समाज र समुदाय

बिहान उठेदेखि राति सुत्ने बेलासम्म हामी कति जना मानिससँग भेटिन्छौँ, एक पटक सम्झनुहोस्। घरमा आमाबुबा र दाजुभाइ दिदीबहिनी हुनुहुन्छ। बाटोमा छिमेकी भेटिन्छन्। विद्यालयमा साथी र शिक्षक हुनुहुन्छ। पसलमा पसले हुन्छन्, खेतमा किसान हुन्छन्। यीमध्ये कुनै पनि मानिस नभएको भए हाम्रो एक दिन कस्तो हुन्थ्यो होला? खान, सिक्न, खेल्न र सुरक्षित रहन हामीलाई अरू मानिसको साथ चाहिन्छ। त्यसैले मानिसलाई समूहमा बाँच्ने प्राणी भनिन्छ।

मानिसहरू एकसाथ बस्दा उनीहरूबिच बोलचाल हुन्छ, लेनदेन हुन्छ, सहयोग हुन्छ र कहिलेकाहीँ झगडा पनि हुन्छ। यसरी एकअर्कासँग गरिने यही किसिमको व्यवहारलाई अन्तरक्रिया भनिन्छ। मानिसहरूबिचको अन्तरक्रिया र सम्बन्धबाटै समाज बन्छ। अनि त्यही समाजभित्र एउटै ठाउँमा मिलेर बस्ने साना साना समूह पनि हुन्छन्, जसलाई समुदाय भनिन्छ। समाज र समुदाय, यी दुई शब्द मिल्दाजुल्दा देखिन्छन् तर तिनका अर्थ फरक छन्। यही फरक बुझ्नु यस पाठको मुख्य काम हो।

समाज कुनै भवन होइन, कुनै नक्सामा कोरिएको घेरा पनि होइन। यो मानिसहरूबिचको सम्बन्धको जालो हो। बुबा र छोराको सम्बन्ध, शिक्षक र विद्यार्थीको सम्बन्ध, पसले र ग्राहकको सम्बन्ध, यी सबै धागोहरू मिलेर एउटा ठुलो जालो बन्छ। त्यही जालोको नाम समाज हो। त्यसैले समाज व्यक्तिहरूको सम्बन्धमा आधारित हुन्छ भनिएको हो। संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि मानिस भएका ठाउँमा समाज भेटिन्छ, त्यसैले समाजलाई सर्वव्यापी भनिन्छ।

समाजलाई चिन्ने केही निश्चित लक्षण छन्। यी लक्षण जहाँ जहाँ भेटिन्छन्, त्यहाँ समाज छ भन्ने बुझ्नुपर्छ।

• समाज मानिसहरूको समूहबिचको अन्तरक्रिया, सम्बन्ध र व्यवहारबाट बन्छ।
• समाज भन्नाले मानिसहरूको समूह र घरबस्तीको संरचनालाई बुझिन्छ।
• समाज व्यक्तिहरूको सम्बन्धमा आधारित हुन्छ।
• समाजका मानिसहरू एकअर्कामा निश्चित सम्बन्धमा जोडिएका हुन्छन्।
• समाज सर्वव्यापी हुन्छ र संसारको जुनसुकै ठाउँमा समाजको अस्तित्व पाइन्छ।
• समाज परिवर्तनशील हुन्छ। चाडपर्व, रीतिरिवाज र संस्कारजस्ता सामाजिक गतिविधि समयसँगै बदलिँदै जान्छन्।
• समाजमा सहयोग, सम्मान, माया र ममता हुन्छ भने कहिलेकाहीँ सङ्घर्ष पनि हुन्छ।
• समाजमा व्यक्ति, परिवार, जातजाति तथा विभिन्न सङ्घसंस्थाहरू रहन्छन्।

यस परिभाषामा तीन कुरा लुकेका छन्। पहिलो, समुदायका मानिस एउटै ठाउँमा बस्छन्। दोस्रो, तिनीहरू एकअर्कामा भर परेका हुन्छन्, अर्थात् एक जनाको काम अर्कोलाई काम लाग्छ। तेस्रो, तिनीहरूसँग आफ्नो भनेर चिनाउने साझा पहिचान हुन्छ। यी तीनै कुरा भेटिएपछि मात्र त्यो समूहलाई समुदाय भन्न मिल्छ।

समुदायका उदाहरणका रूपमा क्षेत्री समुदाय, ब्राह्मण समुदाय, गुरुङ समुदाय, नेवार समुदाय, मगर समुदाय आदिलाई लिन सकिन्छ। यस्ता समुदाय जात, पेसा, वर्ण र व्यवसायजस्ता आधारमा बनेका हुन्छन्। समुदायका सदस्यहरूबिच धेरै कुरा मिल्ने भएकाले समुदाय समानतामा आधारित हुन्छ भनिन्छ।

• समुदाय जात, पेसा, वर्ण, व्यवसाय आदिका आधारमा निर्माण हुन्छ।
• समुदाय समानतामा आधारित हुन्छ।
• समुदाय स्थायी प्रकृतिको हुन्छ।
• समुदायको भौगोलिक क्षेत्र निश्चित हुन्छ।
• समुदायमा सामूहिकताको भावना पाइन्छ।
• समुदायमा व्यक्तिको खास नाम र पहिचान हुन्छ।
• समुदायमा स्थानीयताको भावना हुन्छ।

समाज र समुदाय फरक भए पनि दुवै मानिसहरू मिलेर बनेका समूह हुन्। त्यसैले दुवैमा केही कुरा उस्तै भेटिन्छन्।

• समाज र समुदाय दुवैमा सामूहिकताको भावना हुन्छ।
• दुवैमा सदस्यहरूबिच सामाजिक जिम्मेवारी बाँडफाँड भएको हुन्छ।
• दुवैमा सुरक्षा र एकता पाइन्छ।
• दुवैमा आपसी सहकार्य र मेलमिलाप हुन्छ।

अब दुवैका फरक कुरा एकै ठाउँमा राखेर हेरौँ। परीक्षामा यी भिन्नता सोधिने भएकाले यसलाई राम्ररी सम्झनुहोस्।

समाजमा बस्दा हामीले पाउने फाइदा दैनिक जीवनमै देखिन्छन्। बिरामी पर्दा छिमेकीले अस्पताल पुर्‍याइदिन्छन्, विवाह र मलामीमा टोलका मानिस जम्मा हुन्छन्, बाढी वा आगलागी हुँदा सबै मिलेर उद्धार गर्छन्।

• समाजले हामीलाई सुरक्षा दिन्छ।
• दुःखमा र खुसीमा सहयोग र साथ पाइन्छ।
• चाडपर्व, रीतिरिवाज र संस्कार सिक्न पाइन्छ।
• मिलेर काम गर्दा ठुला काम पनि सजिलै पूरा हुन्छन्।
• मानिसले आफ्नो पहिचान र नाम पाउँछ।
• एक्लो हुनबाट जोगिन्छ र माया, ममता तथा सम्मान पाउँछ।

• तपाईंको समाजमा के कस्ता विशेषता पाइन्छन्, खोजी गरेर लेख्नुहोस्।
• आफ्नो कक्षामा हुने समूह कार्य र कक्षा क्रियाकलापलाई समाजसँग कसरी तुलना गर्न सकिन्छ, साथीसँग छलफल गरेर मुख्य मुख्य बुँदा टिपोट गर्नुहोस्।
• दुई घेरा जोडिएको चित्रजस्तै आफ्नै चार्ट बनाउनुहोस्। बिचको भागमा समाज र समुदाय दुवैमा मिल्ने कुरा लेख्नुहोस् र दुवैतिरका भागमा तिनका छुट्टाछुट्टै कुरा लेख्नुहोस्।