आत्मअनुशासन

बिहान समयमै विद्यालय पुग्नु, घण्टी बजेपछि कक्षामा पस्नु, पालो कुरेर पानी पिउनु र गृहकार्य समयमै बुझाउनु हामीले हरेक दिन गर्ने काम हुन् । यी सबै काम मनलाग्दी ढङ्गले गरिँदैनन् । यी निश्चित नियमभित्र रहेर गरिन्छन् । यसरी निश्चित नियममा बसेर गरिने व्यवहारलाई अनुशासन भनिन्छ ।

एउटा विद्यार्थी विद्यालयको नियमभित्र बसेर आफ्ना गतिविधि गरिरहेको हुन्छ । उसले घरपरिवार र समाजमा पनि नियमभित्र रही आफ्नो काम कर्तव्य पूरा गरिरहेको हुन्छ । त्यो अनुशासन हो । घरमा आमाबुबाले बनाएको नियम, विद्यालयमा शिक्षकले बनाएको नियम र समाजले बनाएको नियम कानुन, यी सबैभित्र रहेर व्यक्तिले मर्यादित व्यवहार गर्नुपर्छ ।

कहिलेकाहीँ हामी कसैले हेरिरहेको बेला मात्र राम्रो व्यवहार गर्छौँ । कोही नभएको बेला नियम बिर्सन्छौँ । साँचो अनुशासन त्यो होइन । कसैले नकराए पनि, कसैले नहेरे पनि व्यक्ति आफैँले आफ्नो व्यवहारलाई नियमभित्र राख्छ भने त्यही नै आत्मअनुशासन हो ।

सोच विचार गरेर बोल्नु, अरूलाई संयमित र सम्मानजनक आचरण गर्नु आत्मअनुशासनका उदाहरण हुन् । रिस उठ्दा पनि नराम्रो शब्द नबोल्ने विद्यार्थी, पढ्ने समय आफैँ छुट्याउने विद्यार्थी र गल्ती गरेपछि आफैँ स्वीकार गर्ने विद्यार्थीले आत्मअनुशासन देखाइरहेको हुन्छ ।

अरूलाई सम्मानपूर्वक गरिने व्यवहारलाई मर्यादित व्यवहार भनिन्छ । मर्यादित व्यवहारमा निश्चित नियमको पालना गर्ने गरिन्छ । हामीले जहिले पनि हाम्रा लागि बनाएका नियमहरू पालना गर्नुपर्छ । आफूभन्दा ठुला मान्यजन, आमाबुबा र गुरुलाई सम्मान गर्नु मर्यादित व्यवहार हो । आफूभन्दा ठुलाले भनेको मान्नु पनि मर्यादित व्यवहार हो ।

समाजले निश्चित नियमहरू बनाएको हुन्छ । ती नियमहरू हामीले पालना गर्नुपर्छ । अरूको इज्जत गर्ने, असल व्यवहार गर्ने र नियमको पालना गर्ने गर्नाले मर्यादित व्यवहार प्रदर्शन हुन्छ । दैनिक जीवनमा देखिने केही मर्यादित व्यवहार यस्ता छन् :

• मान्यजन, आमाबुबा र गुरुलाई आदर गर्ने ।
• आफूभन्दा ठुलाले भनेको कुरा सुन्ने र मान्ने ।
• साथीहरूको इज्जत गर्ने र नराम्रो शब्द नबोल्ने ।
• विद्यालय, घर र समाजका नियमहरू पालना गर्ने ।

सत्य र निष्ठा आत्मअनुशासनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । साँचो कुरा बोल्नु र सामाजिक मान्यतामा आधारित क्रियाकलाप गर्ने बानी व्यवहारलाई सत्य निष्ठा भनिन्छ । विद्यालयबाट साथीसँग खेल्न गएर घर ढिलो पुगेको बेला अभिभावकले सोध्नुहुन्छ भने साँचो कुरा भन्नुपर्छ । त्यहाँ अरू नै उत्तर दिने बानी राम्रो होइन । हामीले सधैँ साँचो कुरा भन्नुपर्छ ।

बोली र व्यवहारले अरूको चित्त दुखाउनु हुँदैन । गौतम बुद्धले सत्य बोल्नुपर्छ भनेर आफ्ना उपदेशमा उल्लेख गर्नुभएको छ । गौतम बुद्धलाई सत्य बोल्ने हुँदा अहिले पनि हामी सम्मान गर्छौँ । त्यसैले हामीहरूले सत्य बोल्नुपर्छ । समाजमा प्रचलित मूल्य मान्यतालाई निष्ठाका साथ पालना गर्नुपर्छ ।

एउटा गाउँमा कालु नाम गरेको गोठालो थियो । ऊ भेडा चराउन हरेक दिन जङ्गलमा जान्थ्यो । जङ्गलमा गएपछि ऊ ठुलो रुखमा चढेर बाघ आयो, बाघ आयो भनेर कराउँथ्यो । एक दुई पटक उसलाई सहयोग गर्न अरू गोठालाहरू आए । त्यहाँ बाघ आएको थिएन । अरूलाई यसरी मुर्ख बनाउन सकेकामा ऊ खुसी थियो ।

एक दिन साँच्चै बाघ आयो र भेडालाई आक्रमण गर्‍यो । ऊ अरू दिन जस्तै रुखमा चढेर चिच्यायो तर सहयोग गर्न कोही आएनन् । उसका सबै भेडा बाघले मार्‍यो । ऊ रुँदै रुँदै घर फर्कियो । गाउँमा पुगी रुँदै आउनाको कारण बतायो । उसले गाउँलेहरूसँग माफी माग्यो । मेरो झुटो बोल्ने बानीले गर्दा यस्तो भयो, अब म कहिल्यै असत्य बोल्दिनँ भनेर प्रण गर्‍यो । गाउँले पनि खुसी भए । त्यसपछि उसलाई आपत् परेका बेला गाउँलेले सहयोग गर्न थाले ।

यो कथाले सिकाउँछ, झुटो बोल्ने बानीले मानिसको विश्वास गुम्छ । विश्वास गुमेपछि साँच्चै आपत् परेको बेला पनि कसैले सहयोग गर्दैन । गल्ती स्वीकार गरेर सुध्रिने मानिसलाई भने समाजले फेरि अपनाउँछ ।

सबैको भलाइ हुने काम गर्नु सत्कार्य हो । अप्ठेरामा परेकालाई सहयोग गर्नुपर्छ र कतिपय कामहरू एकआपसमा मिलेर गर्नुपर्छ । गरिब, दुःखी, आपत् विपद्मा परेका बेला अरूलाई सहयोग गर्नु सत्कार्यका उदाहरण हुन् ।

हामीले अरूको सेवा गर्ने, समस्यामा परेकालाई सहयोग गर्ने बानी बसाल्नु असल मानवीय व्यवहार हो । यो आत्मअनुशासन पनि हो । यस्ता व्यक्तिलाई आवश्यक परेको बेला अरूले पनि सहयोग गर्छन् । सहयोग र सहकार्यले आपसी सम्बन्ध राम्रो हुन्छ । समाजमा एकता कायम हुन्छ । दैनिक जीवनमा गर्न सकिने केही सत्कार्य यस्ता छन् :

• बिरामी साथीलाई औषधि उपचारका लागि सहयोग गर्ने ।
• बाटो काट्न नसक्ने वृद्ध वा दृष्टिविहीन व्यक्तिलाई सघाउने ।
• बाढी, पहिरो वा आगलागीमा परेका परिवारलाई सहयोग जुटाउने ।
• बाटो, कुवा वा विद्यालय सफा गर्ने काम गाउँलेसँग मिलेर गर्ने ।

संयमित र सभ्य आचरण आत्मअनुशासनको मुख्य पक्ष हो । कुनै काम राम्रोसँग बुझेर धैर्यका साथ गर्नु संयमता हो । हामीले कुनै काम गर्दा संयमित भएर गर्नुपर्छ । सभ्य भन्नाले समाजका लागि योग्य र शिष्ट भन्ने बुझिन्छ । त्यस्तो काम गर्दा हुने फाइदा र हानिलाई ख्याल गर्नुपर्छ ।

हामीलाई घरबाहिरका तयारी खानाहरू खान मन पर्छ । हामीले खाने खानेकुराहरू स्वास्थ्यलाई हानि नपुर्‍याउने खालको हुनुपर्छ । बाहिरका मन पर्ने खाना खाने बानीले हाम्रो स्वास्थ्यलाई नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले घरमा बनेका स्वस्थकर खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । समाजले खान हुने भनेका खानेकुराहरू मात्र खाने र समाजलाई सुहाउने व्यवहार गर्नुपर्दछ ।

आफूभन्दा मान्यजनले भनेका कुरालाई सुन्नुपर्छ । व्यक्तिको संयमित र सभ्य आचरणले परिवार र समाजमा शान्ति कायम गर्न मदत पुग्दछ ।

आत्मअनुशासनले हामीलाई कामप्रति सम्मान, आफूभन्दा ठुलाको आदर भाव, अरूप्रतिको विश्वासमा वृद्धि गर्छ । यसले सभ्य नागरिक बनाउन सघाउँछ अनि मात्र हामीलाई सबैले मन पराउँछन् । कक्षामा अनुशासित भएर बस्ने विद्यार्थीले पाठ राम्ररी बुझ्छ, समय खेर जाँदैन र शिक्षक तथा साथीहरूको विश्वास पाउँछ ।

आत्मअनुशासन अरूले जाँचिदिने कुरा होइन । तलका क्रियाकलापमा आफूले जे गर्छु त्यही चिन्ह लगाएर आफ्नो व्यवहार आफैँ जाँच्नुहोस् । गर्दिनँ भन्ने उत्तर आएका ठाउँमा सुधार गर्नुपर्ने काम कुन हो, त्यो थाहा हुन्छ ।

आफ्नो समुदायमा सहयोग र सहकार्य भए नभएको अवलोकन गर्नुहोस् र प्राप्त विवरणका आधारमा प्रतिवेदन लेख्नुहोस् । यो काम यसरी गर्न सकिन्छ :

• आफ्नो टोलमा गत वर्ष सबै मिलेर गरिएका काम कुन कुन हुन्, बुबाआमा वा छिमेकीसँग सोध्नुहोस् ।
• बाटो सफाइ, कुवा मर्मत, पर्व वा विपद्मा गरिएको सहयोग जस्ता घटना टिपोट गर्नुहोस् ।
• कुन काममा सबै मिले र कुन काममा मिलेनन्, छुट्याएर लेख्नुहोस् ।
• सहयोग हुँदा समुदायलाई के फाइदा भयो, त्यो निष्कर्ष लेखेर प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस् ।