सङ्गीतकार अम्बर गुरुङ

कुनै पनि देश एउटै क्षेत्रको कामले मात्र चिनिँदैन। कसैले न्याय र शासनको बाटो देखाएर देशको नाम राख्छन्, कसैले कवितामार्फत भाषालाई माया गर्न सिकाउँछन्, कसैले स्वरमा भाव भरेर मानिसको मन छुन्छन् भने कसैले इतिहास र संस्कृतिको खोजी गरेर हामीलाई आफ्नै जरा चिनाउँछन्। यस्ता व्यक्तिहरूको काम उनीहरू नरहँदा पनि बाँकी रहन्छ। तल केही यस्तै व्यक्तिहरू छन्। तिनका अनुहार हेर्दै तिनले कुन क्षेत्रमा के गरे भनी सम्झने प्रयास गर्नुहोस्।

मानिस जन्मले होइन कर्मले महान् हुन्छ। ठुलो घरमा जन्मिएकै कारण कोही ठुलो हुँदैन र सानो ठाउँमा जन्मिएकै कारण कोही सानो हुँदैन। सिर्जनशील कर्म, साहित्य, सङ्गीत र कलाको साधनामा आफ्नो जीवन समर्पण गर्नेहरू सबैको मनमस्तिष्कमा बस्छन्। त्यस्तै व्यक्तिहरूमध्ये एक महान् सङ्गीतकार अम्बर गुरुङ हुन्। उनको जीवन हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट देखिन्छ। सुविधा थिएन, धन थिएन, ठुलो औपचारिक शिक्षा पनि थिएन, तर लगाव र निरन्तर साधना थियो। त्यही साधनाले उनलाई नेपाली सङ्गीतको एउटा अग्लो नाम बनायो।

अम्बर गुरुङको जन्म वि.सं. १९९४ फागुन १४ गते भारतको दार्जिलिङस्थित मिलिङ चिया कमानमा भएको थियो। उनका पिताको नाम उजिरसिंह गुरुङ र माताको नाम रेणुका गुरुङ हो। तिनै दम्पतीका सुपुत्र अम्बर गुरुङको बाल्यकाल सामान्य रूपमा बितेको थियो। चिया कमानको वरिपरि हुर्केको एउटा बालकसँग खेल्ने ठुला साधन थिएनन्, तर गीत र भाका थिए। भारतमा जन्मिए पनि पछि नेपाललाई कर्मथलो बनाउने अम्बर गुरुङको पुख्र्यौली थलो नेपालको गोरखा जिल्लाको रिसिङ गाउँ हो। यसैले उनको जन्म सिमानापारि भए पनि जरा नेपाली माटोमै गाडिएको थियो।

उनले दार्जिलिङकै टर्नबुल विद्यालयबाट प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गरेका थिए। औपचारिक शिक्षा सामान्य रहे पनि उनले पूर्वीय तथा पाश्चात्य सङ्गीतको गहन अध्ययन गरेका थिए। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा यही हो। कक्षाकोठाको प्रमाणपत्रभन्दा ठुलो कुरा आफैँ खोजेर गरिने अध्ययन रहेछ भन्ने उनको जीवनले देखाउँछ।

अम्बर गुरुङका पिता ब्रिटिस गोरखा पल्टनमा जागिरे थिए। पिताको इच्छा छोरालाई पनि आफू जस्तै पल्टनमा जागिर खुवाउने रहे पनि आमाको प्रेरणाले उनी सानैदेखि सङ्गीतको साधनामा लाग्न पुगे। उनी विद्यालयमा पढ्दादेखि नै सबै जसो साङ्गीतिक कार्यक्रममा सहभागी हुने गर्थे। त्यहाँ उपलब्ध भएसम्मका सबै जसो बाजाहरू बजाउँथे, गीत गाउँथे र रचना पनि गर्थे। उनी धार्मिक भजनहरू पनि गाउँथे। बालककालमै देखिने यस्तो लगाव देखेर 'हुने बिरुवाको चिल्लो पात' भन्ने उखान सम्झन सकिन्छ। जुन बिरुवा राम्रो हुने हो, त्यसको पात सानैमा चिल्लो देखिन्छ। सङ्गीततर्फको अभिरुचि र साधनाले गर्दा उनी पछि नेपाली सङ्गीतकर्मीहरूका प्रेरणाका स्रोत र आदर्शका पुञ्ज बन्न पुगे।

सङ्गीतसँग आफ्नो भावना गाँसिएको विचार राख्ने अम्बर गुरुङले वि.सं. २०१६ मा 'म अम्बर हुँ' र 'सम्हालेर राख' जस्ता गीतबाट आफ्नो साङ्गीतिक यात्रा सुरु गरेका थिए। यी गीतले उनको नाम पहिलोपटक सुन्नेहरूको कानसम्म पुर्‍यायो र उनी गाउने मात्र नभई सङ्गीत भर्ने मानिस पनि हुन् भन्ने चिनारी दियो।

त्यसपछि वि.सं. २०१८ मा वरिष्ठ साहित्यकार अगमसिंह गिरीद्वारा रचित 'नौ लाख तारा उदाए..' बोलको गीत उनको स्वर तथा सङ्गीतमा कलकत्तामा रेकर्डिङ भयो। प्रवासमा रहेर नेपालीहरूले भोग्नुपरेका दुःख र गर्नुपरेका सङ्घर्षलाई यस गीतमा अभिव्यक्त गरिएको छ। आफ्नो देश छाडेर परदेशमा बस्नुपर्दाको पीडा यति मीठो स्वरमा आएपछि गीत सुन्नेहरूको मन छोयो र यसै गीतका कारण उनी चर्चाको शिखरमा पुगे। प्रवासी नेपालीको पक्षमा रचिएको उक्त गीतले तत्कालीन राजा महेन्द्र अत्यन्त प्रभावित भएका थिए।

तर सफलतासँगै अप्ठ्यारो पनि आयो। पछि उक्त गीत भारत सरकारले बजाउन प्रतिबन्धसमेत लगायो। यसबाट गुरुङ निराश बन्न पुगे। यस घटनाले उनलाई सङ्गीत क्षेत्र एउटा पेसा नभई सोखको विषय रहेछ भन्ने लाग्यो। सङ्गीतलाई पेसा बनाउने उद्देश्य लिएका गुरुङले जीविका चलाउने सिलसिलामा कठिनाइ उत्पन्न भएपछि एकताक झन्डै साङ्गीतिक यात्रालाई छोडी तरकारी खेतीतर्फ लाग्न पुगेका थिए। पछि उनलाई पुनः सङ्गीततर्फ अभिप्रेरित गर्ने काम नेपाली साहित्यका स्रष्टा शङ्कर लामिछानेले गरे। एउटा साथीको प्रेरणाले नेपाली सङ्गीतले कति ठुलो प्रतिभा गुमाउनबाट जोगियो भन्ने यहाँ बुझ्न सकिन्छ।

यही क्रममा वि.सं. २०२५ तिर तत्कालीन राजा महेन्द्रसँग उनको भेट भयो। राजा महेन्द्रले उनलाई नेपाल आउन आग्रह गरे। राजाको आग्रहलाई स्विकार्दै पछि उनी नेपाल आए। वि.सं. २०२६ देखि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सङ्गीतज्ञका रूपमा काम गर्दै लगभग २८ वर्ष सेवारत रहे। गुरुङले नेपाल आगमनपछि धेरै कालजयी नेपाली गीतसङ्गीतको सिर्जना गरे। जुन स्वर दार्जिलिङका डाँडामा गुन्जिएको थियो, त्यही स्वर अब आफ्नै देशको माटोमा गुन्जियो।

जीवनमा आइपरेका घटनाहरूले नै आफूलाई सङ्गीत सिकाएको भन्ने धारणा व्यक्त गर्ने गुरुङको जीवन सङ्घर्षमय थियो। जीवनमा विभिन्न समस्या र आर्थिक अभावसँग सिँगौरी खेल्दै उनी नेपाली सङ्गीतको साधना र उत्थानमा अहोरात्र लागिरहे। पाश्चात्य सङ्गीतसँग नेपाली सङ्गीतलाई संयोजन गर्ने उनी एक प्रयोगवादी सङ्गीतकारसमेत मानिन्छन्। उनले नेपाली सङ्गीतका क्षेत्रमा गम्भीर अध्ययन, खोज, अनुसन्धान र नवीन प्रयोग गरे। यस कारण उनी एक प्रयोगशील सङ्गीतकारका रूपमा नेपाली सङ्गीत जगत्मा सुपरिचित बन्न पुगे। पुरानो लोकभाकालाई मन पराउँदै त्यसमा नयाँ बाजा र नयाँ ढाँचा मिसाउने काम उनको सबैभन्दा ठुलो विशेषता हो।

अम्बर गुरुङले २०११ सालमा वीणा गुरुङसँग वैवाहिक सम्बन्ध गाँसे। उनीहरूबाट तीन छोरा र एक छोरी गरी चार सन्तानको जन्म भयो। तीमध्ये किशोर गुरुङ नेपाली सङ्गीत जगत्मा बाबुको बिँडो थाम्ने सन्ततिका रूपमा देखा परे। अम्बर गुरुङको जीवन यात्रा शिक्षण पेसाबाट प्रारम्भ भएको थियो। गुरुङले अगमसिंह गिरीद्वारा स्थापित भानुभक्त विद्यालयको प्रधानाध्यापक भएर केही समय काम गरे। यसै क्रममा उनले सङ्गीत प्रतिष्ठान खोली धेरैलाई सङ्गीत शिक्षा प्रदान गरे। आफूले सिकेको कुरा अरूलाई सिकाउने यही स्वभावले उनलाई सङ्गीतकार मात्र नभई गुरु पनि बनायो।

उनीसँग शिक्षा प्राप्त गर्ने प्रतिभाहरूमा उल्लेखनीय मूर्धन्य प्रतिभाहरू यिनै हुन् :

• गोपाल योञ्जन
• कर्म योञ्जन
• अरुणा लामा
• रञ्जित गजमेर

यसका साथै तलका साहित्य साधकसँग उनको घनिष्ठ र आत्मीय सम्बन्ध रहेको थियो :

• भूपी शेरचन
• शङ्कर लामिछाने
• अगमसिंह गिरी
• बैरागी काइँला
• ईश्वर बल्लभ
• इन्द्रबहादुर राई
• उत्तम कुँवर
• हरिभक्त कटवाल

'सयौँ थुँगा फूलका हामी एउटै माला नेपाली...' बोलको हाम्रो राष्ट्रिय गानमा सुमधुर सङ्गीत भर्ने अरू कोही नभएर यिनै महान् सङ्गीतकार अम्बर गुरुङ हुन्। हामीले विद्यालयमा उभिएर गाउने त्यो धुन उनकै हो। यसबाहेक उनले महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको लोकप्रिय काव्य 'मुनामदन' र 'कुञ्जिनी', राष्ट्रकवि माधव घिमिरेको गीतिनाटक 'मालती मङ्गले' र शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीका चारओटा नाट्यकृतिमा सङ्गीत भर्ने काम गरे। यसका साथै उनले 'मनको बाँध' र 'जीवनरेखा' जस्ता चलचित्र र आदिकवि भानुभक्तको वृत्तचित्रमा समेत सङ्गीत भर्ने काम गरेका थिए।

नेपाली सङ्गीतलाई समृद्ध बनाउने क्रममा उनले गरेको कामको लेखाजोखा तलको तालिकाले देखाउँछ।

नेपाली गीतसङ्गीतको विकासमा उनले पुर्‍याएको योगदानको उच्च कदर गर्दै नेपाल सरकार तथा विभिन्न सङ्घसंस्थाबाट विभिन्न पुरस्कार, सम्मान तथा उपाधिद्वारा उनलाई विभूषित गरियो।

यसबाहेक उनले भूपालमानसिंह कार्की पुरस्कार आदि पनि प्राप्त गरे। हङकङमा आयोजित कार्यक्रममा उनलाई महासङ्गीतकारका रूपमा सम्मान गरियो। उनलाई नेपाली सेनाले मानार्थ महासेनानीको उपाधि प्रदान गर्नुका साथै स्वदेश तथा विदेशका विभिन्न सङ्घसंस्थाद्वारा अभिनन्दनसमेत गरियो। अम्बर गुरुङले सङ्गीतका माध्यमबाट देश र जनताको सेवामा आफूलाई समर्पण गरे। उनको स्वर, सङ्गीत र रचनाले नेपाली सङ्गीतभूमि उर्वरा भयो। यसै क्रममा उनी सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्रथम कुलपतिसमेत भए।

जन्म र मृत्यु एकै सिक्काका दुई भाग हुन्। जन्मेपछि मर्नु प्राकृतिक नियम नै हो। जतिसुकै महान् व्यक्तिले पनि एक न एक दिन मृत्यु वरण गर्नै पर्दछ। नेपाली सङ्गीतको विकासमा मन, वचन र कर्मले प्रतिबद्ध भई निरन्तर साधना गर्दै यसको उत्थानमा लाग्न सबैलाई उत्प्रेरणा दिने अम्बर गुरुङको निधन वि.सं. २०७३ जेठ २५ गते मङ्गलबारका दिन ७९ वर्षको उमेरमा काठमाडौँमा भयो। यसरी आधुनिक नेपाली गीतसङ्गीत र साहित्यको क्षेत्रमा पुर्‍याएको विशिष्ट योगदानले गर्दा आज उनी मूर्धन्य सङ्गीतकारका रूपमा अमर भएका छन्। शरीर नरहे पनि स्वर र धुन बाँकी रहन्छ भन्ने कुरा उनको जीवनले सिकाउँछ।

माथि पढेको रचना जीवनी विधाको हो। जीवनीले कुनै व्यक्तिको जीवनका महत्त्वपूर्ण घटनालाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसमा घटना जोड्न मिल्दैन। जुन कुरा साँच्चै भएको हो, त्यही मात्र लेखिन्छ।

जीवनी लेख्दा समेट्नुपर्ने पक्षलाई तीन भागमा बाँडेर हेर्दा काम सजिलो हुन्छ।

देशका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान दिने जुनसुकै व्यक्तिको जीवनी यही ढाँचामा तयार पार्न सकिन्छ। तलका अनुहारहरू हेर्नुहोस्। यीमध्ये जोसुकैका बारेमा पनि आदि, मध्य र अन्त्य भाग मिलाएर लेख्न सकिन्छ।

गायिका तारादेवीको जीवनलाई तीन भागमा राखेर हेर्दा ढाँचा कसरी काम गर्छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ।

• आदि भाग : तारादेवीको जन्म वि.सं. २००२ साल माघ २ गते मङ्गलबार भएको हो। उनी कृष्णबहादुर कार्की तथा राधादेवीकी सुपुत्री हुन्। उनको परिवार काठमाडौँको इन्द्रचोकमा बस्थ्यो र बाल्यकालमा उनलाई डोलकुमारी भनी बोलाइन्थ्यो।
• मध्य भाग : वि.सं. २०२२ सालमा उनले हवाईचालक शिवबहादुर श्रेष्ठसँग प्रेमविवाह गरिन्। यिनबाट छोरी चारु तथा छोरा शशि र रविको जन्म भएको थियो। २०५१ सालमा उनको जागिर छुट्यो र त्यसैबेला छोरा शशि क्यान्सर रोगका कारण स्वर्गवास भए। २०५५ सालमा हवाई दुर्घटनामा परी शिवबहादुरको मृत्यु भएपछि उनलाई अझ ठुलो चोट पर्‍यो।
• अन्त्य भाग : यति दुःख आइपर्दा पनि तारादेवी निर्भीक र साहसी महिला थिइन्। उनले सङ्गीतको साधना गर्न छाडिनन्। २०५६ साल फागुन १३ गते उनले सांस्कृतिक कार्यक्रममा गीत गाइन् र त्यसपछि उनको चर्चा र साधनाले निरन्तरता पायो। २०५० सालमा जगदम्बाश्री पुरस्कार पाएकी उनले इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, छिन्नलता पुरस्कार, मैना पुरस्कार, नइ सुर सम्मान र प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु प्रथमसमेत प्राप्त गरिन्।

• सिर्जनशील : सिर्जनामा लागिरहने
• साधना : सफलता प्राप्तिका निम्ति बारबार गरिने अभ्यास
• समर्पण : आफ्नो अधिकार, स्वामित्व आदि कसैलाई दिने काम
• समर्पित : सुम्पिएको, चढाइएको
• पाश्चात्य : पश्चिमेली
• अभिरुचि : कुनै विषय वा वस्तुप्रति भएको तीव्र रुचि
• वरिष्ठ : उच्चकोटिको
• स्रष्टा : रचना गर्ने, निर्माता
• अहोरात्र : दिनरात
• संयोजन : दुई वा दुईभन्दा बढी तत्त्व मिल्ने वा जोडिने काम
• गम्भीर : विचारपूर्ण, गहिरो
• प्रयोगशील : प्रयोगमा ल्याउन सिपालु
• मूर्धन्य : ठुला, प्रमुख
• साधक : कुनै कुरा सिद्ध गर्ने
• शताब्दी : सय वर्षको समय
• समृद्ध : धनधान्य आदिले सम्पन्न
• विभूषित : सिँगारिएको, सजाइएको
• अभिनन्दन : योगदान गर्ने व्यक्तिलाई गरिने सम्मान
• उर्वरा : धेरै उब्जाउ हुने भूमि
• प्रतिबद्ध : बाँधिएको, कटिबद्ध

केही शब्द यस्ता हुन्छन् जसभित्र धेरै शब्द अटाउँछन्। तलको तालिका हेर्नुहोस्।

'जनावर' शब्दभित्र बाघ, भालु, गाई, बाख्रो, घोडो, खरायो आदि समावेश हुन्छन्। त्यस्तै 'फलफूल' भित्र आँप, अम्बा, स्याउ, सुन्तला, अङ्गुर, मेवा आदि समावेश हुन्छन्। यसरी जुन शब्दभित्र अन्य शब्द समावेश हुन्छन्, त्यस्ता शब्द समावेशक शब्द हुन्।

यही चलन पाठसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ। 'बाजा' समावेशक शब्द हो र मादल, बाँसुरी, सारङ्गी, हार्मोनियम त्यसका समावेश्य शब्द हुन्। त्यस्तै 'पुरस्कार' समावेशक शब्द हो र जगदम्बाश्री, छिन्नलता, मैना त्यसका समावेश्य शब्द हुन्।

बोल्दा हामी कहिले रोकिन्छौँ, कहिले सोध्छौँ र कहिले छक्क पर्छौं। लेख्दा त्यही काम चिह्नले गर्छ। चिह्न नराखी लेखिएको कुरा पढ्दा अर्थ नै बिग्रन सक्छ।

चिह्नबिनाको यो अनुच्छेद पढ्दा कहाँ रोकिने हो थाहा हुँदैन :

भाइ तिमी कहिले आयौ अनि सहरबाट मलाई के के ल्याइदियौ फलफूल मिठाई र नरिवल त ल्यायौ नै होला हजुरबुबा र हजुरआमालाई गुदपाक मन पर्छ त्यो पनि ल्याएकै हुनुपर्छ

सही चिह्न राखेपछि यही अनुच्छेद यसरी प्रस्ट हुन्छ :

भाइ, तिमी कहिले आयौ ? अनि सहरबाट मलाई के के ल्याइदियौ ? फलफूल, मिठाई र नरिवल त ल्यायौ नै होला । हजुरबुबा र हजुरआमालाई गुदपाक मन पर्छ, त्यो पनि ल्याएकै हुनुपर्छ ।

नेपालीमा 'ब' र 'व' लेख्दा धेरै गल्ती हुन्छ, किनभने बोल्दा दुवै उस्तै सुनिन्छन्। शब्दहरूलाई तीन समूहमा राखेर हेर्दा कुरा सजिलो हुन्छ।