सामाजिक व्यवहार

मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन । बिहान उठेर छिमेकीलाई नमस्कार गर्नु, विद्यालयमा साथीसँग मिलेर काम गर्नु, कसैको घरमा दुःख पर्दा भेट्न जानु र चाडपर्वमा सबै भेला हुनु, यी सबै समाजमा बाँच्ने तरिका हुन् । समाजमा व्यक्ति वा समूहले गर्ने यस्तै व्यवहारलाई सामाजिक व्यवहार भनिन्छ । सामाजिक व्यवहारले एउटा मानिसलाई अर्को मानिससँग जोड्छ र छरिएर बसेका घरहरूलाई एउटै समाज बनाउँछ ।

सामाजिक व्यवहार आकाशबाट झर्दैन । यो घुलमिल र भेटघाटबाट सुरु हुन्छ, अनुभवको आदानप्रदानबाट बलियो हुन्छ र सामूहिक कार्यमा गएर पूरा हुन्छ । यी चार कुरा सामाजिक व्यवहारका आधार हुन् । जुन समाजमा यी चार कुरा चलिरहेका हुन्छन्, त्यहाँका मानिसहरू एकआपसमा नजिक हुन्छन् ।

आफ्नो समुदायमा कस्ता सामाजिक व्यवहार चल्दा रहेछन् भन्ने कुरा सुनेको भरमा भन्दा समुदायमै गएर हेर्दा र सोध्दा बढी राम्रोसँग थाहा हुन्छ । यसका लागि कक्षाका साथीहरू केही समूह बनाएर छुट्टाछुट्टै घरमा जान सकिन्छ । के के सोध्ने भन्ने कुराको एउटा ढाँचा पहिल्यै तयार पारे काम अल्मलिँदैन र सबै समूहले उही किसिमका सूचना ल्याउँछन् ।

• चरण १: कक्षाका साथीहरूलाई मिलाएर केही समूह बनाउने ।
• चरण २: चाडपर्व, मेलापात, संस्कार, सहयोग जस्ता विषयमा के के सोध्ने भन्ने प्रश्नहरूको ढाँचा तयार पार्ने ।
• चरण ३: प्रत्येक समूहले समुदायका पाँच पाँचओटा घर छुट्ट्याउने ।
• चरण ४: ती घरमा पुगेर घरमुलीलाई भेट्ने, अभिवादन गर्ने र आउनुको उद्देश्य बताउने ।
• चरण ५: घरको वरपर अवलोकन गर्ने, भ्रमण गर्ने र घरका सदस्यसँग अन्तरक्रिया गर्ने ।
• चरण ६: पाएका सूचनालाई मिलाएर लेख्ने र कक्षामा प्रस्तुत गर्ने ।

पाँचओटा घरमा पुगेर घरमुलीहरूसँग कुरा गर्दा सबैभन्दा पहिले सुनिने कुरा यही हो कि समाजका सदस्यको नाताले समाजमा घुलमिल भएर बस्नु राम्रो कुरा हो । भेटघाट र घुलमिलबाट के के हुँदो रहेछ भन्ने कुरा तल राखिएको छ ।

• सामाजिक व्यवहारले हामीले अरूको विषयमा थाहा पाउन सक्छौँ ।
• समाजमा विभिन्न कामहरू समूहमा मिलेर गर्न सकिन्छ ।
• समाजका मानिसहरूका बिचमा अन्तरक्रिया हुन्छ ।
• सामाजिक व्यवहारले मेलमिलापमा वृद्धि गर्छ ।
• एकआपसमा सहयोगको आदानप्रदान हुन्छ ।
• यसले सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुन्छ ।

राई समुदायका घरमुलीहरूसँग मेला, चाडपर्व र संस्कारमा हुने सहयोग र संलग्नताका बारेमा सोध्दा उहाँहरूले आफ्ना पर्वका कुरा सुनाउनुहुन्छ । उहाँहरूको समुदायमा उँधौली र उँभौली जस्ता चाडपर्वहरू मनाइन्छन् । यस्तो पर्वमा प्रकृतिको पूजा गरिन्छ, किनभने अन्न, पानी र जमिन प्रकृतिबाटै पाइन्छ भन्ने विश्वास रहेको छ ।

• मेलापातका बेला र चाडपर्वमा उक्त समुदायका सबै मानिसहरू एकआपसमा सहभागी हुन्छन् ।
• यस्ता अवसरमा ढोल झ्याम्टा बजाएर नाचगान गरिन्छ ।
• सामाजिक काममा भने अन्य जातजातिको पनि संलग्नता हुन्छ ।
• समुदायका सबै मानिसको सामुदायिक गतिविधिमा संलग्नता रहन्छ ।
• यस्ता गतिविधिले कला र संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग पुग्छ ।

थारू जातिका मानिसहरूको रहनसहन र संस्कारको खोजी गर्दा उहाँहरूको बसोबासदेखि खानपानसम्मका धेरै कुरा एकैसाथ थाहा हुन्छन् । थारू जातिहरूको बसोबास नेपालको तराईमा पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म नै रहेको छ । अर्थात् तराईको एउटा कुनादेखि अर्को कुनासम्म यो समुदाय फैलिएको छ ।

• यिनीहरूको संयुक्त परिवारमा बसोबास गर्ने गर्छन् र कुलदेवताका लागि छुट्टै घर हुन्छ ।
• यिनीहरू चाँदीका गहनाहरूको प्रयोग गर्छन् ।
• माघीलाई नयाँ वर्षका रूपमा धुमधामका साथ मनाइन्छ, साथै यस पर्वलाई समाजको अगुवा चुन्ने पर्वका रूपमा पनि लिने गर्छन् ।
• यिनीहरू माछा, ढिकरी आदि परिकार बनाई खाने गर्छन् ।
• थारू पहिलाहरू पेटानी र घाँघरी लगाउँछन् भने पुरुषहरूले धोती र कुर्था लगाउँछन् ।

स्थानीय चाडपर्व र मेलापातका बारेमा पाँचओटा घरमा गएर सोध्दा ब्राह्मण, क्षेत्री समुदायका बारेमा पनि धेरै जानकारी पाइन्छ । यी समुदायका मानिसहरूले दसैँ, तिहार, तीज जस्ता चाडपर्वलाई प्रमुख चाडका रूपमा मनाउँछन् । चाडपर्व र उत्सवहरूमा सबै आफन्त र इष्टमित्रहरू सहभागी हुने हुनाले सामूहिक भावनाको विकास हुन्छ र आपसी सम्बन्ध बलियो हुन्छ ।

• यस समुदायका पुरुषहरूले दौरा, सुरुवाल, टोपी र महिलाहरूले गुन्यु, चोलो, पटुका मुख्य पोसाकका रूपमा लगाउने गर्छन् ।
• कुलपूजा, विभिन्न पूजा, व्रत, विवाह, व्रतबन्ध जस्ता संस्कारमा हिन्दु धर्म संस्कारअनुसार पालना गर्छन् ।
• यस्ता कार्यले सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतामा सहयोग पुगेको छ ।
• हामीले पनि यस्ता सामाजिक, सांस्कृतिक कार्यहरूमा आफूले सक्ने कामहरू गरेर सघाउनुपर्दछ ।

समुदायमा हुने सामाजिक कार्यमा स्थानीय समुदायको संलग्नता कस्तो रहन्छ भनी अध्ययन गर्दा सबैभन्दा राम्रो कुरा यही देखिन्छ कि गाउँको साझा काममा जात, धर्म वा उमेर हेरिँदैन । जो जसले जति सक्छ, त्यति गर्छ ।

• तल्लो गाउँको चौतारो निर्माणमा सबै समुदायका मानिसहरू सहभागी भएका थिए ।
• आफ्नो क्षमताअनुसार विद्यार्थी उमेरका साथीहरू पनि अरूसँगै काम गरिरहेका पाइयो ।
• आधारभूत अस्पताल निर्माणको काम पनि सबै मानिसको सहभागितामा सम्पन्न भएको जानकारी प्राप्त भयो ।
• समुदायमा समस्या आइपर्दा सबैले सहयोग गर्ने र समुदायको सम्पत्तिको सबैले सुरक्षा गर्ने गरेको तथ्य अवगत भयो ।

नेपाली समाजमा विभिन्न धर्म, संस्कृति र परम्परा मान्ने मानिसहरू बसोबास गर्ने हुनाले स्थानअनुसार सामाजिक व्यवहारहरू भिन्न हुन्छन् । एउटै गाउँमा पनि एउटा समुदायले उँधौली मनाउँछ, अर्कोले माघी र अर्कोले दसैँ । तर व्यवहारको तरिका फरक भए पनि उद्देश्य उही रहन्छ, त्यो हो एकआपसमा नजिकिनु ।

सामाजिक व्यवहार कुनै भावनात्मक हुन्छन् र यस्ता व्यवहारमा दुःख, पीडा र खुसी एकआपसमा साटासाट हुन्छ । कुनै सामाजिक व्यवहारहरू परोपकारी हुन्छन्, जसअन्तर्गत अरूलाई सहयोग गर्ने व्यवहार पर्दछन् । हामीले सामूहिक भावनाबाट प्रेरणा लिएर काम गर्नुपर्छ ।

• सामाजिक व्यवहार झल्किने कथा वा गीत कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• सामाजिक व्यवहारसम्बन्धी अनावश्यक खर्च नगर्ने र सदाचारी भावना विकास गर्ने अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुहोस् ।
• आफ्नो समुदायमा मेलापात, चाडपर्व आदिमा पाइएका सामाजिक व्यवहारको अध्ययन गरी राम्रा पक्ष र सुधार गर्नुपर्ने पक्ष कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।