सूचना तथा सञ्चार प्रविधि

बिहान उठ्नेबित्तिकै धेरै मानिस मोबाइलमा समाचार हेर्छन्, टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमा कुरा गर्छन् र बैङ्कको काम पनि घरमै बसेर सक्छन्। यसरी मानिसको दैनिक जीवनको हरेक क्षेत्रमा सूचना प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गइरहेको छ। शिक्षा पनि यसबाट अलग छैन। आजभोलि विद्यालय, अस्पताल, कार्यालय र व्यापारजस्ता क्षेत्रमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको उपयोग दिनदिनै बढ्दै गएको छ।

सूचना प्रविधिमा Hardware / software दुवैको प्रयोग हुन्छ। एउटा मात्र भएर काम चल्दैन। हातमा रहेको मोबाइल फोन हार्डवेर हो भने त्यसभित्र चल्ने भाइबर वा युट्युब सफ्टवेर हो। फोन नभए एप चल्दैन, एप नभए फोनले धेरै काम गर्न सक्दैन।

यी हार्डवेर र सफ्टवेर सामग्रीको प्रयोग गरेर सिकाइका थुप्रै गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। मुख्य गतिविधि यस्ता छन्:

• भर्चुअल सिकाइ: शिक्षक र विद्यार्थी एउटै कोठामा नभई इन्टरनेटमार्फत पढ्ने र पढाउने काम।
• इन्टरनेटमा आधारित खोज: कुनै विषयका बारेमा इन्टरनेटमा लेख, भिडियो र तथ्याङ्क खोजेर जानकारी लिने काम।
• कक्षामा प्रभावकारी प्रस्तुतीकरण: स्लाइड, चित्र, आवाज र भिडियोको सहायताले पाठलाई स्पष्ट र रोचक बनाउने काम।
• सामाजिक सञ्जालको प्रयोग: समूह बनाएर सामग्री बाँड्ने, प्रश्न सोध्ने र छलफल गर्ने काम।

सूचना प्रविधिले वास्तविक जीवनमा कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा तलका छ वटा घटनाबाट बुझ्न सकिन्छ। हरेक घटनामा कुनै काम वा समस्या छ, त्यसका लागि कुनै प्रविधि प्रयोग भएको छ र त्यसबाट कुनै फाइदा भएको छ। पढ्दा यी तीन कुरा खोज्दै जानुहोस्।

रामकलीको प्रस्तुतीकरण: रामकलीले दोस्रो विश्वयुद्ध र त्यसको असरबारे गृहकार्य गर्नुपर्ने थियो। उनले बुबाको मोबाइल मागेर युट्युबमा हिस्ट्री च्यानल खोलिन्। त्यहाँका भिडियो हेरेर युद्धका कारण, मुख्य घटना र त्यसले पारेको असरबारे प्रतिवेदन तयार पारिन्। भोलिपल्ट पावरप्वाइन्ट स्लाइड बनाएर कक्षामा देखाइन् र त्यो सामग्री कक्षाको भाइबर ग्रुपमा पनि राखिदिइन्। एक जनाले खोजेको ज्ञानबाट सबै साथीले नयाँ कुरा सिक्ने अवसर पाए।

शिक्षक मोहनको पाठ: शिक्षक मोहनले लोक बाजा, लोक गीत र लोक नृत्य पढाउनुपर्ने थियो। देशभरिका बाजा कक्षामा ल्याउन सम्भव थिएन। त्यसैले उहाँले गुगल र युट्युबमा खोजेर विभिन्न प्रकारका लोक बाजा, लोक गीत र लोक नृत्य डाउनलोड गर्नुभयो। देशका विभिन्न भागमा प्रचलित बाजा, गीत र नृत्यलाई प्रोजेक्टरमार्फत देखाएर र सुनाएर पाठ प्रस्ट पार्नुभयो। विद्यार्थीले आफैँ देखेर र सुनेर सिक्न पाएकाले निकै खुसी भए।

सञ्जयकी आमाको उपचार: सञ्जयकी आमा बिरामी हुनुभयो र अवस्था निकै गम्भीर हुन थाल्यो। स्थानीय अस्पतालले काठमाडौं लैजान सुझाव दियो, तर तत्काल लैजान सम्भव थिएन। त्यसैले सञ्जयले काठमाडौंका डाक्टरलाई फोन गरे। ती डाक्टरले भिडियो कलमार्फत स्थानीय डाक्टरलाई उपचार विधि सिकाए। आमाको उपचार सहजै भयो र पैसा तथा समय दुवैको बचत भयो। यस्तो सामाजिक सञ्जालको सुविधा नभएको भए के हुन्थ्यो भन्न सकिँदैन।

फर्मुल्लाहको विद्यालय: फर्मुल्लाहको विद्यालयमा एउटा प्रोजेक्टर ल्याइएको थियो, तर गतिलो कम्प्युटर नहुँदा त्यो काममा आउन सकेको थिएन। विद्यालयका शिक्षक जयन्ती छिमेकी विद्यालयमा जाँदा त्यहाँ एउटा इन्ट्याक्टिभ बोर्ड रहेछ। टिभी जस्तो देखिने त्यस बोर्डमा कम्प्युटर, इन्टरनेट र स्मार्टबोर्ड सबै सुविधा एकै ठाउँमा थिए, प्रोजेक्टर पनि चाहिँदैनथ्यो। यो थाहा पाएपछि फर्मुल्लाहले पनि आफ्नो विद्यालयमा त्यस्तै बोर्ड राख्ने विचार गरे।

डोल्माको सर्वेक्षण: डोल्माले जनसङ्ख्या शिक्षाअन्तर्गत आफ्नो समुदायको नमुना सर्वेक्षण गरेर घरपरिवारको तथ्याङ्क लिनुपर्ने थियो। उनले गुगल फर्म बनाइन् र नमुनामा छानिएका व्यक्तिलाई मेसेन्जरमार्फत फर्मको लिङ्क पठाइन्। सबैले विवरण भरिसकेपछि कम्प्युटरमा एक्सेल सिटको प्रयोग गरेर तथ्याङ्क विश्लेषण गरिन् र तालिका, स्तम्भ चित्र, वृत्त चित्र तथा रेखा चित्रमार्फत देखाइन्। प्रतिवेदन प्रिन्ट गरेर पुस्तकालयमा राखिदिइन्, जसले गर्दा अरू साथीले पनि पढ्न पाए। पावर प्वाइन्ट स्लाइड बनाएर मुख्य कुरा कक्षामा प्रस्तुत गरिन्। उनको यो सिप देखेर शिक्षक र साथीहरू निकै खुसी भए।

सरस्वती माध्यमिक विद्यालयको अनलाइन सिकाइ: यस विद्यालयले हालै सूचना प्रविधिमा आधारित शिक्षण सिकाइ सुरु गरेको छ। सबै शिक्षक र विद्यार्थी गुगल क्लासरुममा जोडिएका छन्। शिक्षकले गृहकार्य र थप अध्ययन सामग्रीका लिङ्क त्यहीँ राखिदिनुहुन्छ, विद्यार्थीले त्यसबाट अध्ययन गरी गृहकार्य त्यहीँबाट पठाउँछन् र शिक्षकले पृष्ठपोषण पनि त्यहीँबाट दिनुहुन्छ। सिकाइमा पछि परेका विद्यार्थीका लागि शिक्षकले अतिरिक्त समयमा घरबाटै उपचारात्मक अनलाइन कक्षा चलाउनुहुन्छ। यसका लागि जुम, टिम्स्, गुगल मिट, मेसेन्जर रुमजस्ता भर्चुअल माध्यम प्रयोग हुन्छन्। यसले विद्यार्थीको सिकाइमा निकै सुधार ल्याएको छ।

माथिका सबै घटनामा एउटा कुरा साझा छ। प्रविधिले पढाइलाई किताबको पानाबाट बाहिर निकालेर देख्ने, सुन्ने, खोज्ने र आफैँ बनाउने काममा बदलेको छ। सूचना प्रविधिको प्रयोगबाट सिकाइमा यस्ता परिवर्तन आउँछन्:

• विद्यार्थी सिक्नका लागि उत्साहित हुन्छन्।
• सिकाइ रुचिकर हुन्छ।
• सक्रिय र सहभागितामूलक सिकाइको अभिवृद्धि हुन्छ।
• डिजिटल वातावरणका कारण विषयवस्तु र सूचना अद्यावधिक हुन सक्छन्।
• डिजिटल संस्कृति र डिजिटल साक्षरतालाई बढावा मिल्छ।
• मानिसको जिउने तौरतरिका, कार्यशैली र सामाजिकीकरण प्रक्रियामा नयाँपन आउँछ।
• चिन्तनको दायरा फराकिलो हुन्छ।
• ज्ञानको निर्माण र वितरणमा सहयोग पुग्छ।

डिजिटल साक्षरता भन्नाले कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट ठीकसँग चलाउन जान्नु, चाहिएको सूचना खोज्न सक्नु र त्यसलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सक्नु भन्ने बुझिन्छ। डिजिटल संस्कृति भनेको यस्ता साधनलाई दैनिक काममा प्रयोग गर्ने बानी हो, जस्तै बिल अनलाइन तिर्नु वा सूचना समूहमा बाँड्नु। यी दुवै बढ्दा मानिसको बाँच्ने र काम गर्ने तरिका नै फेरिन्छ। डोल्माले तथ्याङ्कलाई चित्रमा देखाउन सक्नु डिजिटल साक्षरताको उदाहरण हो। रामकलीले सामग्री भाइबर ग्रुपमा राखेर सबैलाई बाँड्नु ज्ञानको वितरणको उदाहरण हो।

सूचना प्रविधिलाई सिकाइमा प्रयोग गर्न थुप्रै साधन छन्। यहाँ पाँच वटा साधनको चर्चा गरिन्छ: ट्याब्लेट, इन्टरएक्टिभ बोर्ड, ई-रिडर्स, फ्लिप्ड कक्षा र क्लाउड। पहिलो तीन वटा हातले छुन सकिने उपकरण हुन्। फ्लिप्ड कक्षा कक्षा चलाउने एउटा तरिका हो भने क्लाउड इन्टरनेटमा पाइने एउटा सेवा हो।

ट्याब्लेटमा छुट्टै किबोर्ड र माउस चाहिँदैन, औँलाले स्क्रिन छोएरै चलाइन्छ। हलुका भएकाले यसलाई बोकेर हिँड्न सहज हुन्छ। यसबाट पुस्तक पढ्न, फोटो तथा भिडियो खिच्न र प्रस्तुतीकरणका लागि सामग्री तयार पार्न समेत सकिन्छ।

शिक्षण गर्दागर्दै इन्टरनेट प्रयोग गरी सिधै सामग्री खोजेर सबैलाई देखाउन सकिन्छ। यसलाई ह्वाइटबोर्डका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। बोर्डमा लेखिएका सबै कुरा रेकर्ड गरेर राख्न सकिने भएकाले त्यस दिन अनुपस्थित साथीलाई पछि पठाउन पनि मिल्छ। फर्मुल्लाहको विद्यालयमा प्रोजेक्टर भएर पनि काम नलागेको समस्या यही बोर्डले समाधान गर्छ, किनभने यसलाई छुट्टै कम्प्युटर र प्रोजेक्टर चाहिँदैन।

एउटा सानो ई-रिडरमा हजारौँ पुस्तक अटाउँछन्। झोलाभरि किताब बोक्नुपर्ने ठाउँमा एउटा हलुका डिभाइस बोके पुग्छ। बसमा, पुस्तकालयमा वा घरको आँगनमा, जहाँ बसेर पनि पुस्तक पढ्न सकिन्छ। ट्याब्लेटले धेरै किसिमका काम गर्छ, तर ई-रिडर मुख्य रूपमा पढ्नकै लागि बनेको हुन्छ।

यस्तो कक्षामा शिक्षकले पनि घरमा वा कार्यालयमा बसीबसी विद्यार्थीलाई कक्षा कार्यमा सक्रिय गराउन सक्नुहुन्छ। यसका लागि गुगल कक्षा, गुगल मिट, जुम, टिम्स् आदि अनलाइन माध्यमको प्रयोग गर्न सकिन्छ। फ्लिप शब्दको अर्थ उल्टाउनु हो। सामान्य कक्षाको क्रम यहाँ उल्टिएको हुन्छ, त्यसैले यसलाई फ्लिप्ड कक्षा भनिएको हो।

चित्र ६७.४ मा दुई किसिमका कक्षा छेउछेउमा राखिएका छन्। बायाँ आधामा परम्परागत तरिका छ: शिक्षकले कक्षामा पाठ (lecture) पढाउनुहुन्छ र विद्यार्थीले अभ्यास (homework activities) घरमा गर्छन्। दायाँ आधामा यो क्रम उल्टिएको छ: विद्यार्थीले पाठ (lecture) घरमै स्क्रिनमार्फत सुन्छन् र सँगै हुँदा समय छलफल तथा क्रियाकलाप (classroom activities) मा लगाउँछन्।

आफ्नो अभिभावकको प्रत्यक्ष निगरानीमा परियोजनामा आधारित सिकाइ हुने भएकाले यस्तो कक्षाको प्रचलन बढ्दै गएको छ। उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले घरमै बसेर आफ्नो टोलको फोहोर व्यवस्थापनबारे परियोजना तयार पार्छन्, अभिभावकले साथ दिन्छन् र शिक्षकले अनलाइन कक्षामा त्यसको प्रगति हेरेर सुझाव दिनुहुन्छ।

क्लाउड भन्ने सुन्दा आकाशको बादल सम्झिन्छौँ, तर यहाँ यसको अर्थ इन्टरनेटमा रहेको भण्डार हो। आफ्नो फोटो, कागजात वा गृहकार्य आफ्नो मोबाइल वा कम्प्युटरमा मात्र नराखी इन्टरनेटको भण्डारमा राखिन्छ। यसका लागि गुगल कम्पनीले गुगल ड्राइभ, माइक्रोसफ्ट कम्पनीले वन ड्राइभलगायत विभिन्न कम्पनीले निःशुल्क र सशुल्क स्पेस उपलब्ध गराएका छन्।

यस्ता डाटा स्टोरमा राखिएका सामग्री बढी सुरक्षित हुन्छन्। मोबाइल हरायो वा बिग्रियो भने पनि सामग्री हराउँदैन। अर्को फाइदा के छ भने इन्टरनेट भएको जुनसुकै ठाउँबाट र जुनसुकै डिभाइसबाट त्यो सामग्री सहजै प्राप्त गर्न सकिन्छ। विद्यालयको कम्प्युटरमा सुरु गरेको प्रतिवेदन घर पुगेर ट्याब्लेटबाट पूरा गर्न सकिन्छ।