हामी बालबालिका : हाम्रा अधिकार र कर्तव्य

हरेक बालबालिकाभित्र धेरै सम्भावना हुन्छन् । कसैलाई गीत गाउन मन पर्छ, कसैलाई हिसाब गर्न सजिलो लाग्छ, कसैले राम्रो चित्र बनाउँछ र कसै्ले खेल मैदानमा सबैभन्दा छिटो दौडन्छ । यी सम्भावना आफैँ फुल्दैनन् । तिनलाई प्रस्फुटन गराउने दायित्व र जिम्मेवारी परिवार, समाज र राष्ट्रको हुन्छ ।

बालबालिकालाई उचित पालनपोषण, उपयुक्त शिक्षा, सही परामर्श, संरक्षण र सुरक्षा गर्ने दायित्व पनि परिवार, समाज र राष्ट्रले नै लिएको हुन्छ । घरमा आमाबुबा वा संरक्षकले खान, लाउन र स्याहार्ने काम गर्छन् । विद्यालयमा शिक्षकले पढाउने र सही बाटो देखाउने काम गर्छन् । राज्यले कानुन बनाएर र विभिन्न कार्यक्रम चलाएर बालबालिकाको रक्षा गर्छ । त्यसैले बालबालिकाका विषयलाई हामी सबैले प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

बालबालिका ठूला मानिसजस्तै आफ्नो रक्षा आफैँ गर्न सक्दैनन् । उनीहरूको शरीर र सोचाइ दुवै बढ्दै गइरहेको हुन्छ । त्यसैले राज्यले बालबालिकालाई अरूभन्दा फरक र विशेष सुरक्षा दिने व्यवस्था गरेको हुन्छ ।

अधिकार भनेको कसैलाई बिन्ती गरेर माग्नुपर्ने कुरा होइन । यो कानुनले नै सुनिश्चित गरिदिएको हक हो । यसैले कुनै बालबालिकालाई विद्यालय जानबाट रोकियो, पिटियो वा काममा लगाइयो भने त्यो व्यक्तिको इच्छाको कुरा मात्र हुँदैन, त्यो कानुनविपरीत हुन्छ ।

बालअधिकारका मुख्य पक्ष पाँचवटा छन् । यी पाँचवटै पक्ष सँगै पूरा भएपछि मात्र बालबालिकाको पूर्ण विकास हुन्छ । एउटा मात्र पूरा भएर पुग्दैन ।

सहभागिताको अधिकार प्रयोग गर्ने राम्रो थलो बालक्लब हो । बालक्लबको गठन र त्यसका गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर बालबालिकाले प्राप्त गरेका छन् । बालक्लबमा बालबालिका आफैँ छलफल गर्छन्, आफ्ना समस्या भन्छन् र समाधानका उपाय खोज्छन् ।

जन्मदर्ता बालबालिकाको अधिकार हो । बालबालिकाका लागि जन्मदर्ताले उमेरको प्रमाण पुष्टि गर्ने भएकाले कानुनद्वारा पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्छ । उमेर कति भयो भन्ने कुरा कागजमा लेखिएपछि मात्र कानुनले बालबालिकालाई बालबालिकाकै रूपमा हेर्न सक्छ ।

जन्मदर्ताले बालबालिकालाई निम्न कुराबाट बचाउँछ र जोगाउँछ :

• कम उमेरको विवाह
• यौनशोषण
• बालश्रम
• उमेर नपुगी सैन्य भर्ना हुनबाट
• फौजदारी अभियोगबाट
• ओसारपसार र अपहरण हुनबाट

नेपाल सरकारले बालबालिकाको अधिकारको संरक्षणका लागि विविध प्रयास गरेको छ । ती प्रयास कागजमा लेखिएका नियम मात्र होइनन्, तिनका आधारमा विद्यालय, प्रहरी र स्थानीय तहले काम गर्नुपर्ने हुन्छ ।

• संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बालअधिकार महासन्धि (सन् १९८९) मा नेपालले हस्ताक्षर गरेको छ ।
• संविधानमा बालबालिकाको अधिकारलाई मौलिक हकका रूपमा व्यवस्था गरिएको छ ।
• बालबालिकाको हकहितका लागि विभिन्न सङ्घसंस्थाहरू कार्यरत छन् ।

बालअधिकारको सुनिश्चितताका लागि परिवारको वा संरक्षकको दायित्व हुन्छ । घरभित्रको हेरचाह, खाना, लुगा, विद्यालय पठाउने काम पहिले परिवारकै हो । तर परिवार एक्लैले मात्र सबै कुरा गर्न सक्दैन । बालअधिकार सचेतना अभिवृद्धि गर्न राज्य, सञ्चार क्षेत्र र स्थानीय सङ्घसंस्थाको पनि त्यति नै भूमिका हुन्छ ।

अधिकार पाएपछि पूरा गर्नुपर्ने केही जिम्मेवारी पनि हुन्छन् । बालबालिकाले आमाबुबा, संरक्षक वा परिवारका अन्य सदस्यले दिएको सल्लाह सुझाव पालना गर्नुपर्छ । विद्यालयमा शिक्षक वा समाजसेवीले बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई विचार गरी दिएका सुझाव एवम् मार्गनिर्देशन पालना गर्नुपर्छ ।

बालबालिकाले पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्य यी हुन् :

• सबैलाई सम्मान र आदर गर्नु
• सबैसँग मिलेर बस्नु
• लगनशील भई अध्ययन गर्नु
• अनुशासित हुनु
• परिवारका काममा सक्दो सहयोग गर्नु
• विद्यालयको नियम पालना गर्नु
• सामुदायिक क्रियाकलापमा सहभागी हुनु

बालबालिकाहरू अनुशासित हुनु उनीहरूको कर्तव्य हो । हामीले अधिकार मात्रको कुरा नगरी आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न पनि त्यत्तिकै सक्रिय रहनुपर्दछ ।

सिक्काको एउटा पाटो मात्र हुँदैन । दुवै पाटो भएपछि मात्र त्यो सिक्का हुन्छ । अधिकार र कर्तव्य पनि त्यस्तै हुन् । मैले पढ्न पाउने अधिकार खोज्दा साथीको पढ्ने अधिकारलाई सम्मान गर्नु मेरो कर्तव्य हुन्छ । मैले आफ्नो कुरा भन्न पाउने अधिकार खोज्दा अरूको कुरा सुन्नु मेरो कर्तव्य हुन्छ ।