षक, अभिभावक वा प्रहरीलाई खबर गर्ने।

• आफ्नो स्थानीय समुदायमा प्रचलित समस्या र त्यसका कारण समावेश गरी स्थानीय पत्रपत्रिकाका लागि समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस्।
• सामाजिक समस्या विरुद्ध चेतनामूलक गीत वा कविता तयार पारी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा महिलामाथि हुने हिंसा बढाउने कारणहरूको खोजी गरी प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।