समाज निर्माणका आधारहरू

एउटै ठाउँमा बसोबास गर्ने, एकअर्कासँग बोलचाल र सम्बन्ध राख्ने अनि मिलेर काम गर्ने मानिसहरूको समूहलाई समाज भनिन्छ। समाज कुनै एक दिनमा बनेको होइन। मानिसहरू सँगै बस्दै, एकअर्कालाई सघाउँदै र मिलेर काम गर्दै जाँदा बिस्तारै समाज बनेको हो।

समाज निर्माणमा सामाजिक परम्परा र संस्कारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। मानिसहरूले एकआपसमा सहयोग र सद्भाव कायम राख्दा समाज निर्माणका आधारहरू तयार भइरहेका हुन्छन्। कुनै सामूहिक काममा संलग्न रहँदा पनि यस्तै आधारहरू बनिरहेका हुन्छन्। त्यस्तै विभिन्न आवश्यकता पूर्तिमा संलग्न रहँदा पनि यी आधार बलिया हुँदै जान्छन्।

आदिम समाजमा मानिसहरू खानेकुराको खोजीमा धेरै ठाउँमा डुल्नुपर्ने भयो। उनीहरूलाई जङ्गली जनावर र शत्रुका कारण असुरक्षाको स्थिति रह्यो। एक्लै हिँड्ने मानिसले न बाघ भालुसँग जुध्न सक्थ्यो, न आक्रमण गर्न आउने शत्रुसँग। त्यसैले मानिसहरू शत्रुहरू र जङ्गली जनावरसँग बच्न भुन्ड भुन्ड बनाएर बस्न थाले।

भुन्डमा बस्दा एउटाले खतरा देख्यो भने सबैले थाहा पाउँथे। रातमा कोही पालैपालो पहरा बस्थे, कोही आगो बालेर राख्थे। सँगै मिलेर शिकार गर्दा ठुलो जनावर पनि समात्न सकिन्थ्यो। यसरी मानिसहरू भुन्डमा बस्ने क्रममा समाजको विकास भएको पाइन्छ। आज पनि गाउँमा राति पहरा दिने, बाढी पहिरो आउँदा एकअर्कालाई खबर गर्ने चलन यही सुरक्षाकै भावनाबाट आएको हो।

समाजको उत्पत्ति सामाजिक आवश्यकता पूरा गर्न भएको हो। समाजमा विद्यमान आवश्यकता एक जनाले मात्र पूरा गर्न सकिँदैन। यसका लागि सामूहिक रूपमा लाग्नुपर्छ। यसैले समाजको आवश्यकता पूरा गर्न मानिसहरू समाजको निर्माणमा लागेका हुन्।

गाउँमा खेतसम्म पानी ल्याउने कुलो एक्लै खन्न सकिँदैन। बजार पुग्ने बाटो, खानेपानीको धारा, विद्यालय र मन्दिर पनि एक्लै बन्दैनन्। यी सबै काम धेरै जनाले श्रम, समय र सिप मिलाएपछि मात्रै पूरा हुन्छन्। यसरी आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न मानिसहरू सँगै आउँदा आवश्यकताको परिपूर्ति समाज निर्माणको आधार बन्न पुग्यो।

मानिसहरू विकास निर्माण कार्य गर्दा सामूहिक रूपमा गर्छन्। सामाजिक सांस्कृतिक चाडपर्व मनाउँदा पनि सामूहिक रूपमा मनाउँछन्। समूहका सबै मानिसहरू भेला भएर एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। एउटाले इँटा ओसार्छ, अर्कोले माटो मुछ्छ, अर्कोले गारो लगाउँछ। एक्लै महिनौँ लाग्ने काम सबै मिल्दा केही दिनमै सकिन्छ। यसरी सामूहिक कार्यबाट पनि समाज विकासको आधार तयार भएको पाइन्छ।

समाजमा बस्ने मानिसहरूबिच विभिन्न कामको जिम्मेवारी बाँडफाँड गरिएको हुन्छ। सबै काम एउटै व्यक्तिले गर्न सक्तैन। कसैले लुगा सिउने, कसैले जुत्ता सिलाउने, कसैले फलामको काम गर्ने जस्ता पेसा अपनाएका हुन्छन्।

यी जिम्मेवारी पूरा गर्न विभिन्न पेसा भएका व्यक्तिहरू एउटै ठाउँमा बसोबास गर्छन्। एउटैले सबै काम गर्नु नपर्ने भएपछि हरेकले आफ्नो सिप अझ राम्रो बनाउन पाउँछ, र सबैले एकअर्काको सिपको फाइदा लिन्छन्। सँगै बस्दै जाँदा उनीहरूको बोलीचाली, पहिरन, चाडपर्व र बानीबेहोरा पनि मिल्दै जान्छ। यसरी नै भाषा, संस्कृति र रहनसहन आदिमा समानता कायम भई समाज बन्दछ। त्यसैले जिम्मेवारी पनि समाज निर्माणको आधार हो।

समाज हुनका लागि सदस्यहरूबिच आपसी सहयोग आवश्यक पर्छ। बिरामी परेको छिमेकीलाई अस्पताल पुर्‍याउनु, आगलागी वा बाढी आउँदा असहायलाई सघाउनु सहयोगका उदाहरण हुन्। सद्भावले अरूको भावनाको कदर गर्ने बानीको विकास गराउँछ। आफूभन्दा फरक जात, भाषा वा धर्म भएका छिमेकीको चाडमा रमाउनु सद्भाव हो। सहयोग र सद्भावले मानिसलाई साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न सजिलो हुन्छ।

मानिसहरूले जीवनयापन गर्ने क्रममा यस्ता चालचलन र संस्कारहरू विकास भएका पाइन्छन्। यी परम्परा र संस्कारहरू सामाजिक उद्देश्य वा आवश्यकता पूरा गर्न विकास गरिएका हुन्छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने संस्कारहरूले मानिसलाई आफ्नो समूहसँग बाँधिराख्छन्, र चाडपर्वले टाढा रहेका आफन्तलाई पनि एकै ठाउँमा भेला गराउँछन्। बाबुआमाबाट छोराछोरीमा सर्दै जाने भएकाले परम्पराले एउटा पुस्तालाई अर्को पुस्तासँग जोडिदिन्छ। त्यसैले सामाजिक परम्परा र संस्कार समाज निर्माणका महत्त्वपूर्ण आधारहरू हुन्।

समाज निर्माणको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार रुचि पनि हो। समान रुचि भएका मानिसहरू एक ठाउँमा बस्न, विचार व्यवहार आदि परस्पर साटासाट गर्न थाले। गीत गाउन मन पराउनेहरू सँगै भेला भए, खेल्न मन पराउनेहरू सँगै खेल्न थाले। मिल्ने रुचि भएपछि कुरा गर्न सजिलो हुन्छ र सम्बन्ध चाँडै गाँसिन्छ। यसरी मानिसहरू समूहमा बस्न र अन्तरक्रिया गर्न थाले। त्यही क्रममा समाजको विकास भएको पाइन्छ।

माथि उल्लिखित कारणहरूले गर्दा समाज निर्माण हुने वातावरण तयार हुने भएकाले यिनीहरूलाई समाज निर्माणको आधार मानिन्छ। कुनै एउटा आधारले मात्रै समाज बन्दैन। सुरक्षाले मानिसलाई सँगै ल्याउँछ, आवश्यकताले सँगै काम गराउँछ र परम्पराले सँगै टिकाइराख्छ।

तल दिइएका काम गरेर आफ्नो सिकाइलाई आफ्नै ठाउँसँग जोड्नुहोस्।

• यहाँ उल्लेख गरिएका बाहेक समाज निर्माणका आधारहरू अन्य पनि हुनसक्छन्। यस्ता आधारहरू खोजी गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• तपाईं बस्ने समाज र तपाईंको साथी बस्ने समाजमा के कस्ता समानता वा भिन्नता पाइन्छन्? जोडी जोडीमा छलफल गरी टिपोट गर्नुहोस्।
• तपाईंको समाजमा प्रचलित कुनै एउटा सामाजिक समारोह, त्यसमा मानिसहरूको संलग्नता वा मानिसले गर्ने गतिविधिहरू अवलोकन गरेर प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस्।