हाम्रा सामाजिक नियम

हामी सबै कुनै न कुनै समाजभित्र जन्मन्छौँ र हुर्कन्छौँ। बिहान उठेदेखि राति सुत्दासम्म हामीले गर्ने धेरै काम हामी आफैँले सोचेर बनाएका होइनन्। घरमा पाहुना आए बस्न आसन दिने, खाना खान अनुरोध गर्ने, बाटोमा भेटिएका ठुला मान्छेलाई नमस्कार गर्ने, छिमेकीको घरमा दुःख परे पुग्ने, यी कुनै पनि व्यवहार कसैले हामीलाई लेखेर दिएको छैन। तर पनि गाउँ र टोलका सबैले यी कुरा मान्दै आएका छन्। हजुरबा हजुरआमाको पालामा जुन व्यवहार चलेको थियो, त्यही व्यवहार आज पनि चलिरहेको छ।

यसरी समाजमा परम्परागत रूपमा सबैले मानी आएका र प्रयोग गरिआएका व्यवहार नै सामाजिक नियम हुन्। यी नियम कुनै कार्यालयमा दर्ता भएका हुँदैनन्, तर समाजका सबैले स्विकारेका हुन्छन्। सबैले स्विकारेकाले नै यिनको शक्ति हुन्छ।

समाजलाई व्यवस्थित बनाउनका निम्ति प्रयोग गरिँदै आएका व्यवहार, प्रचलन आदि सबै सामाजिक नियमभित्रै पर्छन्। कुनै व्यवहार एक जनाले मात्र गर्दा त्यो उसको बानी हुन्छ। त्यही व्यवहार पुस्तौँदेखि सबैले दोहोर्‍याउँदा र समाजले स्वीकार गर्दा त्यो सामाजिक नियम बन्छ।

समाज सामाजिक नियमकै आधारमा चलेको हुन्छ। एउटै टोलमा फरक फरक स्वभावका मानिस बस्छन्। तिनीहरूबिच काम, बोली र व्यवहार मिलाउने काम सामाजिक नियमले गर्छ। यही कारण झगडा कम हुन्छ र मानिसबिच सद्भाव बढ्छ।

• सामाजिक नियमले समाजलाई व्यवस्थित गर्न मदत गर्छ।
• यसले असल समाज निर्माणका लागि आधार तयार पार्छ।
• समाजमा समन्वय र सहिष्णुता कायम गर्छ।
• कतिपय सामाजिक नियम समयानुकूल परिवर्तन हुँदै जान्छन्।

अन्तिम बुँदा राम्ररी बुझ्नुपर्छ। सामाजिक नियम ढुङ्गामा कोरिएका अक्षर होइनन्। समय बदलिँदै जाँदा समाजले पनि आफ्ना केही व्यवहार सुधार्दै लैजान्छ। पहिले जुन कुरा ठिक मानिन्थ्यो, आज त्यो सबै ठिक नहुन सक्छ। समाजले छलफल गर्दै, बुझ्दै र सिक्दै आफ्ना नियमलाई समयअनुसार बनाउँदै जान्छ।

सामाजिक नियम टाढाको कुरा होइन। हाम्रै घर, आँगन र छिमेकमा दिनहुँ देखिन्छन्। तलका व्यवहार हाम्रो समाजमा विद्यमान असल सामाजिक नियम हुन्।

• आफूभन्दा ठुलालाई आदर गर्ने र आफूभन्दा उमेरले सानालाई माया गर्ने।
• परिवारका जेष्ठ सदस्यको सल्लाह, सुझाव र मार्गनिर्देशन पालना गर्ने।
• चाडपर्व र सांस्कृतिक उत्सवमा पारिवारिक भेटघाट गर्ने।
• आफ्ना धार्मिक मूल्य मान्यताअनुसार न्वारान, व्रतबन्ध, विवाह जस्ता परम्परागत संस्कार रीतिपूर्वक गर्ने र आफन्तहरूले सहयोग गर्ने।
• समाज तथा छरछिमेकमा कसैको निधन भएमा धार्मिक र सामाजिक संस्कारअनुसार सहभागी हुने।

यी व्यवहारमा कसैले जरिवाना तिराउँदैन। तैपनि सबैले गर्छन्, किनभने यी व्यवहार गर्दा घर र समाजमा माया, सम्मान र भरोसा बढ्छ भन्ने सबैले बुझेका हुन्छन्।

हाम्रा सामाजिक नियमको अर्को सुन्दर पक्ष सामूहिक सहभागिता हो। गाउँमा खेतीपाती गर्दा सबैले ज्याला वा नगद खोज्दैनन्। आज म तिम्रो खेतमा काम गर्छु, भोलि तिमी मेरो खेतमा आउनू भन्ने चलन छ। यसैलाई पर्म भनिन्छ। पर्ममा जोड दिनुले सामूहिक सहभागिता प्रदर्शन गर्छ।

सहकार्यसँग जोडिएका यी नियम हाम्रा सामाजिक नियमका राम्रा पक्ष हुन्।

• खेतीपाती गर्दा ज्याला वा नगदमा भन्दा पर्ममा जोड दिने।
• सांस्कृतिक पर्व र सामाजिक परम्परा सामूहिक रूपमा मनाउने।
• स्थानीय उत्पादनका वस्तुको प्रयोगमा जोड दिने।
• कुवा, इनार, धारा, बाटो वा धार्मिक स्थलको सरसफाइ, निर्माण र पुनःनिर्माणमा नगद वा ज्यालाभन्दा सामूहिक श्रमदान गर्ने।

यहाँ प्रस्तुत गरिएका सबै मान्यता हाम्रा समाज र समुदायका साझा मान्यता हुन्। कतिपय समाज र समुदायका केही मान्यता फरक भए पनि भावना भने समान हुन सक्छ। एउटा समुदायले पर्वलाई एउटा तरिकाले मनाउँछ, अर्कोले अर्को तरिकाले। तर मिलेर बस्ने, सहयोग गर्ने र एकअर्कालाई सम्मान गर्ने भावना दुवैमा उस्तै हुन्छ।

सामाजिक नियम र सरकारले निर्माण गरेका नियममा भने केही भिन्नता छन्। सरकारले निर्माण गरेका नियम निश्चित प्रक्रिया पूरा गरेर निर्माण भएका हुन्छन् र लिखित हुन्छन्। यिनीहरू देशव्यापी रूपमा लागु हुन्छन्। नियम उल्लङ्घन गरेमा कानुनी कारबाही हुन्छ।

सामाजिक नियम समाजले स्वीकार गरेका व्यवहार हुन्। यी लिखित रूपमा नहुन पनि सक्छन्। कतिपय सामाजिक नियम समाजअनुसार फरक फरक हुनसक्छन्। सामाजिक नियम पालना गर्न कसैलाई बाध्य पारिँदैन, तर सामाजिक नियम नमान्नेलाई समाजले राम्रो मान्दैन। सामाजिक नियम मान्नु हामी सबैको नैतिक जिम्मेवारी र दायित्व हो।

सामाजिक नियम पालना गर्दा त्यसको लाभ एक जनालाई मात्र होइन, पूरै समाजलाई पुग्छ। मुख्य फाइदा यी हुन्।

• सामाजिक शिष्टता कायम हुन्छ।
• सभ्य र असल समाजको निर्माण हुन्छ।
• सामूहिक सेवाभावको विकास हुन्छ।
• अधिकार र कर्तव्यको पूर्ण पालना हुन्छ।
• सामाजिक संस्कृति, परम्परा, रीतिरिवाजको संरक्षण र जगेर्ना गर्न मदत पुग्छ।
• सामाजिक र धार्मिक सहिष्णुताको विकास हुन्छ।
• सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, सदुपयोग र सामूहिक उपयोग गर्न पाइन्छ।

यी फाइदा सुन्दा ठुला लाग्छन्, तर सुरु सानै कामबाट हुन्छ। विद्यालयको पानीको धारा बिग्रिए मिलेर बनाउनु सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण हो। छिमेकीको पर्वमा जानु धार्मिक सहिष्णुता हो। कक्षामा पालो कुर्नु सामाजिक शिष्टता हो।

वास्तवमा सामाजिक नियम समाजको ऐना हो। ऐनामा जस्तो अनुहार छ, त्यस्तै देखिन्छ। त्यसै गरी कुनै समाजका मानिस कस्ता छन् भन्ने कुरा त्यहाँ चलेका सामाजिक नियमबाट थाहा हुन्छ। सामाजिक नियम हामीले पालना गर्‍यौँ र व्यवहारमा उतार्‍यौँ भने समाजलाई फाइदा हुन्छ। समाजमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। हाम्रा सामाजिक नियम र मूल्य मान्यतालाई अरूले पनि अनुशरण गर्छन्।

पढेर मात्र सामाजिक नियम बुझिँदैन। आफ्नै टोल र समुदायमा हेर्दा यो विषय बढी प्रस्ट हुन्छ। तलका काम साथीहरूसँग मिलेर गर्नुहोस्।

• "सामाजिक नियमको पालनाले असल समाज निर्माणमा सहयोग गर्छ।" यस भनाइलाई समूह समूहमा छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• तपाईंको समाजमा प्रचलित सामाजिक नियमले कस्तो सकारात्मक प्रभाव पारेको छ ? खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• यहाँ उल्लेख भएका सामाजिक नियममध्ये तपाईंको समाजमा कुन कुन नियम मिल्दाजुल्दा छन् ? खोजी गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।