संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्थाहरू

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ संसारका धेरैजसो देश सदस्य रहेको अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो। विश्वमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु यसको मुख्य उद्देश्य हो। तर युद्ध नहुँदैमा मानिसको जीवन सुखी हुँदैन। मानिस भोकै छन्, रोगले थलिएका छन्, बालबालिका पढ्न पाउँदैनन् वा मजदुरले उचित ज्याला पाउँदैनन् भने शान्ति टिकाउन गाह्रो हुन्छ। यस्ता समस्या छुट्टाछुट्टै प्रकृतिका हुन्छन्। स्वास्थ्यको समस्या सुल्झाउन चिकित्सा क्षेत्रको ज्ञान चाहिन्छ, कृषिको समस्या सुल्झाउन कृषि विज्ञको ज्ञान चाहिन्छ।

त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसङ्घले हरेक विशेष क्षेत्रका लागि छुट्टै संस्थासँग मिलेर काम गर्छ। कुनै संस्था स्वास्थ्यमा, कुनै शिक्षामा, कुनै कृषिमा, कुनै मौसममा त कुनै हुलाक र सञ्चारमा मात्र केन्द्रित हुन्छ। यसरी एउटै क्षेत्रमा विशेषज्ञता राखेर काम गर्ने भएकाले यिनलाई विशिष्टीकृत संस्था भनिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मूल लिखतलाई बडापत्र भनिन्छ। यो बडापत्रको धारा ५७ मा विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ। यही धाराका आधारमा विभिन्न क्षेत्रका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग जोडिएका छन्। हाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्था १५ ओटा छन्।

यी संस्थाहरूले नेपाललाई पनि धेरै क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आएका छन्। तिनले योगदान पुऱ्याएका मुख्य क्षेत्रहरू यस्ता छन्:

• शिक्षा
• स्वास्थ्य
• कृषि
• पर्यटन
• जलवायु
• हुलाक

तलको तालिकामा पन्ध्रै विशिष्टीकृत संस्थाको नाम, स्थापना मिति र प्रधान कार्यालय दिइएको छ। केही संस्था पहिले नै स्थापना भएर पछि मात्र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था बनेका छन्, त्यसैले तिनका दुई मिति लेखिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घको पहिलो विशिष्टीकृत संस्था हो। यसको स्थापना ११ अप्रिल १९१९ मा भएको हो, अर्थात् संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बन्नुभन्दा पनि धेरै वर्ष अगाडि। कारखाना, खेत, निर्माणस्थल वा घरमा काम गरेर जीविका चलाउने श्रमिकहरूको हकहित यसको मुख्य चासो हो। श्रमिकको हितमा गरेको कामको कदर गर्दै यस सङ्गठनलाई सन् १९६९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। यसको प्रधान कार्यालय जेनेभा, स्विजरल्यान्डमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• श्रमिकको आर्थिक र सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्नु
• श्रम कानुन पारित गर्न सहजीकरण गर्नु
• बाल श्रम उन्मूलन र बँधुवा कामदारका पक्षमा वकालत र पैरवी गर्नु

खाद्य तथा कृषि सङ्गठनको स्थापना १६ अक्टोबर १९४५ मा भएको हो। संसारमा कोही पनि भोकै नरहोस् भन्ने लक्ष्यसहित यसले खेती, वन र माछापालनको क्षेत्रमा काम गर्छ। नेपालले सबैभन्दा पहिला सदस्यता लिएको विशिष्टीकृत संस्था यही हो। कृषिमा निर्भर नेपालजस्तो देशका लागि यो संस्था निकै उपयोगी छ। यसको प्रधान कार्यालय रोम, इटालीमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• कृषि, वन र मत्स्य उद्योगको विकास गर्नु
• ग्रामीण जीवनस्तर सुधार्नु
• अनुसन्धान कार्यलाई प्रोत्साहन दिनु

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्थापना ७ अप्रिल १९४८ मा भएको हो। यसको स्थापना भएको यही दिनलाई हरेक वर्ष विश्व स्वास्थ्य दिवसका रूपमा मनाइन्छ। संसारका सबै मानिसको स्वास्थ्य राम्रो होस् भन्ने उद्देश्यले यसले खोप, रोग नियन्त्रण र आमा तथा बच्चाको स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान दिन्छ। यसको प्रधान कार्यालय जेनेभा, स्विजरल्यान्डमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• विश्वका जनताको स्वास्थ्यस्तर सुधार्न विभिन्न देशलाई सहायता प्रदान गर्नु
• रोगहरूको नियन्त्रण र उपचारमा सहयोग पुऱ्याउनु
• मातृ तथा शिशुको स्वास्थ्य र पौष्टिक आहारसम्बन्धी काम गर्नु

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको स्थापना २७ डिसेम्बर १९४५ मा भयो र यो सन् १९४७ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था बन्यो। देशहरूबिच व्यापार गर्दा पैसाको लेनदेन हुन्छ। कुनै देशको मुद्राको मूल्य अचानक धेरै घट्यो वा बढ्यो भने व्यापार अस्तव्यस्त हुन्छ। मुद्राको मूल्य नडगमगाई सन्तुलित रहनुलाई मौद्रिक स्थिरता भनिन्छ। यही स्थिरता कायम राख्न देशहरूबिच सहयोग गराउनु यस कोषको मुख्य काम हो। यसको प्रधान कार्यालय वासिङ्टन डी.सी., अमेरिकामा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• पारस्परिक सहयोगका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तार गर्नु
• अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहयोग र मौद्रिक स्थिरता कायम गर्नु

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक वैज्ञानिक र सांस्कृतिक सङ्गठन (UNESCO) लाई छोटकरीमा युनेस्को भनिन्छ। यसको स्थापना ४ नोभेम्बर १९४६ मा भएको हो। नामले नै बताएझैँ यसले शिक्षा, विज्ञान र संस्कृति तीनै क्षेत्रमा काम गर्छ। साक्षरता बढाउने, विद्यालय शिक्षामा सहयोग गर्ने र पुराना मन्दिर, दरबार, स्मारकजस्ता सम्पदा जोगाउने काममा यसको ठूलो भूमिका छ। यसको प्रधान कार्यालय पेरिस, फ्रान्समा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• सबैका लागि शिक्षाको अवसर प्रदान गर्नु
• विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा पारस्परिक सहयोग बढाउनु
• सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग गर्नु

विश्व बैङ्कको स्थापना १ जुलाइ १९४४ मा भएको हो। गरिब र विकासशील देशलाई सडक, पुल, विद्युत्, खानेपानी, विद्यालयजस्ता विकास निर्माणका लागि रकम र प्राविधिक ज्ञान चाहिन्छ। विश्व बैङ्कले यस्ता देशलाई ऋण, अनुदान र प्राविधिक सहयोग दिन्छ। यसको प्रधान कार्यालय वासिङ्टन डी.सी., अमेरिकामा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• विकासशील देशमा आर्थिक र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनु
• गरिबी निवारण र विकासको साझेदारका रूपमा रही काम गर्नु

टेलिफोन, मोबाइल, रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटबाट एक देशबाट अर्को देशमा सन्देश पुग्नका लागि सबै देशले मिल्दाजुल्दा नियम र प्रविधि अपनाउनुपर्छ। यो काम अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सङ्घले गर्छ। यसको स्थापना १५ नोभेम्बर १९४७ मा भएको हो र नेपाल सन् १९५७ मा यसको सदस्य बन्यो। यसको प्रधान कार्यालय जेनेभा, स्विजरल्यान्डमा छ। यसको प्रमुख कार्य यस्तो छ:

• अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सेवाको विकास प्रवर्धन र अनुसन्धान गर्नु

नेपालबाट अमेरिका वा जापानमा चिठी वा पार्सल पठाउँदा त्यो धेरै देशका हुलाक कार्यालय हुँदै पुग्छ। कुन देशले कति दर लिने र सामान कसरी सुरक्षित पुऱ्याउने भन्ने साझा नियम विश्व हुलाक सङ्घले बनाउँछ। यसको स्थापना ९ अक्टोबर १८७४ मा भएको हो, जुन यी पन्ध्र संस्थामध्ये सबैभन्दा पुरानो स्थापना मिति हो। यो १ जुलाइ १९४८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था बन्यो। यसको प्रधान कार्यालय वर्न, स्विजरल्यान्डमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• सुरक्षित, कुशल र व्यवस्थित रूपमा विश्वभर हुलाक वस्तु वितरण गर्नु
• निश्चित नियमअनुसार एक राज्यले अर्को राज्यमा पठाउने हुलाक वस्तुहरूको दर निर्धारण गर्नु

हवाईजहाज एक देशबाट उडेर अर्को देशमा अवतरण गर्छ, त्यसैले हवाई यात्रा सुरक्षित बनाउन सबै देशले एउटै किसिमका नियम पालना गर्नुपर्छ। यस्ता नियम बनाउने र सुरक्षित हवाई सेवाको विकास गर्ने काम अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्घले गर्छ। यहाँ नागरिक उड्डयन भन्नाले सेनाका लागि होइन, आम मानिस र सामान बोक्ने हवाई सेवा बुझिन्छ। यसको स्थापना ४ अप्रिल १९४७ मा भएको हो र प्रधान कार्यालय मन्ट्रियल, क्यानडामा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• नागरिक उड्डयनको क्षेत्रमा सहयोग विस्तार गर्नु
• सुरक्षित हवाई सेवाको विकास गर्नु
• हवाईसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय नीति नियम निर्माण गर्नु

मौसमको कुनै सीमा हुँदैन। बङ्गालको खाडीमा बनेको न्यून चापले केही दिनपछि नेपालमा पानी पार्न सक्छ। त्यसैले मौसमको सही पूर्वानुमान गर्न देशहरूले एकअर्कासँग सूचना साटासाट गर्नुपर्छ। यो काम विश्व जलवायु सङ्गठनले मिलाउँछ। यसको स्थापना २३ मार्च १९५० मा भएको हो र नेपाल सन् १९६६ मा यसको सदस्य बन्यो। यसको प्रधान कार्यालय जेनेभा, स्विजरल्यान्डमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• मौसमको भविष्यवाणी गर्नु
• मौसमसम्बन्धी सूचना आदान प्रदान गर्नु
• जलवायुसम्बन्धी गतिविधि अभिवृद्धि गर्ने कार्य गर्नु

कसैले लेखेको पुस्तक, बनाएको गीत, गरेको आविष्कार वा तयार पारेको नयाँ डिजाइन पनि सम्पत्ति नै हो, तर यो आँखाले छोएर देखिने घर वा जग्गाजस्तो होइन। दिमागको मेहनतबाट बनेको यस्तो सम्पत्ति अरूले अनुमतिबिना नक्कल गरे भने त्यसको सिर्जनाकर्ता मर्कामा पर्छ। यस्तो सम्पत्ति जोगाउने काम विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठनले गर्छ।

विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठनको स्थापना २६ अप्रिल १९७० मा भयो र यो सन् १९७४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था बन्यो। यसको प्रधान कार्यालय जेनेभा, स्विजरल्यान्डमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु
• औद्योगिक सम्पत्ति तथा प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी कार्य गर्नु

संसारको धेरैजसो व्यापारिक सामान ठुला पानीजहाजबाट समुद्र हुँदै ओसारपसार गरिन्छ। नेपालले विदेशबाट मगाउने धेरै सामान पनि पहिले समुद्री बाटो हुँदै बन्दरगाहसम्म आइपुग्छ। समुद्री यातायात सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठनले काम गर्छ। यसको स्थापना १७ मार्च १९५८ मा भएको हो र प्रधान कार्यालय लन्डन, बेलायतमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• सुरक्षित समुद्री यातायात र यसको प्रभावकारिताका लागि काम गर्नु
• अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक परिवहनसम्बन्धी समस्याबारे छलफल गर्नु

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय औद्योगिक विकास सङ्गठनको स्थापना १ जनवरी १९६६ मा भयो र यो सन् १९८५ मा विशिष्टीकृत संस्था बन्यो। विकासोन्मुख मुलुकमा उद्योग धेरै नभएकाले कच्चा पदार्थ बाहिर बेचिन्छ र तयारी सामान महँगोमा किन्नुपर्छ। उद्योग खुले रोजगारी बढ्छ र देश आत्मनिर्भर बन्छ। त्यसैले यो सङ्गठनले यस्ता मुलुकमा उद्योग स्थापना र आधुनिकीकरणमा सहयोग गर्छ। यसको प्रधान कार्यालय भियना, अस्ट्रियामा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• विकासोन्मुख मुलुकहरूको औद्योगीकरण प्रक्रियामा तीव्रता ल्याउनु
• उद्योगको सञ्चालन, विस्तार र आधुनिकीकरणमा विकासोन्मुख मुलुकलाई सहयोग गर्नु
• उद्योगहरूमा आधुनिक प्रक्रियाको प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्नु
• प्रविधिको विकास र स्थानान्तरणमा सहयोग गर्नु

अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोषको स्थापना ३० नोभेम्बर १९७७ मा भएको हो। यसले विशेष गरी गाउँका गरिब किसानलाई लक्षित गरेर खेती र पशुपालनमा सहयोग गर्छ। खाद्य तथा कृषि सङ्गठनजस्तै यसको प्रधान कार्यालय पनि रोम, इटालीमा छ। यसको प्रमुख कार्य यस्तो छ:

• खाद्य उत्पादन र पोषणको उत्पादन बढाउन विकासोन्मुख मुलुकलाई सहयोग गर्नु

विश्व पर्यटन सङ्गठनको स्थापना १ नोभेम्बर १९७४ मा भयो र यो सन् २००३ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था बन्यो। यी पन्ध्र संस्थामध्ये सबैभन्दा पछि विशिष्टीकृत संस्था बन्ने यही हो। पर्यटकले होटल, यातायात, गाइडजस्ता सेवा राम्रो पाए भने मात्र फेरि आउँछन्। पर्यटनले विभिन्न देशका मानिसलाई एकअर्कासँग चिनाउँछ र शान्ति तथा समझदारी बढाउँछ। यसको प्रधान कार्यालय म्याड्रिड, स्पेनमा छ। यसका प्रमुख कार्य यस्ता छन्:

• पर्यटकीय सेवालाई विश्वव्यापी रूपमा गुणस्तरीय र व्यवस्थित बनाउनु
• अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समझदारी कायम राख्नु
• दिगो आर्थिक विकासका लागि योगदान पुऱ्याउनु
• विभिन्न मुलुकबिच सांस्कृतिक आदानप्रदान गराउनु

कुनै संस्था जुन दिन स्थापना हुन्छ, त्यही दिन विशिष्टीकृत संस्था बनिहाल्छ भन्ने छैन। केही संस्था पहिले नै स्वतन्त्र रूपमा काम गरिरहेका थिए र पछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग सम्झौता गरेर विशिष्टीकृत संस्था बने। यस्ता संस्थाका दुई मिति सम्झनुपर्छ:

स्थापना भएको वर्षअनुसार मिलाउँदा विश्व हुलाक सङ्घ सबैभन्दा पुरानो (१८७४) र अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष सबैभन्दा नयाँ (१९७७) देखिन्छ। सन् १९४४ देखि १९५० सम्मका सात वर्षमा मात्र आठ ओटा संस्था स्थापना भए: विश्व बैङ्क, खाद्य तथा कृषि सङ्गठन, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, युनेस्को, अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्घ, अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सङ्घ, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र विश्व जलवायु सङ्गठन। दोस्रो विश्वयुद्धपछि संसारलाई फेरि बनाउनुपर्ने आवश्यकताले यी संस्था छिटो छिटो जन्मिएका थिए।

पन्ध्र विशिष्टीकृत संस्थाका प्रधान कार्यालय नौ ओटा सहरमा छन्। तीमध्ये सात सहर युरोपमा र दुई सहर उत्तर अमेरिकामा पर्छन्। स्विजरल्यान्डको जेनेभा सहरमा मात्र पाँच ओटा संस्थाका प्रधान कार्यालय छन्, त्यसैले जेनेभालाई अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सहर पनि भनिन्छ।

पन्ध्र ओटा नाम एकैपटक सम्झन गाह्रो हुन्छ। तिनले काम गर्ने क्षेत्रअनुसार समूह बनाएर पढे सजिलो हुन्छ। एउटै समूहका संस्थाको काम मिल्दोजुल्दो हुन्छ, तर हरेकको आफ्नो छुट्टै जिम्मेवारी हुन्छ।

नेपाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य राष्ट्र भएकाले विशिष्टीकृत संस्थाहरूले नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, जलवायु, हुलाकलगायतका क्षेत्रमा योगदान पुऱ्याउँदै आएका छन्। तलका उदाहरणले यो योगदान कस्तो छ भनेर देखाउँछन्।

शिक्षा र संस्कृति: युनेस्कोले साक्षरता कार्यक्रम, अनौपचारिक शिक्षा र सबैका लागि शिक्षा अभियानमा सहयोग गरेको छ। यसले काठमाडौँ उपत्यका, लुम्बिनी, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राखेर तिनको संरक्षणमा सहयोग गरेको छ।

स्वास्थ्य: विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले बालबालिकाका लागि खोप, औलो, क्षयरोग र पोलियोजस्ता रोगको नियन्त्रण, आमा र शिशुको स्वास्थ्य तथा पोषणमा नेपाललाई प्राविधिक र आर्थिक सहयोग गर्दै आएको छ।

कृषि: खाद्य तथा कृषि सङ्गठनले उन्नत बिउ, सिँचाइ, पशुपालन, माछापालन र वन संरक्षणमा सहयोग गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोषले दुर्गम गाउँका गरिब किसानको उत्पादन र आम्दानी बढाउने कार्यक्रम चलाएको छ।

आर्थिक विकास र उद्योग: विश्व बैङ्कले सडक, जलविद्युत्, खानेपानी, सिँचाइ र शिक्षाका आयोजनामा ऋण तथा अनुदान दिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले मौद्रिक स्थिरता कायम गर्न सल्लाह दिन्छ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय औद्योगिक विकास सङ्गठनले साना तथा घरेलु उद्योगमा प्रविधि र तालिम दिएको छ।

सञ्चार, हुलाक, हवाई सेवा र मौसम: अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सङ्घले दूरसञ्चार प्रविधि विस्तारमा, विश्व हुलाक सङ्घले विदेशसम्म हुलाक सेवा पुऱ्याउने नियम र दरमा, अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्घले विमानस्थलको सुरक्षा मापदण्डमा र विश्व जलवायु सङ्गठनले मौसम पूर्वानुमानका लागि सूचना आदानप्रदानमा सहयोग गरेका छन्।

श्रम र पर्यटन: अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनले बाल श्रम अन्त्य गर्न, बँधुवा कामदारलाई मुक्त गर्न र श्रम कानुन सुधार्न सहयोग गरेको छ। विश्व पर्यटन सङ्गठनले नेपाललाई पर्यटन सेवा गुणस्तरीय बनाउने र पर्यटनमार्फत दिगो विकास गर्ने काममा सघाएको छ।