हामी नागरिक : हाम्रा अधिकार

हामी सबै कुनै न कुनै देशका नागरिक हौँ। नागरिक भएपछि राज्यले हामीलाई बाँच्न, पढ्न, काम गर्न, आफ्नो धर्म मान्न र आफ्ना कुरा राख्न पाउने केही विशेष सुविधा दिन्छ। यस्तै सुविधालाई अधिकार भनिन्छ। अधिकार कसैले कृपा गरेर दिने कुरा होइन। यो त समाजले ठीक हो भनी स्वीकार गरेको र राज्यले कानुन बनाएर लागु गरेको कुरा हो।

यी दुई भनाइमा दुइटा कुरा गाँसिएका छन्। पहिलो कुरा, अधिकार समाजले स्वीकार गरेको हुनुपर्छ। समाजले ठीक नमानेको जुनसुकै माग अधिकार बन्दैन। दोस्रो कुरा, राज्यले त्यसलाई लागु गर्नुपर्छ। लागु गर्ने काम कानुन, प्रहरी, अदालत र सरकारी कार्यालयमार्फत हुन्छ। त्यसैले राज्यद्वारा लागु गरिएका र समाजका समग्र नागरिकको कल्याणका लागि समाजले स्विकारेका पक्षहरू नै हाम्रा अधिकार हुन्।

हामी सबै नागरिकको समग्र विकासका निम्ति अधिकार आवश्यक हुन्छ। अधिकारले हाम्रो क्षमता विकास गर्छ। पढ्न पाउने अधिकार नभएको भए बालबालिकाको सिक्ने क्षमता अगाडि बढ्दैनथ्यो। कुनै पेसा वा व्यवसाय गर्न वा सामाजिक प्रगति गर्न पनि अधिकार आवश्यक पर्छ। अधिकारका मुख्य आवश्यकता यी हुन्।

• अधिकारले व्यक्तिको क्षमता र व्यक्तित्वको विकास गराउँछ।
• कुनै पेसा वा व्यवसाय रोज्न र आफ्नो जीविका चलाउन आधार दिन्छ।
• समाजमा सम्मानपूर्वक बाँच्न र सामाजिक प्रगति गर्न बाटो खोल्छ।
• सबै नागरिकलाई समान हैसियत दिन्छ, त्यसैले भेदभाव घट्छ।

अधिकार आफूले मात्र प्रयोग गर्ने कुरा होइन। हामीले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारमा बाधा उत्पन्न गर्नु हुँदैन। गाउँको सार्वजनिक धारामा सबैले पानी भर्न पाउँछन्। कसैले आफ्ना भाँडा राखेर दिनभर धारा ओगट्यो भने अरूले पानी भर्न पाउँदैनन्। यसरी सार्वजनिक सम्पत्ति प्रयोग गर्दा अन्य नागरिकलाई ती वस्तुको प्रयोग गर्नबाट वञ्चित गर्नु हुँदैन। हामीले आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा अरूलाई बाधा पुग्यो भने अधिकारको दुरुपयोग हुन्छ।

हरेक नागरिकलाई स्वतन्त्रतापूर्वक बाँच्ने अधिकार हुन्छ। सबै धर्म, समुदाय, जातजातिहरू कानुनका लागि समान हुन्छन् र कुनै भेदभाव गरिँदैन। नागरिक अधिकारले प्रत्येक नागरिकलाई समान हैसियत दिन्छ। प्रत्येक नागरिकको राज्यबाट समान हैसियत प्राप्त हुन्छ। धनी होस् वा गरिब, महिला होस् वा पुरुष, विद्यालयमा भर्ना हुन, अदालतमा उजुरी गर्न र सरकारी सेवा लिन सबैको हैसियत उस्तै हुन्छ। नागरिक अधिकार उपयोग गर्ने नागरिकको राज्यप्रति उत्तिकै दायित्व पनि हुन्छ।

नागरिकको रूपमा हामीले उपयोग गर्न पाउने धेरै अधिकारहरू छन्। हाम्रो देशमा १८ वर्ष उमेर पूरा भएपछि प्रत्येक नागरिकले मतदान गर्न पाउने अधिकार छ। हामी निश्चित उमेर पूरा भएपछि मतदान गर्न मात्रै पाउने होइन, निर्वाचनमा उम्मेदवार पनि हुन पाइन्छ। यी सबै हाम्रा अधिकार हुन् र यिनलाई राजनीतिक अधिकार भनिन्छ। यसै अधिकारका आधारमा नागरिकले देशको शासन कसले चलाउने भन्ने कुरा आफैँ छान्न पाउँछन्।

राजनीतिक अधिकारबाहेक सम्पत्तिको अधिकार, शिक्षा तथा संस्कृतिको अधिकार, धार्मिक अधिकार, रोजगारीको अधिकारलगायत आर्थिक, सामाजिक एवम् वातावरणीय अधिकार पनि राज्यले निश्चित गरेको हुन्छ। यी अधिकार हाम्रो दैनिक जीवनका फरक फरक पक्षसँग जोडिएका छन्।

नेपालको संविधानको भाग ३ मा मौलिक हकको उल्लेख भएको पाउँछौँ। यिनलाई अधिकार पनि भनिन्छ। नेपालको संविधानले ३१ ओटा मौलिक हकलाई नागरिक अधिकारको रूपमा व्यवस्था गरेको छ। हामी सबै नेपाली नागरिक मौलिक हकमा व्यवस्था भएका अधिकार समान रूपले उपयोग गर्न सक्छौँ। यी अधिकार प्रयोगका सम्बन्धमा राज्यले कुनै विभेद गर्दैन।

यदि कसैले अरू कसैको अधिकारमा बाधा उत्पन्न गरेमा अधिकार हनन भएको मानिन्छ। त्यस्तो अवस्थामा चुप लागेर बस्नुपर्दैन। कानुनले नै बाटो देखाएको छ।

• पहिलो, आफ्नो कुन अधिकारमा कसरी बाधा पर्‍यो भन्ने कुरा प्रस्ट रूपमा थाहा पाउनुपर्छ।
• दोस्रो, अधिकार हनन भएको नागरिकले अदालतमा उजुरी गर्न सक्छ।
• तेस्रो, अदालतले कानुनबमोजिम उसलाई हक दिलाउँछ।

अधिकार पाएपछि नागरिकको जिम्मेवारी पनि बढ्छ। कानुन मान्नु, कर तिर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु र देशको एकता कायम राख्नु नागरिकको दायित्व हो। विद्यालयमा पढ्ने अधिकार प्रयोग गर्ने विद्यार्थीले विद्यालयको सम्पत्ति जोगाउनु र नियम पालना गर्नु त्यसैको सानो रूप हो। हामी आफ्नो अधिकार उपयोग गरौँ र अरूको अधिकारको सम्मान गरौँ।

• नागरिक अधिकारले व्यक्तित्व विकासमा कसरी सघाउ पुर्‍याउँछ? साथीसँग छलफल गरी उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
• तपाईंले आफ्नो अधिकार कसरी उपयोग गरिरहनुभएको छ? जोडी जोडीमा छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• कक्षामा विभिन्न समूहमा विभाजित भई मौलिक हकसम्बन्धी चार्ट वा तालिका निर्माण गर्नुहोस् र कक्षाकोठामा टाँस्नुहोस्।