हामी नागरिक

रेडियो, पत्रिका, विद्यालय र घरको कुराकानीमा 'नागरिक' शब्द बारम्बार सुनिन्छ। तर यो शब्दले जो कोही मानिस भन्ने बुझाउँदैन। कुनै निश्चित राज्यभित्र बसोबास गर्ने र त्यही राज्यबाट निश्चित अधिकार प्राप्त गरेका व्यक्तिलाई नागरिक भनिन्छ। यसको अर्थ हो, नागरिक हुनका लागि व्यक्ति र राज्यबीच एउटा पक्का सम्बन्ध बनेको हुनुपर्छ। राज्यले त्यो व्यक्तिलाई आफ्नो मान्छ र उसलाई अधिकार दिन्छ। व्यक्तिले पनि राज्यलाई आफ्नो मान्छ र त्यसप्रति कर्तव्य निभाउँछ।

नागरिकलाई राज्यको पहिचान प्राप्त व्यक्ति भनिन्छ। पहिचान भनेको कागजको एउटा टुक्रा मात्र होइन। यसले व्यक्ति कुन राज्यको हो, उसले कुन राज्यबाट अधिकार पाउँछ र कुन राज्यको कानुन मान्नुपर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। त्यसैले नागरिक हुनु भनेको सुविधा पाउनु मात्र होइन। नागरिकले राज्यप्रतिको दायित्व र कर्तव्य पनि पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।

'नागरिक' शब्दको उत्पत्ति प्राचीन ग्रिसबाट भएको हो। त्यहाँबाट सुरु भएको यो शब्द पछि संसारभरका देशहरूमा प्रयोग हुँदै आयो। आज हरेक देशले आफ्नो कानुन र संविधानअनुसार को नागरिक हुने भन्ने कुरा तय गर्छ। शब्द पुरानो भए पनि यसले बोक्ने अर्थ आजको समयमा झन् महत्त्वपूर्ण भएको छ, किनभने आज नागरिकका अधिकारहरू लेखिएर सुरक्षित गरिएका छन्।

धेरैलाई लाग्छ, जो कोही निश्चित भूगोल र सीमाभित्र बसे भने ऊ त्यही देशको नागरिक हुन्छ। तर कुरा त्यति सजिलो छैन। निश्चित भूगोल र सीमाभित्र बसोबास गर्ने सबै व्यक्ति त्यो देशका नागरिक हुँदैनन्। एक राज्यभित्र बसोबास गर्ने, निश्चित अधिकार भएको र राज्यप्रति कर्तव्य भएको व्यक्तिमात्र नागरिक हुन्छ। नागरिकले विशेष अधिकार प्राप्त गरेको हुन्छ र त्यो कुरा संविधानमा समेत व्यवस्था गरिएको छ।

यसलाई एउटा साधारण उदाहरणले बुझौँ। अन्य देशबाट आई नेपालमा बसोबास गर्ने विदेशी नागरिकहरू पनि हुन्छन्। उनीहरू यहाँ बस्छन्, काम गर्छन् र छिमेकीजस्तै हुन्छन्। तर उनीहरूले नेपाली नागरिक सरह अधिकार दाबी गर्न सक्दैनन्। उनीहरू नेपाली नागरिक नभएकाले नै अधिकार दाबी नगरेका हुन्। यसबाट थाहा हुन्छ, बसोबास एउटा आधार मात्र हो। अधिकार, कर्तव्य र पहिचानले मिलेर मात्र कोही नागरिक बन्छ।

नागरिकले पाउने अधिकार मुखले भनेर दिइएको वचन होइन। ती अधिकार संविधानमा लेखिएर व्यवस्था गरिएका हुन्छन्। लेखिएको हुनुको अर्थ हो, कसैले चाहेको बेला ती खोस्न सक्दैन। यही कारणले नागरिकको अधिकारलाई विशेष अधिकार भनिएको हो।

अधिकारसँगै कर्तव्य पनि आउँछ। राज्यले निर्धारण गरेका कानुनी वा अन्य कर्तव्य नागरिकले पालना गर्नुपर्छ। कर नतिर्ने, कानुन नमान्ने र देशको सम्पत्ति बिगार्ने व्यक्तिले अधिकार मात्र खोजेको हुन्छ, कर्तव्य बिर्सेको हुन्छ। राज्य र नागरिकको सम्बन्ध दुवैतिरबाट चल्ने भएकाले एउटा पक्षले मात्र काम गर्दा त्यो सम्बन्ध टिक्दैन।

नागरिकलाई कतै 'प्रजा' भनेर र कतै 'मतदाता' भनेर सम्बोधन गरिएको सुनिन्छ। यी दुवै शब्द नागरिकलाई नै सम्बोधन गर्ने शब्द हुन्, तर यिनको अर्थ र पृष्ठभूमि फरक छ। प्राचीन समयमा वा पूर्ण राजतन्त्र भएका मुलुकमा नागरिकलाई राजसंस्थाप्रति पूर्ण बफादार बनाउन 'प्रजा' शब्दको प्रयोग हुन्थ्यो। त्यो शब्दले मानिसलाई अधिकार भएको व्यक्ति नभई आज्ञा पालना गर्ने व्यक्तिका रूपमा हेर्थ्यो।

अहिलेको अवस्था फेरिएको छ। संविधानले नै हाम्रो अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। त्यसैले आज हामी कसैको प्रजा होइनौँ, नागरिक हौँ।

नागरिक र मतदाता दुई फरक कुरा हुन्, तर यी एकअर्कासँग जोडिएका छन्। राज्यको कानुनअनुसार निश्चित उमेर पुगेका नागरिक मात्र मतदाता हुनसक्छन्। कानुनबमोजिम योग्य नागरिकले मात्र मतदान गर्न पाउँछ।

नागरिक हुनु एउटा कुरा हो र असल नागरिक हुनु अर्को। नागरिक त पहिचानले बनाउँछ, तर असल नागरिक व्यवहारले बनाउँछ। असल नागरिकले राज्यप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्छ र आफ्ना कामबाट समाजलाई फाइदा पुर्‍याउँछ। असल नागरिकमा तल दिइएका विशेषता हुनुपर्छ।

• राज्यप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ।
• ऊ चरित्रवान् हुनुपर्छ।
• उसमा राष्ट्रियता र देशप्रेमको भावना हुनुपर्छ।
• राज्यद्वारा निर्धारित कानुनी वा अन्य कर्तव्य पालना गर्नुपर्छ।
• प्रत्येक नागरिकमा राजनीतिक चेतना हुनुपर्छ।
• दूरदर्शिता एवम् बुद्धिमत्तापूर्ण व्यवहार प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
• उसमा सहनशीलताको भावनासमेत हुनुपर्छ।

यी विशेषता ठूला भएपछि मात्र सिक्ने कुरा होइनन्। विद्यालयको नियम मान्नु, पालो कुर्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति नबिगार्नु, फरक विचार भएका साथीको कुरा धैर्यसाथ सुन्नु र आफ्नो देशको इज्जत गर्नु पनि असल नागरिक बन्ने अभ्यास हुन्। सानै उमेरदेखि गरिएको यस्तो अभ्यासले नै भोलिको असल नागरिक तयार पार्छ।

• कुनै व्यक्ति त्यस देशको नागरिक भएको कुरा कसरी पहिचान हुन्छ, खोजी गर्नुहोस्।
• असल नागरिकका गुणहरू उल्लेख गर्दै साथीलाई चिठी लेख्नुहोस्।
• आफ्नो छरछिमेकमा बसोबास गरेका व्यक्तिहरूमध्ये अन्य देशका नागरिक भए उनीहरूको नाम, पेसा आदि सोधखोज गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।