राष्ट्रिय व्यक्तित्व

देशमा बस्ने प्रायः सबै मानिसले आफ्नो घरपरिवारका लागि काम गर्छन्। तर केही मानिस यस्ता हुन्छन्, जसले आफ्नो सिप, समय र सम्पत्ति आफ्नो सुखका लागि मात्र खर्च गर्दैनन्। कसैले पढ्न नपाएका बालबालिकाका लागि विद्यालय खोल्छन्, कसैले समाजमा पछाडि पारिएका मानिसलाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने बाटो देखाउँछन्, कसैले पुस्तक लेखेर र पत्रिका चलाएर देशभरका पाठकसम्म नयाँ ज्ञान पुऱ्याउँछन्। यस्तो काम एक दिनमा सकिँदैन। वर्षौंको मिहिनेतपछि मात्र त्यसको फल देखिन्छ, र त्यो फल पछिका पुस्ताले भोग्छन्।

राष्ट्रिय व्यक्तित्वको जीवनी पढ्नु भनेको नाम र साल कण्ठ पार्नु मात्र होइन। उनीहरूले कस्तो अवस्थामा काम सुरु गरे, बाटोमा कस्ता कठिनाइ आए र ती कठिनाइलाई कसरी पार गरे भन्ने कुरा बुझ्नु हो। यसरी पढ्दा विद्यार्थीलाई पनि राष्ट्रप्रति योगदान गर्न प्रेरणा प्राप्त हुन्छ। शिक्षाको ढोका खोल्ने जयपृथ्वीबहादुर सिंह र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई आत्मनिर्भरताको बाटो देखाउने खगेन्द्रबहादुर बस्नेत नेपालका यस्तै दुई राष्ट्रिय व्यक्तित्व हुन्।

जयपृथ्वीबहादुर सिंह सुदूरपश्चिमको बझाङ जिल्लाबाट आएका व्यक्ति हुन्। उनी तत्कालीन राणा शासकका नातेदार थिए, त्यसैले सुखसयलमा जीवन बिताउने बाटो उनका लागि खुल्लै थियो। तर उनले पढ्ने र अरूलाई पढाउने काम रोजे। उनको औपचारिक शिक्षा भारतमा भयो, र त्यसपछि पनि उनले आफैँ पढेर आफ्नो ज्ञान बढाइरहे।

विद्यालय र कलेजको पढाइ सकिएपछि पनि उनको अध्ययन रोकिएन। उनले स्वअध्ययन गरेर धेरै विषयको ज्ञान लिए। यात्रा पनि उनको सिकाइकै एउटा तरिका थियो, किनभने अरू देशमा शिक्षा र समाज कसरी चलेको छ भन्ने कुरा उनले आफ्नै आँखाले देखे।

• स्वअध्ययन गरिएका विषयहरू: समाजशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, दर्शन, कानुन, साहित्य, इतिहास र विज्ञान।
• यात्रा गरेका देशहरू: स्विट्जरल्यान्ड, जर्मनी, फ्रान्स, इजिप्ट, अमेरीका, चीन र जापान।

जयपृथ्वीबहादुर सिंह तत्कालीन राणा शासकका नातेदार भए पनि उनको शिक्षाप्रति गहिरो रुचि थियो। त्यस समयमा नेपालका धेरै बालबालिकाले पढ्ने अवसर पाएका थिएनन्, र नेपाली भाषामा पढाउन मिल्ने पुस्तक पनि थोरै थिए। यही अभाव पूरा गर्न उनले आफैँ पुस्तक प्रकाशित गरे।

• अक्षराङ्क शिक्षा
• बालबोध
• ज्ञानमाला
• शिक्षा दर्पण
• प्राकृत व्याकरण

यी पुस्तकबाहेक उनले बालबालिकाका लागि उपयोगी अन्य सामग्री पनि प्रकाशित गरेका थिए। पुस्तक छापिएपछि मात्र शिक्षक र विद्यार्थीले भरपर्दो सामग्री पाउँछन्, त्यसैले यो काम विद्यालय खोल्नु जत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो।

वि.सं. १९५८ देखि करिब १५ वर्षसम्म उनले गोरखापत्रको सम्पादक भएर काम गरे। सम्पादकले पत्रिकामा कुन कुरा छापिने हो भन्ने निर्णय गर्छ र लेखलाई मिलाएर पाठकसम्म पुऱ्याउँछ। यति लामो समय पत्रिकाको जिम्मेवारी सम्हाल्नु भनेको देशका पाठकसम्म शिक्षा र चेतनाका कुरा नियमित रूपमा पुऱ्याउनु थियो।

उनले काठमाडौंको नक्सालमा सत्यवादी पाठशाला खोलेका थिए। उक्त पाठशाला पछि उनले आफ्नै जिल्ला बझाङमा सारेका थिए। त्यस विद्यालयमा उनले दलित समुदायका बालबालिकालाई समेत पढ्ने व्यवस्था मिलाएका थिए। त्यस समयमा जातका आधारमा धेरै बालबालिका विद्यालयबाट बाहिरै रहन्थे, त्यसैले सबैलाई एउटै कक्षामा पढ्न दिने यो निर्णय सामान्य कुरा थिएन।

वि.सं. १९९७ साल असोज १ गते भारतको बैङ्लोरमा उनको मृत्यु भयो। उनले खोलेको विद्यालय र लेखेका पुस्तकले भने नेपाली शिक्षाको सुरुवाती बाटो बनाइदिए।

खगेन्द्रबहादुर बस्नेत काठमाडौंमा जन्मेका व्यक्ति हुन्। उनको जीवनको ठूलो भाग अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको हक र आत्मनिर्भरताका लागि बित्यो। आफैँ शारीरिक कठिनाइमा परेका व्यक्तिले अरूका लागि संस्था नै खडा गरेर देखाइदिए भन्ने कुरा उनको जीवनीको मुख्य पक्ष हो।

वि.सं. २००२ सालमा प्रवेशिका पास गरेपछि उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट प्रमाणपत्र तह पूरा गरे। त्यसपछि उनले इलाहावादबाट कृषि विषयमा स्नातक अध्ययन गरेका थिए। वि.सं. २००८ सालबाट उनको कम्मरभन्दा तलको भाग पूर्ण रूपमा नचल्ने भयो। यति हुँदाहुँदै पनि उनले अध्ययन अध्यापन कार्यलाई निरन्तरता दिँदै आत्मनिर्भरताका लागि पढाउन थाले।

खगेन्द्रबहादुर बस्नेतले वि.सं. २०२५ सालमा नेपाल अपाङ्ग सङ्घको स्थापना गरेका थिए। उनले उक्त संस्थाको अध्यक्ष भएर काम गरेका थिए। उक्त संस्थालाई खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र भनेर चिनिन्छ।

संस्था खोल्नु मात्र पर्याप्त थिएन, त्यहाँ बस्ने ठाउँ पनि चाहिन्थ्यो। वि.सं. २०२६ सालमा कृष्णसमसेर र तारालक्ष्मी राणाको आर्थिक सहयोगमा अपाङ्ग पुरुषहरूका लागि आवासीय व्यवस्था सुरु भयो। यस संस्थाले वि.सं. २०३१ सालबाट अपाङ्गता भएका महिलाहरूका लागि पनि आवासीय व्यवस्था सुरु गऱ्यो। आजसम्म उक्त संस्थाबाट धेरैले सहयोग पाएर आत्मनिर्भरताको अवस्थामा पुगेका छन्।

आफू अपाङ्ग भएर पनि अरूका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याउने खगेन्द्रबहादुर बस्नेतको नाम अमर छ। उनको मृत्यु वि.सं. २०३४ साल पुस १ गते भएको थियो। उनले सुरु गरेको संस्थाले भने आज पनि काम गरिरहेको छ।

दुवै व्यक्तित्वका काम फरक क्षेत्रका हुन्, तर दुवैको सोच एउटै दिशामा गएको देखिन्छ। दुवैले समाजले पछाडि पारेको समूहलाई अगाडि ल्याउने काम गरे। जयपृथ्वीबहादुर सिंहले पढ्न नपाएका बालबालिकालाई कक्षामा ल्याए, खगेन्द्रबहादुर बस्नेतले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बन्ने बाटोमा ल्याए।

• (क) आफ्नो सुविधा भएकै अवस्थामा पनि अरूका लागि काम गर्न सकिन्छ।
• (ख) जातका आधारमा कसैलाई शिक्षाबाट टाढा राख्नु हुँदैन।
• (ग) शरीरको कुनै भाग नचले पनि पढ्ने, पढाउने र संस्था चलाउने काम गर्न सकिन्छ।
• (घ) एक्लै गर्न नसकिने काम संस्था बनाएर गर्न सकिन्छ।
• (ङ) साँचो सहयोग भनेको दान दिनु मात्र होइन, अर्को व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउनु हो।

राष्ट्रिय व्यक्तित्व पुस्तकभित्र मात्र हुँदैनन्। आफ्नै गाउँ, टोल वा नगरमा पनि विद्यालय खोल्न, बाटो बनाउन वा बिरामी र असहायलाई सहयोग गर्न योगदान दिने व्यक्ति भेटिन्छन्। तिनको काम खोजेर लेख्दा जीवनी लेख्ने सिप पनि सिकिन्छ।

• विभिन्न राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरूको फोटो र जीवनी सङ्कलन गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा अपाङ्गता भएका समाजसेवी व्यक्ति हुनुहुन्छ कि, उहाँहरूको अवस्था कस्तो छ, खोजी गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा विद्यालय स्थापना गर्न योगदान गर्ने व्यक्तित्व वा निजको परिवारलाई भेटी उहाँको योगदानसम्बन्धी विवरण सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

आफ्नो समाजमा पनि जयपृथ्वीबहादुर सिंहजस्तै योगदान दिने व्यक्ति हुन सक्नुहुन्छ। उहाँको जीवनी र योगदान खोजी गरेर तलको ढाँचामा विवरण उल्लेख गरी शिक्षकलाई देखाउनुहोस्।

• (क) व्यक्तित्वको जन्ममिति र जन्मस्थान
• (ख) मातापिताको नाम
• (ग) शिक्षा
• (घ) योगदान