लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता

हरेक देशमा शासन चल्छ । तर त्यो शासन कसको इच्छाअनुसार चल्छ भन्ने कुरा सबै देशमा उस्तै हुँदैन । कुनै समय एक जना राजा वा एउटै परिवारको इच्छाले देश चल्थ्यो । आज हाम्रो देशमा शासन जनताको इच्छाअनुसार चल्छ । यही कारणले 'लोकतन्त्र' शब्दको खास अर्थ जनताको शासन भनिएको हो । जनता भनेको कुनै टाढाको समूह होइन, तपाईं, तपाईंको परिवार, तपाईंका छिमेकी र गाउँ वा सहरका सबै नागरिक नै जनता हुन् ।

लोकतन्त्रले नागरिकको चाहनाअनुसार शासन गरिनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ । देशका करोडौँ नागरिक एकैचोटि बसेर हरेक निर्णय गर्न सक्दैनन् । त्यसैले नागरिकले आफूले चुनेका र छानेका प्रतिनिधिमार्फत शासन चलाउँछन् । यसरी आफ्नै प्रतिनिधिबाट शासन चलेको देख्दा मात्र नागरिकले आफूलाई सार्वभौम भएको ठान्छन् । सार्वभौम हुनु भनेको देशको अन्तिम अधिकार आफूसँग रहेको अनुभव गर्नु हो ।

लोकतन्त्रमा निर्वाचन हुन्छ । निर्वाचन लोकतन्त्रको सबैभन्दा देखिने रूप हो, किनभने यही दिन नागरिकले आफ्नो अधिकार आफ्नै हातले प्रयोग गर्छन् । मतदान गर्ने बेला ठुलो र सानो, धनी र गरिब, महिला र पुरुष सबैको एउटै मतको मूल्य हुन्छ ।

सरकार बन्ने बाटो निर्वाचनबाटै सुरु हुन्छ । त्यो बाटो तल क्रमैसँग दिइएको छ ।

• निर्वाचन घोषणा हुन्छ र नागरिक मतदाता बन्छन् ।
• जनताले निर्वाचनद्वारा आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन् ।
• तिनै छानिएका प्रतिनिधिमध्येबाट सरकार बन्छ ।
• जनताबाट बनेको सरकार नागरिकप्रति बढी जिम्मेवार हुन्छ ।
• जनताले नपत्याएमा अर्को निर्वाचनमा प्रतिनिधि फेर्न पाउँछन् ।

लोकतान्त्रिक मूल्य, मान्यता र संस्कारलाई हामीले हाम्रो कक्षाकोठामा पनि लागु गर्नुपर्छ । ठुलो देश चलाउने बानी सानै ठाउँबाट बस्छ । कक्षामा गरिने सानो अभ्यासले भोलि असल नागरिक बनाउँछ । समूहमा मिलेर काम गर्ने, काममा सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र सबैलाई जिम्मेवारी दिने काम लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता हो ।

कक्षाकोठाबाटै कार्यान्वयन गर्न सकिने लोकतान्त्रिक संस्कारहरू यी हुन् ।

• आफूहरूमध्येबाट छानेर कुनै साथीलाई कक्षाको नेता बनाउने ।
• कक्षामा साथीहरूको विचार र भावनालाई सम्मान गर्ने ।
• आफ्ना विचार पालैपालो राख्ने ।
• बहुमतको विचारलाई स्वीकार गर्ने ।
• अल्पमतको विचारलाई पनि सम्मान गर्ने ।
• समूहको काममा सबैलाई जिम्मेवारी बाँड्ने र सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने ।

प्रत्येक नागरिकले राज्य र समाजप्रति कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ । राज्यले नागरिकलाई अधिकार प्रदान गर्छ, जसलाई मौलिक हक पनि भनिन्छ । हरेक नागरिकले मौलिक हकको उपयोग गर्न पाउनु लोकतान्त्रिक मान्यता हो । आज सबै नागरिकले मौलिक हकको उपयोग गर्न पाएका छन् । बालबालिकाको अधिकार पनि मौलिक हककै एउटा पक्ष हो, त्यसैले पढ्न पाउने र सुरक्षित रहन पाउने तपाईंको हक पनि यसैभित्र पर्छ ।

अधिकार पाउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यसको सही प्रयोग गर्नु पनि त्यति नै महत्त्वपूर्ण छ । यदि मौलिक हकको दुरुपयोग भयो भने नागरिक आफ्नो अधिकारबाट वञ्चित हुन्छन् । त्यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता स्थापित हुँदैन । तसर्थ सबैले आफ्नो अधिकारको उपयोग गरौँ, कर्तव्य पालना गरौँ र अरूको अधिकारको सम्मान गरौँ ।

हाम्रो देश बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक, समावेशी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य हो । यति धेरै विविधता भएको देशमा कुनै एउटा समूहको मात्र कुरा चल्यो भने बाँकी समूह पछाडि पर्छन् । त्यसैले लोकतन्त्रमा सबै जाति, धर्म, संस्कृतिको संरक्षण हुनुपर्छ । राज्यले सबै जाति, धर्म, संस्कृतिको संरक्षण गर्दै शासनमा सहभागी गराउनुपर्छ । यसो भएमा मात्र लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता स्थापित हुन्छ ।

लोकतन्त्रमा महिला र पुरुषबिच भेदभाव गरिँदैन । साथै सबै जाति र धर्मप्रति समान व्यवहार गरिन्छ । छोरा र छोरीलाई घरमा उस्तै अवसर दिनु, विद्यालयमा सबै साथीलाई उस्तै व्यवहार गर्नु यसैको सानो रूप हो ।

त्यस्तै कानुनबमोजिम आफ्ना दैनिक गतिविधि सञ्चालन गर्न पाउनु पनि लोकतान्त्रिक संस्कार हो । लोकतन्त्रमा स्वतन्त्रता छ भन्दैमा मन लागेको जे पनि गर्न पाइने होइन, कानुनले तोकेको सिमाभित्र रहेर काम गर्नुपर्छ । नागरिकले स्वतन्त्रतापूर्वक आफ्ना विचार व्यक्त गर्न पाउनु पनि लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता हो ।

लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता कक्षामा पालना नभएमा कक्षाको वातावरण बिग्रन्छ । यसको असर पढाइ र साथीहरूको सम्बन्ध दुवैमा पर्छ ।

• केही जना साथीले मात्र बोल्ने अवसर पाउँछन्, बाँकी चुप बस्न बाध्य हुन्छन् ।
• नेता छान्दा झगडा हुन्छ र छानिएको साथीलाई कसैले मान्दैन ।
• समूह कार्यमा काम एक जनाको थाप्लोमा पर्छ र अरू पन्छिन्छन् ।
• अल्पमतका साथीको विचार हेपिन्छ र उनीहरू कक्षामा एक्लो महसुस गर्छन् ।
• साथीबिच भेदभाव बढ्छ र मिलेर काम गर्ने बानी हराउँछ ।
• शिक्षकको समय अनुशासन मिलाउनमै जान्छ र पढाइ पछि पर्छ ।

तल दिइएका काम आफैँ गरेर हेर्नुहोस् । यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता पढ्ने कुरा मात्र होइन, दैनिक जीवनकै कुरा हो भन्ने बुझाउँछ ।

• निर्वाचनले लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई कसरी स्थापित गर्छ, दुई साथीबिचको संवाद लेखेर कक्षामा सुनाउनुहोस् ।
• तपाईंलाई लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको सबैभन्दा राम्रो पक्ष कुन लाग्छ, कारणसहित आफ्ना विचार लेख्नुहोस् ।
• तपाईंको समुदायमा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको उपयोग कसरी भएको छ, खोजी गरी बुँदागत रूपमा टिपोट गर्नुहोस् ।

अन्त्यमा, लोकतन्त्र कुनै एक दिनको काम होइन । यो हरेक दिनको व्यवहार हो । घरमा सबैको कुरा सुन्नु, कक्षामा पालैपालो बोल्नु, समुदायमा सबैलाई सँगै लिनु र देशमा आफ्नो मत प्रयोग गर्नु, यी सबै मिलेर लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकास र पालना हुन्छ ।