स्थानीय तहमा विकास कार्यहरू

गाउँमा नयाँ बाटो खुल्दा बिरामीलाई गाडीमै अस्पताल पुर्‍याउन सकिन्छ । टोलको धारामा पानी आउँदा आमाहरूले पानी बोक्न घन्टौँ हिँड्नु पर्दैन । विद्यालयमा कोठा थपिँदा धेरै बालबालिकाले पढ्ने ठाउँ पाउँछन् । यी सबै काम गर्ने सबैभन्दा नजिकको सरकार भनेको गाउँपालिका र नगरपालिका हो । स्थानीय तहमा हुने विकासका गतिविधिले त्यही ठाउँको मात्र होइन, समग्र देशको विकासमै सहयोग पुर्‍याउँछ, किनभने देश भनेको यस्तै गाउँ र सहरहरूको जोड हो ।

स्थानीय तहले गर्ने कामहरूमा सबैभन्दा पहिले देखिने काम भौतिक पूर्वाधारको निर्माण हो । गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूले स्थानीय स्तरमा सडक निर्माण र खानेपानीजस्ता विकास निर्माणका कार्य गर्ने गरेका छन् । यसका साथै भूकम्प प्रतिरोधी घर निर्माण गरेर भविष्यमा सङ्कट आउन नदिने भूमिका पनि तिनले खेलेको पाइन्छ । बलियो गरी बनाइएको घरले भूकम्प आउँदा मानिसको ज्यान जोगाउँछ, त्यसैले घर बनाउने तरिका सिकाउनु पनि विकासकै काम हो ।

स्थानीय तहले वनजङ्गल संरक्षणको काम गर्छ र विपद् व्यवस्थापनका लागि जनतालाई सुसूचित गर्ने कार्य गर्दछ । बाढी, पहिरो वा भूकम्प आउनुअघि नै के गर्ने भन्ने जानकारी मानिसले पाए भने क्षति निकै घट्छ । त्यसैगरी वातावरण संरक्षण र सरसफाइका कार्य पनि स्थानीय तहले सञ्चालन गरेका छन् । फोहोर उठाउने व्यवस्था, नालाको सफाइ र वृक्षारोपणजस्ता काम यसैभित्र पर्छन् ।

पहिले जग्गाको सानो सिमाना वा घरायसी झगडा लिएर पनि मानिसहरू टाढाको अदालत धाउनुपर्थ्यो । अहिले सामान्य प्रकारका झैझगडा लिएर अदालत जाने परिपाटीको अन्त्य भएको छ । सानातिना मुद्दाहरू उपाध्यक्ष वा उपप्रमुखको संयोजकत्वमा रहेको न्यायिक समितिले छिनोफानो गर्ने व्यवस्था छ । दुवै पक्षले पालिकामै निवेदन दिन्छन्, समितिले दुवैको कुरा सुन्छ र मिलापत्र गराइदिन्छ । यसले जनताको समय र खर्च दुवै जोगिन्छ । त्यसैगरी स्थानीय तहमा शान्ति सुव्यवस्था कायम गर्न गाउँ, नगर प्रहरी परिचालन गर्न सक्ने व्यवस्था छ ।

मानिसको हातमा पैसा घुम्यो भने मात्र गाउँको आर्थिक अवस्था सुध्रन्छ । त्यसैले स्थानीय तहमा आर्थिक विकासका लागि सहकारी संस्थासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ । सहकारीमा आबद्ध भएपछि किसान, व्यवसायी र गृहिणीले थोरै थोरै बचत गर्न पाउँछन् र खेती, पशुपालन वा सानो पसल खोल्न आवश्यक पर्दा ऋण लिन सक्छन् ।

स्थानीय तहले औपचारिक तथा अनौपचारिक शिक्षामार्फत् शिक्षा विकासमा योगदान दिएका छन् । आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षाको अनुगमन तथा व्यवस्थापनको जिम्मा पनि स्थानीय तहलाई दिइएको छ । त्यस्तै स्थानीय तहले आफ्ना छोराछोरीलाई अनिवार्य विद्यालयमा पढाउनका लागि अभिभावकहरूलाई अभिप्रेरित गरेका छन् । कतिपय पालिकाहरूमा विद्यालयमा नपढाउने अभिभावकलाई सेवा सुविधाबाट कटौती गर्ने निर्णय पनि गरेका छन् । सार्वजनिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधारमा पनि स्थानीय सरकारले चासो देखाएको पाइन्छ ।

कुन ठाउँमा पहिले बाटो चाहिन्छ, कुन टोलमा धारा चाहिन्छ भन्ने कुरा त्यहीँ बस्ने मानिसलाई राम्ररी थाहा हुन्छ । त्यसैले स्थानीय तहहरूले विकास निर्माण र आयोजनाको छनोट प्रक्रियाहरूमा सबै जातजाति र समुदायलाई सहभागी गराएको पाइन्छ । बस्तीका सबै समूहका मानिस छलफलमा बसेपछि माग्ने काम पनि सबैको हुन्छ र बनेको संरचनाको हेरचाह पनि सबैले गर्छन् ।

स्थानीय निकायले सार्वजनिक जमिनको संरक्षण गरेको पाइन्छ । चउर, पँधेरो, बाटो र पाटीपौवाजस्ता सार्वजनिक ठाउँ मासिन नदिनु पनि विकासकै काम हो । त्यस्तै आफ्नो क्षेत्रभित्रका बजार पसल अनुगमन गर्ने र नियम विपरीत काम गर्नेलाई कारबाही गर्ने काम पनि स्थानीय निकायले गरेको पाइन्छ । यसले उपभोक्ताले ठीक तौल, ठीक मूल्य र गुणस्तरीय सामान पाउने अवस्था बन्छ ।

काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तेमाल गाउँपालिकाले २०७७ वैशाख ५ गते गाउँपालिका स्तरीय विकास निर्माणसम्बन्धी छलफल आयोजना गरेको थियो । उक्त छलफलमा गाउँ सभाका सदस्यहरू तथा स्थानीय बुद्धिजीवीहरू उपस्थित थिए ।

कार्यक्रमको उद्घाटन गर्दै गाउँपालिकाका अध्यक्षले आजभन्दा २० वर्ष अघि तेमाल कस्तो थियो र अहिले कस्तो भएको छ भनेर उदाहरण दिए । पहिले बाटोघाटो र सञ्चारको सुविधा थिएन । गाउँमा आधारभूत विद्यालयहरू मात्र थिए र माध्यमिक शिक्षाका लागि अन्यत्र जानुपर्थ्यो । स्वास्थ्य केन्द्रहरू केही ठाउँमा थिए तर पर्याप्त सुविधा थिएनन् । सञ्चार सुविधाका लागि घन्टौँ हिँडेर जिल्ला सदरमुकाम पुग्नुपर्थ्यो ।

अहिले तेमालमा देखिएका परिवर्तनहरू यी हुन् :

• बाटाघाटाको सुविधा पुगेको छ ।
• स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा न्यूनतम स्वास्थ्य सुविधा उपलब्ध हुने गरेको छ ।
• शिक्षाका लागि टाढासम्म भौँतारिनु पर्दैन ।
• बजारको विकास भएको छ ।

छलफलमा आएका सुझावहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थिए :

• स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले आफ्नो गाउँपालिकाभित्रका महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा जोड दिए ।
• स्नातक तहसम्म पढाइ हुने क्याम्पस र कृषि विद्यालय स्थापना गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिइयो ।
• केही बुद्धिजीवीहरूले वातावरण संरक्षण तथा घुम्ती स्वास्थ्य सेवाका लागि योजना तर्जुमा गर्न आग्रह गरे ।
• गाउँपालिकाभित्र विद्यमान सामाजिक समस्याको समाधान प्रभावकारी हुनुपर्ने कुरामा सहभागीहरूले जोड दिए ।

कार्यक्रमको समापन गर्दै गाउँपालिकाका पदाधिकारीले अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको बताए र उपस्थित सबैको साथ तथा सहयोगले मात्र गाउँपालिकाले उन्नति प्रगति गर्न सक्ने भन्दै धन्यवाद दिए । यही एउटा उदाहरणले देखाउँछ, विकास एकै दिनमा हुँदैन र जनताको साथ बिना पनि हुँदैन ।

पढेको कुरा आफ्नै गाउँ वा टोलमा खोज्दा मात्र राम्ररी बुझिन्छ । तलका कामहरू आफैँ गरेर हेर्नुहोस् ।

• आफू बस्ने गाउँपालिका वा नगरपालिकाले गत वर्ष गरेका विकासका कार्यको सूची बनाउनुहोस् ।
• आफ्नो पालिकाले विपद् व्यवस्थापनका लागि गरेका प्रयासहरू टिपोट गर्नुहोस् ।
• वातावरण संरक्षणमा जनसहभागिता शीर्षक राखेर एउटा समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
• स्थानीय निकायले पर्यटन प्रवर्धन गर्न के कस्ता गतिविधि गरेको रहेछ, खोजी गरेर लेख्नुहोस् ।
• साथीहरूसँग समूह बनाई फरक फरक टोल वा गाउँमा गएर त्यहाँ भएको विकास निर्माणले पुगेको फाइदा सोध्नुहोस् ।
• प्राप्त विवरण समेटेर प्रतिवेदन तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।