हाम्रा कर्तव्य

अस्मिता राई कक्षा ६ मा पढ्ने छात्रा हुन्। उनी बिहान सबेरै उठ्छिन् र घरपरिवारमा आफूले मान्नुपर्ने सबै सदस्यलाई नमस्कार गर्छिन्। भाइबहिनीको हेरचाह गर्छिन्, उनीहरूलाई पढाउँछिन् र सिकाउँछिन्। उनी सबैसँग नम्र भएर बोल्छिन्। अस्मिताको नम्र व्यवहार घरपरिवारका सदस्यसँग मात्रै सीमित छैन। छरछिमेक, गुरुवर्ग र चिनेजानेका सबैसँग उनी उत्तिकै नम्र भएर प्रस्तुत हुन्छिन्। विद्यालयका कार्यक्रममा उनी सक्रिय भएर सहभागी हुन्छिन्। समुदायमा हुने कुनै पनि सार्वजनिक कार्यक्रममा सकेसम्म सहभागिता जनाउँछिन्। आफूभन्दा ठुला र मान्यजनको कुरा उनी ध्यान दिएर सुन्छिन्, र आफूलाई कुनै कुरा चित्त नबुझेमा त्यसलाई शालीनतापूर्वक राख्छिन्।

अस्मिता आफ्नो व्यवहारबारे यसो भन्छिन्, “मलाई मनैदेखि नै यस्ता सामाजिक कार्यमा सहभागी हुन, मान्यजनसित कुराकानी गर्न मन लाग्छ। मेरो यो नैतिक दायित्व र कर्तव्य पनि हो।” उनले गर्ने यी सबै काम कसैले कर गरेर गराएका होइनन्। कानुनले सजाय दिने डर देखाएर गराएका पनि होइनन्। आफ्नो मनले ठिक ठानेर गरेका काम हुन्, र यस्तै काम नै कर्तव्य हो।

• बिहान सबेरै उठ्नु र मान्यजनलाई नमस्कार गर्नु।
• भाइबहिनीको हेरचाह गर्नु र उनीहरूलाई पढाउनु, सिकाउनु।
• छरछिमेक र गुरुवर्गसँग नम्र भएर बोल्नु।
• विद्यालयका कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी हुनु।
• समुदायका सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागिता जनाउनु।
• मान्यजनको कुरा सुन्नु र आफ्नो असहमति शालीनतापूर्वक राख्नु।

हरेक मानिस परिवार, विद्यालय, समाज र राष्ट्रसँग जोडिएको हुन्छ। यी सबैबाट उसले धेरै कुरा पाउँछ। बाबुआमाबाट माया र संरक्षण पाउँछ, विद्यालयबाट शिक्षा पाउँछ, समाजबाट सहयोग पाउँछ र राज्यबाट सुरक्षा तथा सेवा पाउँछ। यसरी पाउने सुविधा र स्वतन्त्रतालाई अधिकार भनिन्छ। तर पाउने कुरा मात्रै हुँदैन। जसबाट हामीले पाइरहेका छौँ, त्यसप्रति हामीले पनि केही गर्नुपर्ने हुन्छ। यही गर्नुपर्ने काम नै कर्तव्य हो।

कर्तव्यलाई मुख्य रूपमा दुई किसिमले हेर्न सकिन्छ। कुनै कर्तव्य हामी आफ्नो मन र विवेकले ठिक ठानेर पूरा गर्छौं। मान्यजनको सम्मान गर्नु, बिरामी छिमेकीको खबर सोध्नु, बाटोमा भेटिएको सामान फिर्ता गर्नु यस्तै कर्तव्य हुन्। यिनलाई नैतिक कर्तव्य भनिन्छ। अर्कातिर कुनै कर्तव्य कानुनले नै तोकिदिएको हुन्छ। कर तिर्नु, ऐन र नियम पालना गर्नु यस्तै कर्तव्य हुन्। यिनलाई कानुनी कर्तव्य भनिन्छ।

कविता महतो र सुनिल कुश्वाह बारा जिल्लाका निवासी हुन्। सुनिल कुश्वाह कर्मचारी हुन् भने कविता महतो शिक्षक हुन्। उनीहरूका एक छोरा र एक छोरी गरी दुई सन्तान छन्। सुनिल र कविता दुवै जना आआफ्नो कार्यालयमा समयमा पुग्छन्। सुनिल आफ्नो कार्यालयमा आउने सेवाग्राहीलाई कानुनबमोजिम हुने सबै सेवा प्रभावकारी ढङ्गबाट उपलब्ध गराउँछन्। समयमा कार्यालय पुग्नु, कुनै पनि खराब बानी नहुनु र कार्यालय समयमा अनावश्यक ढङ्गले समय नबिताई कार्यालयकै काममा दत्तचित्त भएर लाग्नु जस्ता व्यवहारले उनी कार्यालयका अन्य कर्मचारीबिच लोकप्रिय छन्। अरू कर्मचारी पनि उनकै जस्तो व्यवहार अनुशरण गर्छन्।

कविता महतो आफ्ना विद्यार्थीलाई मायापूर्वक अध्यापन गराउँछिन्। विद्यार्थीको पढाइमा उनी पूर्ण साथ दिन्छिन् र विद्यार्थीलाई अध्ययनमा लाग्न उत्प्रेरित गर्छिन्। यही कारण उनी विद्यार्थीमाझ प्रिय छिन्। आफूले पाएको जागिर वा पेसामा इमानदार भएर काम गर्नु नै पेसागत कर्तव्य हो। यो कर्तव्य पूरा हुँदा सेवा लिने मानिसले दुःख पाउनु पर्दैन।

सुनिल र कविता कार्यालयमा मात्रै लोकप्रिय होइनन्, घरमा पनि त्यति नै लगनशील, परिश्रमी एवम् पारिवारिक दायित्व वहन गर्ने छन्। छोरीहरूको राम्रो हेरचाह गर्नुका साथै उनीहरूसित ख्यालठट्टा गर्ने र उनीहरूलाई बिदाको समयमा घुमाउन लैजाने पनि गर्छन्। उनीहरूको अध्ययनमा पनि उत्तिकै चासो राख्छन्। परिवारका सदस्यले एकअर्काप्रति पूरा गर्ने यस्तै जिम्मेवारीलाई पारिवारिक कर्तव्य भनिन्छ। बाबुआमाले सन्तानको पालनपोषण, शिक्षा र हेरचाह गर्नु जति ठुलो कर्तव्य हो, सन्तानले बाबुआमाको आज्ञा मान्नु, घरको काममा सघाउनु र वृद्ध हुँदा उनीहरूको सेवा गर्नु पनि त्यति नै ठुलो कर्तव्य हो। अस्मिताले भाइबहिनीको हेरचाह गरेर पूरा गरेको पनि यही कर्तव्य हो।

मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन। सुख र दुःख दुवैमा टोलछिमेक चाहिन्छ। त्यसैले समाजका काममा सहभागी हुनु प्रत्येक मानिसको कर्तव्य हो। सुनिल र कविताको जोडी कार्यालय र परिवारमा मात्रै होइन टोलछिमेकका सार्वजनिक कार्यक्रममा पनि त्यति नै सक्रिय भएर सहभागी हुन्छ। टोलमा सरसफाइ कार्यक्रम होस् वा समुदायमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रम वा समारोहमा पनि उनीहरू पुग्छन्। सुनिल र कविताको यही सामाजिक सक्रियताको कदर स्वरूप स्थानीय सामाजिक संस्थाले केही दिन अघि उनीहरूलाई सम्मानसमेत गरेको थियो।

नरबहादुर मगरको उमेरले नौ दशक नाघिसक्यो। उनमा चुनाव भन्ने बित्तिकै अर्कै उत्साह र जोश देखिन्छ। उनी भन्छन्, “मैले वि.सं. २०१५ देखि हालसम्म भएका सबै निर्वाचनमा मतदान गरेको छु।” नरबहादुर आफू मात्र होइन घरपरिवार, छरछिमेक सबैलाई मतदानमा सहभागी हुन आह्वान गर्छन्। उनका छोराहरू आआफ्नो व्यवसायमा संलग्न छन्। उनका छोराहरू नियमित रूपमा आफ्नो व्यवसायको कर तिर्छन्। उनीहरू आफ्नो टोलछिमेकमा सरकारले जारी गरेका ऐन, नियम पालना गर्न अरूलाई अनुरोध पनि गर्छन्।

मतदान गर्नु, कर तिर्नु र ऐन नियम पालना गर्नु नागरिक कर्तव्य हो। यी कर्तव्य पूरा नभएमा देश चल्दैन। नागरिकले तिरेको करबाटै सडक बन्छ, विद्यालय चल्छ र अस्पतालमा उपचार हुन्छ। मतदानबाटै जनताले चाहेको प्रतिनिधि चुनिन्छ। त्यसैले असल नागरिक हुनु भनेको आफ्नो नागरिक कर्तव्य नबिर्सनु हो।

अस्मिता, सुनिल, कविता र नरबहादुरले गरेका कामलाई मिलाएर हेर्दा कर्तव्यका पाँच रूप देखिन्छन्। एउटै मानिसले एकै समयमा यी सबै कर्तव्य पूरा गरिरहेको हुन्छ।

अधिकार र कर्तव्य एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। अधिकार मात्रै खोज्ने तर कर्तव्य नपूरा गर्ने मानिसले समाजलाई बिगार्छ। विद्यार्थीलाई पढ्न पाउने अधिकार छ, तर नियमित विद्यालय जानु र मिहिनेत गर्नु उसको कर्तव्य हो। नागरिकलाई सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार छ, तर फोहोर नफाल्नु र सरसफाइमा सहभागी हुनु उसको कर्तव्य हो।

• (क) ‘कर्तव्य पालनाले असल नागरिक बनाउँछ’ भन्ने विषयमा कक्षामा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता सञ्चालन गर्नुहोस्।
• (ख) नैतिक कर्तव्य, पारिवारिक कर्तव्य, पेसागत कर्तव्य, नागरिक कर्तव्य र सामाजिक कर्तव्य गरी पाँच महलको तालिका बनाई प्रत्येक महलमा मिल्ने कर्तव्यहरू भर्नुहोस्।
• (ग) तपाईंको परिवारका सदस्यले पूरा गर्नुभएका केही नैतिक र कानुनी कर्तव्यहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।