नगरपालिका र यसले प्रदान गर्ने सेवाहरू

हामी बस्ने ठाउँको बाटो बनाउने, खानेपानीको धारा जडान गर्ने, जन्मदर्ता र नाता प्रमाणित गर्ने काम कसले गर्छ? यी सबै काम गर्ने सरकार हाम्रो घर नजिकै हुन्छ। मानिसको सबैभन्दा नजिक रहने यही तहलाई स्थानीय तह भनिन्छ। स्थानीय तहमध्ये सहरी बस्ती बसिसकेको र सहरी विकासका पूर्वाधार पुगेको ठाउँमा बनेको तह नै नगरपालिका हो।

यो परिभाषाभित्र तीनओटा आधार लुकेका छन्। ती तीनैओटा नबुझी नगरपालिका किन कतै बन्छ र कतै बन्दैन भन्ने कुरा बुझिँदैन। तिनलाई एक एक गरी हेरौँ।

• (क) जनसङ्ख्या: त्यस ठाउँमा बस्ने मानिसको सङ्ख्या पर्याप्त हुनुपर्छ। थोरै घर भएको छरिएको बस्ती नगरपालिका बन्दैन।
• (ख) निश्चित भौगोलिक अवस्थिति: नगरपालिकाको सिमाना निश्चित हुन्छ। कुन ठाउँसम्म कुन नगरपालिका पर्छ भन्ने तोकिएको हुन्छ।
• (ग) सहरी विकासका पूर्वाधार: पक्की सडक, बिजुली, खानेपानी, विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र बजार जस्ता सुविधा त्यहाँ पुगेका हुनुपर्छ।

एउटै नगरपालिकाको पूरै क्षेत्र एकैचोटि सम्हाल्न सजिलो हुँदैन, त्यसैले त्यसलाई सानासाना भागमा बाँडिएको हुन्छ। ती भागलाई वडा भनिन्छ। एउटा नगरपालिकामा न्यूनतम ९ देखि ३५ ओटासम्म वडाहरू हुन्छन्। वडाको सङ्ख्या सबै नगरपालिकामा उस्तै हुँदैन, किनभने कुनै नगरपालिका ठुलो हुन्छ र कुनै सानो।

सबै नगरपालिका उस्तै हुँदैनन्। कुनैमा मानिस धेरै छन्, कर र मालपोतबाट उठ्ने आम्दानी ठुलो छ र सडक, अस्पताल, कलेज जस्ता पूर्वाधार पनि बढी छन्। यही जनसङ्ख्या, आयस्रोत र अन्य पूर्वाधारका आधारमा नगरपालिकालाई तीन प्रकारमा विभाजन गरिएको छ। सोही आधारमा नेपालमा हाल २७६ ओटा नगरपालिका, ११ ओटा उपमहानगरपालिका र ६ ओटा महानगरपालिकाहरू छन्।

नगरपालिका सानो होस् वा महानगरपालिका, प्रत्येक नगरपालिकामा नगरसभा, नगरकार्यपालिका र न्यायिक समिति हुन्छन्। यी तीनैओटा एउटै कार्यालयभित्र रहे पनि तिनका सदस्य र काम फरक फरक हुन्छन्। नगरसभा सबै निर्वाचित प्रतिनिधि भेला हुने ठुलो सभा हो। नगरकार्यपालिका त्यसभन्दा सानो र दैनिक काम चलाउने निकाय हो। न्यायिक समितिले स्थानीय स्तरका केही विवाद मिलाउने काम गर्छ।

नगरसभामा को को हुन्छन् भन्ने कुरा तल क्रमैसँग दिइएको छ। यसलाई पढ्दा एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्: सदस्य सङ्ख्या हरेक नगरपालिकामा उस्तै हुँदैन, किनभने वडाको सङ्ख्या फरक हुन्छ।

• (क) सम्बन्धित नगरपालिकाका अध्यक्ष (१ जना)
• (ख) सम्बन्धित नगरपालिकाका उपाध्यक्ष (१ जना)
• (ग) प्रत्येक वडाबाट निर्वाचित वडाध्यक्ष (जति वडा त्यति नै जना)
• (घ) प्रत्येक वडाबाट निर्वाचित एक महिला र एक दलित महिलासहित चार जना सदस्यहरू (वडा सङ्ख्याअनुसार हुने)
• (ङ) नगर कार्यपालिकाले दलित र अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्यहरू (३ जना)

यहाँ एउटा सुन्दर व्यवस्था लुकेको छ। प्रत्येक वडाबाट चार जना सदस्य निर्वाचित हुँदा तीमध्ये एक जना महिला र एक जना दलित महिला हुनैपर्ने भनिएको छ। यसले गर्दा सभामा महिला र दलित समुदायको आवाज पुग्ने कुरा पक्का हुन्छ। यसैगरी दलित र अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट थप ३ जना सदस्य पनि आउँछन्।

नगर कार्यपालिका नगरपालिकाको दैनिक काम चलाउने निकाय हो, त्यसैले यो नगरसभाभन्दा सानो हुन्छ। यसको गठन यसरी हुन्छ।

• (क) प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका प्रमुख (१ जना)
• (ख) प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका उपप्रमुख (१ जना)
• (ग) प्रत्येक वडाबाट निर्वाचित वडाध्यक्षहरू (वडाको सङ्ख्याअनुसार)
• (घ) नगरसभाले निर्वाचित गरेका महिला सदस्य (५ जना)
• (ङ) दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट नगरसभाले निर्वाचित गरेका सदस्य (३ जना)

प्रमुख र उपप्रमुखलाई जनताले आफैँ मतदान गरेर छान्छन्, त्यसैले तिनलाई प्रत्यक्ष निर्वाचित भनिएको हो। तर महिला सदस्य ५ जना र दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायका ३ जना सदस्यलाई भने जनताले सिधै छान्दैनन्, तिनलाई नगरसभाले निर्वाचित गर्छ। एउटै नगरपालिकाभित्र जनताले छानेका प्रतिनिधि र प्रतिनिधिले छानेका सदस्य दुवै हुन्छन् भन्ने कुरा यहीँबाट बुझिन्छ।

दुवैलाई छुट्ट्याएर सम्झन तालिका सबैभन्दा सजिलो उपाय हो। तल दुवैको गठनलाई आमनेसामने राखिएको छ।

नगरपालिका केवल एउटा भवन र केही पदाधिकारी मात्र होइन। यसले नागरिकका दैनिक आवश्यकतासँग जोडिएका धेरै सेवा दिन्छ। ती सेवाहरू यी हुन्।

• (क) स्थानीय सडक निर्माण र मर्मत गर्ने
• (ख) स्थानीय स्तरका खानेपानी, जलविद्युत् र ऊर्जासम्बन्धी कार्य गर्ने
• (ग) स्थानीय स्तरमा एफ.एम. सञ्चालन गर्ने
• (घ) तथ्याङ्क सङ्कलन र अभिलेख व्यवस्थापन गर्ने
• (ङ) सम्पत्ति कर, घरजग्गा रजिस्ट्रेसन, सवारी साधन कर जस्ता स्थानीय करहरू सङ्कलन गर्ने
• (च) मालपोत सङ्कलन गर्ने
• (छ) आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी कार्य गर्ने
• (ज) कृषि र पशुपालनसम्बन्धी सहयोग तथा परामर्श प्रदान गर्ने

यी सेवा हेर्दा दुई किसिमका काम देखिन्छन्। एकातिर नगरपालिकाले नागरिकलाई सेवा दिन्छ, जस्तै सडक, खानेपानी, शिक्षा र स्वास्थ्य। अर्कातिर नगरपालिकाले नागरिकबाट कर र मालपोत उठाउँछ। उठेको त्यही रकमबाट सेवा दिने काम चल्ने हो, त्यसैले कर तिर्नु पनि नागरिकको कर्तव्य हो।

पढेको कुरा आफ्नै ठाउँमा खोज्दा मात्र पक्का हुन्छ। तल दिइएका काम गरेर आफ्नो नगरपालिकालाई राम्ररी चिन्नुहोस्।

• आफू बस्ने गाउँ वा नगरपालिकाको प्रमुख र उपप्रमुखको नाम पत्ता लगाएर लेख्नुहोस्।
• आफू बस्ने नगरपालिकाभित्र भएका विद्यालय, धार्मिक महत्त्वका स्थल, नदीनाला, ताल, जङ्गल आदिको सूची बनाई साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस्।
• आफू बस्ने गाउँ वा नगरपालिकाको स्थानीय न्यायिक समिति कसरी गठन भएको छ, स्थानीय जानकार व्यक्तिलाई सोधी यस समितिका कार्यहरूसमेत खोजी गर्नुहोस्।