हाम्रा धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा

हामी बस्ने ठाउँ वरिपरि केही यस्ता स्थान हुन्छन् जहाँ मानिसहरू पूजा गर्न, प्रार्थना गर्न र भेला हुन पुग्छन् । कतै मन्दिर छ, कतै गुम्बा छ, कतै मस्जिद छ र कतै चर्च छ । कतै मठ पनि छ । यी स्थान धेरै वर्ष अगाडि हाम्रा पुर्खाले बनाएका हुन्, र आज पनि तिनमा पूजाआजा, भजन, प्रार्थना र मेला चलिरहेकै छ । यस्ता धार्मिक स्थान र तिनीहरूसँग जोडिएका गतिविधिलाई नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा भनिन्छ ।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा एउटा छ । सम्पदा भन्नाले ढुङ्गा, इँटा र काठले बनेको भवन मात्रै बुझिँदैन । हाम्रा चाडपर्व, हाम्रो संस्कृति र मेलापर्वसँग सम्बन्धित प्रथा वा प्रचलन पनि सम्पदाभित्रै पर्छन् । अर्थात् देखिने भवन पनि सम्पदा हो र नदेखिने चलन पनि सम्पदा हो । यीमध्ये कुनै एउटा हरायो भने पनि हामीले आफ्नो परिचयको एक भाग गुमाउँछौँ ।

नेपालका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा कुनै एउटै ठाउँमा खाँदिएका छैनन् । हिमाल, पहाड र तराई तीनै भूभागमा, र देशका फरक फरक जिल्लामा छरिएर रहेका छन् । कुन सम्पदा कहाँ पर्छ भन्ने कुरा तल दिइएको छ ।

यो सूची हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ । काठमाडौँमै पशुपतिनाथ र स्वयम्भुसँगै जामे मस्जिद पनि छ । सुर्खेतमा क्वाँक्रे बिहार छ भने देउतीबज्यै पनि छ । अर्थात् नेपालमा फरक फरक धर्म मान्नेहरूका सम्पदा छिमेकीजस्तै सँगसँगै रहेका छन् । यी सबै मिलेर नै हाम्रो साझा सम्पदा बन्छ ।

पुराना मन्दिर, गुम्बा र मस्जिद वर्षौँको घाम, पानी र हावाले बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छन् । मानिसको लापरबाहीले पनि बिग्रिन्छन् । त्यसैले तिनलाई जोगाउन योजना बनाएर काम गर्नुपर्छ । संरक्षणका मुख्य उपाय यी हुन् ।

• (क) सम्पदा आसपासका क्षेत्रमा फोहोर नगर्ने र बेलाबेलामा सरसफाइ कार्य सञ्चालन गर्ने ।
• (ख) सांस्कृतिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वका सम्पदाहरूको जिर्णोद्धार तथा पुनर्निर्माण गर्ने ।
• (ग) सामाजिक सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्व बोध गराउने ।
• (घ) सम्पदाको मर्मत र पुनर्निर्माण गर्दा परम्परागत शैलीमा ध्यान दिने ।
• (ङ) स्थानीय सरकारलाई संरक्षणका निम्ति जिम्मेवार बनाउने ।

चौथो उपायलाई अलि ध्यान दिएर बुझौँ । मर्मत गर्दा परम्परागत शैलीमा ध्यान दिने भनेको जुन शैलीमा सम्पदा बनेको थियो, त्यही शैलीमै बनाउनुपर्छ भनेको हो । काठको कुँदिएको झ्याल भएको ठाउँमा सिमेन्टको सादा झ्याल हाल्यो भने भवन त उभिन्छ, तर त्यसको मौलिकता हराउँछ । अनि त्यो पुरानो कलाकृति फेरि फर्केर आउँदैन ।

अब हामी एउटा सम्पदालाई नजिकबाट अध्ययन गरौँ । मुक्तिनाथ नेपालको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो । यो मुस्ताङ जिल्लाको बाह्रगाउँ मुक्ति क्षेत्र गाउँपालिका वडा न.१ मा पर्छ । यो धार्मिक स्थल समुद्र सतहबाट करिब ३७१० मिटर उचाइमा अवस्थित छ । यति अग्लो ठाउँ भएकाले वरिपरि रुख कम छन्, हावा चिसो र तेज चल्छ अनि जमिन ढुङ्गैढुङ्गाको देखिन्छ ।

मुक्तिनाथ भएको क्षेत्रलाई मुक्ति क्षेत्र पनि भनिन्छ । मुक्तिक्षेत्र हिन्दु र बौद्धमार्गी दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो । एउटै स्थललाई दुई धर्म मान्नेहरूले उत्तिकै श्रद्धाका साथ पूजा गर्नु नेपालको ठुलो विशेषता हो ।

मुक्तिनाथको नाम आजको मात्र होइन । हिन्दु धर्म ग्रन्थहरूमा मुक्तिनाथका सम्बन्धमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । विभिन्न पुराणहरूमा कालीगण्डकी नदीको स्रोतका रूपमा मुक्तिक्षेत्रको उल्लेख गरिएको छ । यसको अर्थ यो ठाउँ सयौँ वर्षदेखि मानिसहरूको आस्थाको केन्द्र रहँदै आएको छ ।

तिब्बती भाषामा यसलाई छ-ला-मे-वर र दो-ला-मे-वर (पानी र ढुङ्गाबाट आगो बल्ने ठाउँ) का रूपमा उल्लेख गरिएको छ । यो नामको पछाडि कारण छ । मुक्तिनाथमा अखण्ड ज्वाला बलिरहने हुनाले यसो भनिएको मानिन्छ । पानी बगिरहेको र ढुङ्गा मात्र भएको ठाउँमा आगो निभेको छैन भन्ने कुराले नै मानिसलाई यो ठाउँ विशेष लाग्यो ।

बौद्धमार्गीहरूले ज्वाला प्रज्ज्वलित हुने ठाउँमा गुम्बा बनाएर बौद्ध तीर्थस्थलका रूपमा विकास गरेका छन् । यहाँ पवित्र शिला शालिग्राम पाइन्छ । यस क्षेत्रलाई दुवै धर्मावलम्बीहरूले पवित्र स्थल मानेको पाइन्छ ।

मुक्तिनाथलाई धार्मिक सहिष्णुताको राम्रो उदाहरण मानिन्छ । एउटै स्थललाई दुई फरक धर्म मान्नेहरूले आआफ्नो विश्वासअनुसार पूजा गर्छन्, तर एकअर्कासँग झगडा गर्दैनन् । कसले कसरी मान्छन् भन्ने तल छ ।

मुक्तिक्षेत्र पर्यटकका लागि महत्त्वपूर्ण स्थल मानिन्छ । यो क्षेत्र करिब ३०० रोपनी जमिनमा फैलिएको छ । मन्दिर वरिपरि १०८ ओटा धाराहरू छन् । मन्दिर प्यागोडा शैलीमा निर्माण भएको छ । यो मन्दिर मुक्तिनाथ विकास समितिले संरक्षण गर्दछ ।

मुक्तिनाथमा वर्षभरि तीर्थयात्री आइरहन्छन्, तर केही निश्चित दिनमा भिड झन् बढी हुन्छ । जनै पूर्णिमा, रामनवमी र दसैँको नौरथामा यहाँ विशेष मेला लाग्छ । मेला लाग्दा भक्तजनसँगै व्यापारी, गाडी र होटलको चहलपहल पनि बढ्छ, र स्थानीय मानिसले आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन् । यसरी एउटा धार्मिक सम्पदाले धर्म मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि सघाउँछ ।

यति महत्त्वपूर्ण स्थल आफैँ जोगिँदैन, कसैले जोगाउनुपर्छ । त्यसैका लागि यहाँ केही काम भइसकेका छन् ।

• मुक्तिनाथ मन्दिरको संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि मुक्तिनाथ विकास समिति गठन गरिएको छ ।
• हाल मन्दिरको जिर्णोद्धार गरिएको छ ।
• मन्दिरलाई संरक्षण गर्न वरिपरि व्यवस्थित बार लगाइएको छ ।
• मन्दिर क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापनमा पनि जोड दिइएको छ ।

भइसकेका कामले मात्र पुग्दैन । यस्तो ऐतिहासिक धार्मिक महत्त्वको क्षेत्रलाई अझ राम्रो बनाउन अगाडि यी काम गर्नुपर्छ ।

• यस्तो ऐतिहासिक धार्मिक महत्त्वको क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्नुपर्छ ।
• यसको गुठी जग्गाहरूको अवस्था खोजी गर्नुपर्छ ।
• पर्यटकलाई बस्नका लागि बस्ने ठाउँहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

विश्व सम्पदा सूचीमा नाम चढ्नुको अर्थ त्यो स्थल अब संसारभरका लागि महत्त्वपूर्ण मानियो भन्ने हो । त्यसपछि त्यहाँको संरक्षणमा बढी ध्यान पुग्छ र बाहिरबाट आउने पर्यटकको सङ्ख्या पनि बढ्छ । त्यही कारण मुक्तिनाथजस्तो स्थललाई सो सूचीमा राख्नुपर्छ भनिएको हो ।

• १. तपाईंको स्थानीय समुदायमा अवस्थित धार्मिक वा सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्व खोजी गरी प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• २. धार्मिक वा सांस्कृतिक स्थलको संरक्षण हुन नसक्नाका कारणहरू छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• ३. धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणका लागि के गर्नुपर्छ ? छलफल गरी निष्कर्ष कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।