विकासका पूर्वाधारहरू

हिजोभन्दा आज जीवन केही सजिलो भएको छ भने, त्यो सजिलोपन आफैँ आएको होइन। कसैले विद्यालय बनायो, कसैले बाटो खन्यो, कसैले खानेपानीको धारा ल्यायो। यसरी हुने असल र सुधारका परिवर्तनलाई नै विकास भनिन्छ। विकास भनेको सकारात्मक परिवर्तन हो। घर, गाउँ, नगर वा देशमा मानिसको जीवनस्तर पहिलेभन्दा राम्रो बन्दै जानु विकास हो।

तर विकासका काम आफैँ हुँदैनन्। कुनै पनि काम पूरा गर्न केही न केही साधन चाहिन्छ। खेती गर्न पानी चाहिन्छ, पढ्न विद्यालय चाहिन्छ, सामान बजार पुर्‍याउन बाटो चाहिन्छ। कुनै पनि काम सम्पन्न गर्न आवश्यक पर्ने यस्ता स्रोत साधनलाई नै पूर्वाधार भनिन्छ।

एउटा ठाउँ विकसित छ कि छैन भन्ने कुरा त्यहाँ कस्ता सुविधा छन् भन्नेबाट थाहा हुन्छ। विद्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र, सडक र सवारीसाधन, टेलिफोन र इन्टरनेटको सुविधा, खानेपानीको ट्याङ्की तथा धारा र बिजुलीका पोल यी सबै विकासका पूर्वाधार हुन्। यी एक अर्कासँग जोडिएका पनि छन्। बाटो बनेपछि मात्र निर्माण सामग्री गाउँसम्म पुग्छ, बिजुली आएपछि मात्र सञ्चारका साधन राम्ररी चल्छन्।

देश विकासमा पूर्वाधार किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ भन्ने कुरा काउले गाउँको अवस्थाबाट प्रस्ट बुझ्न सकिन्छ। आजभन्दा १० वर्ष पहिले काउले गाउँमा बिजुली थिएन। गाडी चढ्न एक दिन हिँड्नुपर्थ्यो। गाउँमा खानेपानीको अभाव थियो र पानी लिन मानिसहरू रातभरि ठुली कुवा धाउनुपर्थ्यो। गाउँघरमा स्वास्थ्य केन्द्र थिएनन्, त्यसैले मानिसहरू धामी झाँक्रीकहाँ धाउँथे। गाउँमा प्राथमिक विद्यालय मात्र थियो र कक्षा छ पढ्न दुई घण्टा हिँडेर जानुपर्थ्यो।

अहिले गाउँको अवस्था फेरिएको छ। लघुविद्युत् परियोजनाले गाउँ उज्यालो भएको छ। गाउँघरमा नै सडक निर्माण भएका छन् र सहरबाट नियमित रूपमा सार्वजनिक बस सेवा सञ्चालन भएका छन्। तल नदीबाट लिफ्ट प्रविधि प्रयोग गरी पानी तानेर खानेपानी वितरण गरिएको छ। अहिले बिरामी हुँदा नजिकको स्वास्थ्य केन्द्रबाट सेवा पाइन्छ। स्थानीय विद्यालय माध्यमिक तहमा स्तरउन्नति भएको छ र अहिले १२ कक्षासम्म गाउँमै पढ्न पाइन्छ। स्थानीय बजारमा सबै सामानहरू पाइन्छ। नेपाल दूरसञ्चारले काउले डाँडामा टावर राखेको छ, त्यसैले देश विदेशमा भएका आफन्तसँग कुराकानी गर्न सजिलो भएको छ।

पूर्वाधारले एउटा ठाउँलाई कसरी फाइदा पुर्‍याउँछ भन्ने कुरा तल क्रमैसँग राखिएको छ। यी बुँदा घोकेर मात्र पुग्दैन, आफ्नै गाउँ वा टोलमा यी कुरा कसरी लागु भएका छन् भनी सोच्दा बुझाइ पक्का हुन्छ।

• (क) विकास निर्माणमा सहयोग पुग्ने। बाटो र बिजुली भएपछि पुल, भवन र सिँचाइजस्ता अरू निर्माण कार्य सजिलो हुन्छ।
• (ख) स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग हुने। ठाउँमै भएका खोला, जङ्गल, माटो र जनशक्ति काममा लाग्छन्।
• (ग) जनचेतनामा वृद्धि हुन सहयोग पुग्ने। विद्यालय, रेडियो र सञ्चारका साधनले मानिसलाई सचेत बनाउँछन्।
• (घ) स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार हुने। यातायात भएपछि गाउँको तरकारी, दूध र फलफूल सहरसम्म पुग्छ।
• (ङ) रोजगारीका अवसरहरू प्राप्त हुने। निर्माण, पसल, यातायात र सेवाका काममा मानिसले काम पाउँछन्।
• (च) कृषिमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग हुने। बिजुली र सिँचाइको सुविधाले नयाँ बिउ, मल र मेसिनको प्रयोग सम्भव हुन्छ।

हाम्रो देशमा पूर्वाधारको विकास सोचेअनुरूप भएको छैन। त्यसैले विकास निर्माणमा अहिले पनि समस्या छ। पूर्वाधार विकास हुन नसक्नुमा विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्। उपलब्ध स्रोत साधनको उपयोग नहुँदा पनि विकासमा समस्या पर्दछ। प्राकृतिक प्रकोपले पूर्वाधारमा निरन्तर क्षति पुर्‍याउँछ। भौगोलिक जटिलताले गर्दा भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा कठिनाइ हुने कारणले पनि विकासका पूर्वाधारमा प्रभाव पार्दछ। जनचेतनाको अभाव, जनसहभागिता वृद्धिमा समस्या, दक्ष जनशक्ति, प्रविधि र पुँजीको अभाव पूर्वाधार विकासका लागि मुख्य बाधाहरू हुन्।

• उपलब्ध स्रोत साधनको उपयोग नहुनु
• प्राकृतिक प्रकोपले पूर्वाधारमा निरन्तर क्षति पुर्‍याउनु
• भौगोलिक जटिलताले भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा कठिनाइ हुनु
• जनचेतनाको अभाव हुनु
• जनसहभागिता वृद्धिमा समस्या हुनु
• दक्ष जनशक्ति, प्रविधि र पुँजीको अभाव हुनु

पूर्वाधार पुस्तकको कुरा मात्र होइन, आफ्नै वरिपरिको कुरा हो। आफ्नो स्थानीय स्तरमा पूर्वाधारको अवस्था पाँच वर्षअघि कस्तो थियो र अहिले कस्तो छ, तुलना गरी लेख्दा यो पाठ राम्ररी बुझिन्छ। तलको क्रमअनुसार गर्नुहोस्।

• कापीमा दुई महल बनाउनुहोस् र एउटा महलमा पाँच वर्ष अघि र अर्कोमा अहिले लेख्नुहोस्।
• घरका ठुलाबडासँग सोधेर पाँच वर्षअघि आफ्नो ठाउँमा कुन कुन सुविधा थिएनन् भनी पहिलो महलमा लेख्नुहोस्।
• अहिले थपिएका बाटो, बिजुली, धारा, विद्यालय वा स्वास्थ्य सुविधा दोस्रो महलमा लेख्नुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा कुन कुन पूर्वाधार छन् र कुन कुन पूर्वाधारको अहिले पनि अभाव छ, स्थानीय तहमा गएर खोजी गर्नुहोस्।
• विकासका पूर्वाधारहरूलाई महत्त्वका आधारमा क्रमबद्ध सूची बनाई प्राप्त विवरणसहित कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।