विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरण

हामीले दिनहुँ प्रयोग गर्ने धेरै कुरा अरू देशमा बनेका हुन्छन्। हातको मोबाइल एउटा देशमा डिजाइन हुन्छ, अर्को देशमा जोडिन्छ र नेपालको दुर्गम गाउँसम्म आइपुग्छ। खाडी मुलुकमा काम गर्ने दाजुले पठाएको पैसा केही मिनेटमै घरपरिवारको हातमा पुग्छ। संसारका देशहरू यसरी एकअर्कासँग जोडिँदै जाने प्रक्रियालाई विश्वव्यापीकरण भनिन्छ।

यो शब्द दुई शब्द मिलेर बनेको हो। 'विश्व' र 'व्यापी' मिलेर 'विश्वव्यापी' शब्द बन्छ। त्यसमा 'करण' प्रत्यय लागेपछि 'विश्वव्यापीकरण' बन्छ। शाब्दिक रूपमा यसको अर्थ विश्वभरि फैलिनु हो, अर्थात् कुनै कुरा एक देशबाट अन्य देशमा वा जताततै पुग्नु हो। विश्वव्यापीकरणलाई अर्को शब्दमा भूमण्डलीकरण पनि भनिन्छ।

पहिले विश्वव्यापीकरणलाई सीमित अर्थमा मात्र बुझिन्थ्यो। देशहरूका अर्थतन्त्र एकअर्कासँग जोडिनु, अर्थात् व्यापार र लगानी देशको सिमाना नाघेर पुग्नु नै विश्वव्यापीकरण हो भन्ने परम्परागत बुझाइ थियो।

आधुनिक विश्वमा यसको अर्थ धेरै फराकिलो भएको छ। अहिले राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, प्रशासनिक र सांस्कृतिक लगायत सबै विषयमा साझा मूल्य मान्यता र प्रक्रिया स्थापना गर्ने अभियानलाई नै विश्वव्यापीकरण भनिन्छ। उदाहरणका लागि मानव अधिकारको सम्मान हुनुपर्छ भन्ने मान्यता आज संसारका धेरैजसो देशले स्वीकार गरेका छन्। यो पनि विश्वव्यापीकरणकै परिणाम हो।

विश्वव्यापीकरणले देशहरूबिच वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, सूचना र मानिसको सीमाविहीन रूपमा स्वतन्त्र प्रवाहलाई मान्यता दिन्छ। विश्व बैङ्कले यसका प्रमुख तीन पक्ष व्यापार, वित्तीय प्रवाह र सूचना प्रविधिलाई जोड दिएको छ।

विश्वव्यापीकरण एउटै क्षेत्रमा सीमित छैन। यसका छवटा मुख्य पक्ष छन्। तलको चित्रमा बिचको घेराबाट छवटै पक्षतिर रेखा तानिएको छ। यसले यी सबै पक्ष विश्वव्यापीकरणकै अङ्ग हुन् भन्ने देखाउँछ।

विश्वव्यापीकरणले देशलाई संसारसँग जोडेर धेरै अवसर दिन्छ। यसको महत्त्वलाई बुँदागत रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• (क) यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न मदत पुर्‍याउँछ।
• (ख) अर्थव्यवस्थालाई एकआपसमा आबद्ध बनाउन आयात र निर्यातलाई खुकुलो बनाउँछ।
• (ग) भन्सार दर घटाउने र व्यवस्थित बनाउने काम गर्छ।
• (घ) राष्ट्रिय आय, बचत, उत्पादन र रोजगारीमा अभिवृद्धि गर्छ।
• (ङ) 'विश्व एक ग्राम' भन्ने मान्यताका साथ सीमाविहीन समुदायको निर्माणमा जोड दिन्छ।
• (च) सूचना तथा प्रविधिको विकास गराई विश्वव्यापी रूपमा सामाजिक सञ्जालमा आबद्ध गराउँछ।
• (छ) शासन पद्धतिमा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको विकास गराउन मदत गर्छ।
• (ज) सुशासन, विधिको शासन, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय, समावेशीकरण जस्ता पक्षको संरक्षण तथा संवर्धन गर्छ।

विश्वव्यापीकरणले फाइदा मात्र ल्याउँदैन। एउटै प्रक्रियाले कतै राम्रो असर पार्छ भने कतै नराम्रो। त्यसैले यसको प्रभावलाई विभिन्न आयाम अर्थात् क्षेत्र छुट्याएर सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्षबाट हेर्नुपर्छ। यहाँ पाँच आयाम छन्: राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक, प्रशासनिक तथा शासकीय, र सूचना तथा सञ्चार प्रविधि।

अरू देशका अनुभव देखेर जनताले आफ्नो देशमा पनि लोकतन्त्र, मानव अधिकार र जनताप्रति उत्तरदायी सरकार खोज्छन्। यसले शासनलाई राम्रो बनाउन दबाब दिन्छ। तर शक्तिशाली देशहरूले सहयोगका नाममा साना देशको नीति र राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न सक्छन्। सेना पठाएर होइन, आर्थिक र राजनीतिक प्रभावका माध्यमबाट अर्को देशलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने यस्तो अवस्थालाई नयाँ उपनिवेश भनिन्छ।

विदेशी कम्पनीले नेपालमा उद्योग खोल्दा यहाँका मानिसले रोजगारी पाउँछन्। विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाउने विप्रेषणले धेरै परिवारको जीवनस्तर सुधारेको छ। तर ठुला विदेशी कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेर साना घरेलु उद्योग बन्द हुन सक्छन्। यसले धनी झन् धनी र गरिब झन् पछि पर्ने अवस्था ल्याउँछ। ऋण र अनुदान दिने दाताले आफ्नो स्वार्थअनुसार सर्त राख्न सक्छन्, र देशका जङ्गल, पानी, खानी जस्ता स्रोतसाधनको अति दोहन हुन सक्छ।

विभिन्न देशका मानिस, विचार र संस्कृतिसँगको सम्पर्कले छुवाछुत र बालविवाह जस्ता कुरीतिविरुद्ध चेतना बढाएको छ। अङ्ग्रेजी जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय भाषा सिक्ने अवसर बढेको छ र फरक धर्म तथा संस्कृतिलाई सम्मान गर्ने बानी विकास भएको छ। अर्कातिर घरमा परिवारसँग गफ गर्नुभन्दा मोबाइलमा अनलाइन साथीसँग रमाउने बानी बढेको छ। कतिपय बालबालिकाले आफ्नै मातृभाषा बोल्न नजान्ने अवस्था पनि आएको छ।

विश्वव्यापीकरणसँगै सरकारी काम पारदर्शी र छिटो होस् भन्ने सुशासन र उत्तरदायी शासनको माग बढेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता र संस्थाहरूको प्रभावले मजदुरको हक संरक्षणमा पनि जोड दिइएको छ। तर राम्रो अवसरको खोजीमा पढेलेखेका डाक्टर, इन्जिनियर र दक्ष मानिस विदेशिन्छन्। यसलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ। काम गर्ने उमेरका युवा ठुलो सङ्ख्यामा विदेश जाँदा देशभित्र खेती र उद्योगमा काम गर्ने मान्छे अभाव हुन्छ। यसलाई श्रमशक्तिको पलायन भनिन्छ।

आज धेरै सरकारी सेवाका लागि घरमै बसेर अनलाइन फारम भर्न सकिन्छ र परीक्षाको नतिजा पनि इन्टरनेटमै हेर्न सकिन्छ। सरकारले इन्टरनेटमार्फत सेवा दिनुलाई ई-गभर्नेन्स भनिन्छ। अनलाइनबाट सामान किनबेच गर्नुलाई ई-कमर्स भनिन्छ। तर यही प्रविधिका कारण मानिसको व्यक्तिगत विवरण चोरी हुन सक्छ, अनलाइन ठगी जस्ता साइबर अपराध बढेका छन्, र सरकारी कम्प्युटर प्रणालीमा आक्रमण भए राष्ट्रिय सुरक्षामै खतरा आउन सक्छ।

विश्वव्यापीकरणले संसारलाई जोड्छ भने स्थानीयकरणले आफ्नै ठाउँलाई महत्त्व दिन्छ। नेपाली शब्दकोशले स्थानीयकरणलाई प्रशासनिक विकेन्द्रीकरणको अर्थमा परिभाषित गरेको छ। विकेन्द्रीकरण भनेको केन्द्रमा थुप्रिएको अधिकार र जिम्मेवारी तल्लो तहसम्म बाँड्नु हो।

स्थानीयकरणले कुनै एउटा ठाउँ विशेषलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्छ। पाल्पाली ढाका वा भक्तपुरको जुजु धौ आफ्नै ठाउँको सिप र पहिचानसँग जोडिएका उत्पादन हुन्। यस्ता उत्पादनलाई जोगाउनु र प्रवर्धन गर्नु स्थानीयकरणको राम्रो उदाहरण हो।

स्थानीयकरणले स्थानीय ठाउँ र त्यहाँका मानिसलाई केन्द्रमा राखेर यी कुरामा जोड दिन्छ:

• स्थानीय कला, संस्कृति, वेशभूषा, रीतिरिवाज र मूल्य मान्यताको प्रवर्धन गर्ने।
• स्थानीय मानिसको विचार, दृष्टिकोण, इच्छा र सोचलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने मान्यता राख्ने।
• सूचना प्रविधिको पहुँच स्थानीय स्तरसम्म पुर्‍याई ज्ञानमा आधारित समाजको विकास गर्ने।
• नवीन आविष्कारलाई स्थानीय सिप र प्रविधिमा आधारित बनाउने।
• त्यसकै आधारमा परम्परागत मूल्य, मान्यता र संस्कृतिको पहिचान गर्ने।
• विविधताबिचको एकतालाई प्राथमिकता दिने।

नेपालको सङ्घीय राज्य प्रणालीले स्थानीयकरणको महत्त्वलाई अझ बढाएको छ। अहिले देशभर गाउँपालिका र नगरपालिका गरी ७५३ स्थानीय तह छन्। पहिले सानोतिनो कामका लागि पनि सदरमुकाम वा राजधानी धाउनुपर्थ्यो। अहिले जन्मदर्ता जस्ता धेरै काम आफ्नै वडा कार्यालयबाट हुन्छन्।

यसरी स्थानीयकरणले राजनीतिमा नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिता र स्थानीय तहमा सेवा प्रवाहको पहुँच वृद्धिमा जोड दिन्छ। यसले स्थानीय क्षेत्रको आर्थिक सामाजिक विकास र राजनीतिको स्थानीयकरणमा पनि महत्त्व दिन्छ। त्यसैले स्थानीयकरणले मौलिकताको संरक्षणमा जोड दिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले पनि स्थानीयकरणलाई प्राथमिकतामा राखेर सहस्राब्दी लक्ष्य निर्धारण गरेको छ।

स्थानीयकरणको महत्त्वलाई बुँदागत रूपमा यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• (क) स्थानीय प्रविधि र सेवालाई जोड दिन्छ।
• (ख) जनता केन्द्रित विकासको दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
• (ग) राष्ट्रियताको जगेर्नाको विकासमा जोड दिन्छ।
• (घ) स्थानीय संस्कृति तथा रीतिरिवाज प्रवर्धनमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न प्रेरित गर्छ।
• (ङ) श्रमिक तथा वस्तुको अन्तर्राष्ट्रियकरणलाई निरुत्साहित गर्छ।

यी दुई प्रक्रिया एकअर्काका शत्रु मात्र होइनन्। पाल्पाली ढाकाको टोपी स्थानीय सिपले बनाइन्छ, तर अनलाइनमार्फत विदेशमा बस्ने नेपालीसम्म बेच्न सकिन्छ। यसरी आफ्नो मौलिकता जोगाउँदै संसारसँग जोडिन सक्ने देशले दुवैको फाइदा लिन सक्छ।