समसामयिक घटना

हाम्रो वरिपरि र संसारभर हरेक दिन अनेक घटना घट्छन्। कुनै घटना एउटा घर वा टोलभित्रै सीमित रहन्छन्। कुनै घटनाले भने पूरै देश वा विश्वलाई असर गर्छन् र धेरै मानिस त्यसबारे कुरा गर्न थाल्छन्। हालसालै घटेका र धेरै मानिसको चासोमा रहेका यस्ता घटनालाई समसामयिक घटना भनिन्छ। "समसामयिक" शब्दको अर्थ नै "आफ्नै समयको" अर्थात् "अहिलेको" हो।

समसामयिक घटना कुनै एउटा विषयमा मात्र सीमित हुँदैनन्। राजनीति, विज्ञान तथा प्रविधि, खेलकुद, कला र चलचित्र, वातावरण, स्वास्थ्य र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध जस्ता जुनसुकै क्षेत्रमा यस्ता घटना घट्न सक्छन्। तल फरक फरक पाँच क्षेत्रका पाँच समसामयिक घटना छन्:

• अन्तरिक्ष विज्ञान: चन्द्रमाको थप अन्वेषणमा शक्तिशाली देशहरूबीचको प्रतिस्पर्धा
• चलचित्र: ओस्कार अवार्ड २०२२
• वातावरण: विश्व पृथ्वी दिवस २०२२
• स्वास्थ्य र मानव कल्याण: डा. सन्दुक रुइतले पाएको इसा अवार्ड
• अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र शान्ति: मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाका लागि आह्वान

समसामयिक घटनाबारे हामी पत्रपत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन समाचारबाट थाहा पाउँछौँ। पत्रिकाको हरेक समाचारको सुरुमा प्रायः मिति र स्रोत लेखिएको हुन्छ, जस्तै "पुस ९, २०७९ कान्तिपुर संवाददाता"। मितिले समाचार कहिले प्रकाशित भयो भन्ने बताउँछ। स्रोतले जानकारी कुन पत्रिका वा संवाददाताबाट आयो भन्ने बताउँछ। मिति र स्रोत थाहा भएपछि हामी समाचार कति पुरानो हो र कति भरपर्दो छ भनेर जाँच्न सक्छौँ।

पुस ९, २०७९ मा कान्तिपुरमा प्रकाशित समाचारअनुसार संसारका शक्तिशाली देश र निजी कम्पनीहरू चन्द्रमाको थप अन्वेषण गर्न होडबाजी गरिरहेका थिए। सन् २०२३ मा रुस, भारत र युरोपियन स्पेस एजेन्सीले चन्द्रमा जाने मिसन प्रक्षेपण गर्ने र त्यससँगै अन्तरिक्ष अन्वेषणका अन्य काम पनि गर्ने तयारी गरेका थिए। चन्द्रमामा पुग्नु वैज्ञानिक खोजको सफलता मात्र होइन। यसले कुनै देशको प्रविधि र क्षमता पनि देखाउँछ। त्यसैले धेरै देश यसमा अघि पर्न चाहन्छन् र यसलाई प्रतिस्पर्धा भनिएको हो।

अमेरिका: अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको आर्टिमिस मिसन धेरैले प्रतीक्षा गरेको मिसन हो। यस मिसनमा अन्तरिक्षयात्री चन्द्रमामा पुगेर पृथ्वी फर्कनेछन्। यसको तयारीका रूपमा आर्टिमिस-१ मिसन सम्पन्न भइसकेको थियो। त्यसमा अन्तरिक्ष यानले चन्द्रमाको कक्षमा सफलतापूर्वक फन्को लगाएर पृथ्वीमा फर्किसकेको थियो। सन् २०२४ मा आर्टिमिस-२ मिसन लन्च हुने योजना थियो। यसमा अन्तरिक्षयात्रीहरू चन्द्रमाको परिक्रमा गरेर पृथ्वी फर्कनेछन्। नासाले सन् २०२५ वा २०२६ मा आर्टिमिस-३ मिसन लन्च गर्ने तयारी गरेको थियो। यस मिसनमा पहिलो महिला र पहिलो अश्वेत व्यक्ति चन्द्रमामा अवतरण गरेर पृथ्वी फर्कनेछन्। यही कारणले आर्टिमिस-३ इतिहासमै विशेष मानिएको छ।

भारत: भारतले जुन २०२३ मा चन्द्रयान-३ मिसन प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाएको थियो। यसको लक्ष्य चन्द्रमामा ल्यान्डिङ मोड्युल र रोबोटिक रोभर चन्द्रमाको सतहमा अवतरण गराउनु थियो। रोभर भनेको सतहमा गुडेर अध्ययन गर्ने यान्त्रिक गाडी हो। भारतको अन्तरिक्ष संस्था इस्रोले यो मिसनको नेतृत्व गरेको छ। भारत पहिलो पटक सन् २००८ मा चन्द्रयान-१ मार्फत चन्द्रमामा पुगेको थियो।

रुस: जुलाई २०२३ मा रुसले आफ्नो २५औँ चन्द्रमा मिसन लुना-२५ प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाएको थियो। यस मिसनमा चन्द्रमाको सतहमा एउटा लुनार प्रोभ अवतरण गराएर चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुवीय क्षेत्रबाट नमुनाहरू सङ्कलन गर्ने योजना थियो। रुसको अन्तरिक्ष कार्यक्रम रस्मोकसले हेर्छ।

स्पेस एक्स: सधैँ चर्चाको शिखरमा रहने व्यवसायी इलोन मस्कको अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेस एक्सले पनि सन् २०२३ को अन्त्यसम्ममा ९ जना मानिसलाई चन्द्रमा लैजाने तयारी गरिरहेको थियो। सय जना मानिस अट्न सक्ने गरी बनाइएको स्टारसीप यानमार्फत जापानी अर्बपति युशाकु मेजुआसहित अन्य ८ जनालाई चन्द्रमाको सयर गराउने योजना थियो। यो मिसन सफल भएमा मस्कको सबैभन्दा ठूलो अन्तरिक्षयान स्टारसीपको पहिलो मिसन हुनेछ। मस्कले मङ्गल ग्रहमा बस्ती बसाल्ने योजना बुनिरहेका छन्। स्टारसीपमार्फत मानिसलाई चन्द्रमा हुँदै रातो ग्रह अर्थात् मङ्गलसम्म पुर्‍याउने उनको लक्ष्य छ।

ओस्कार अवार्ड हरेक संस्करणमा चलचित्र निर्माणका फरक फरक विधामा उत्कृष्ट काम गर्नेलाई दिइन्छ। संस्करण भनेको कुनै कार्यक्रम कतिऔँ पटक आयोजना भयो भन्ने गन्ती हो। सन् २०२२ मा भएको ओस्कार अवार्ड यसको ९४औँ संस्करण थियो। यस संस्करणमा सर्वश्रेष्ठ चलचित्रको अवार्ड सिआन हेयरद्वारा निर्देशित फिल्म कोडा (CODA) ले जितेको थियो। अन्य मुख्य विधाका विजेता यस्ता थिए:

• सर्वश्रेष्ठ चलचित्र: कोडा (CODA), निर्देशक सिआन हेयर
• बेस्ट डाइरेक्टर (सर्वश्रेष्ठ निर्देशक): जेन केम्पीयन
• बेस्ट एक्टर (सर्वश्रेष्ठ अभिनेता): विल स्मिथ
• बेस्ट एक्ट्रेस (सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री): जेसिका चेस्टन

नेपालका लागि पनि यो संस्करण खास थियो। नेपाली चलचित्र 'ऐना झ्यालको पुतली' यस अवार्डको नोमिनेशनमा परेको थियो। नोमिनेशन भनेको पुरस्कारका लागि छानिएका उम्मेदवारको सूचीमा पर्नु हो। पुरस्कार नजिते पनि संसारभरका हजारौँ चलचित्रमध्ये छानिनुले नेपाली चलचित्रको स्तर र पहिचान बढाउँछ।

पृथ्वी हामी सबैको साझा घर हो। यसको माटो, पानी, हावा, जङ्गल र जीवजन्तु जोगाउन मानिसलाई सचेत गराउने उद्देश्यले विश्व पृथ्वी दिवस मनाइन्छ। विश्वमा पहिलो पटक सन् १९७० अप्रिल २२ बाट यो दिवस मनाउन थालिएको हो। पछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको ६३औँ महासभाले सन् २००९ देखि यसलाई विश्वभर मनाउन सुरु गरेको हो।

सन् २०२२ को विश्व पृथ्वी दिवस "पृथ्वीमा लगानी गरौँ" भन्ने नाराका साथ मनाइयो। पृथ्वीमा लगानी गर्नु भनेको पृथ्वी जोगाउन समय, श्रम, सीप र पैसा खर्च गर्नु हो। उदाहरणका लागि, विद्यालयमा बिरुवा रोप्नु र हुर्काउनु, खोलानालामा फोहोर नफाल्नु, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउनु र पानी तथा बिजुली खेर नफाल्नु पनि पृथ्वीमा गरिएको लगानी हो। यस्तो लगानीको फाइदा आज मात्र होइन, आउने पुस्ताले पनि पाउँछन्।

अन्नपूर्ण पोष्टमा २०७९ माघ ४ मा "सलाम सन्दुक ! जसले जिते १३ करोडको अवार्ड" शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो। नेपाली आँखा चिकित्सक डा. सन्दुक रुइतले अन्धोपन निवारणमा गरेको कल्याणकारी कामका लागि बहराइनको प्रतिष्ठित इसा अवार्ड प्राप्त गरेका थिए। यस अवार्डको नगद राशि १० लाख डलर अर्थात् झन्डै १३ करोड ८ लाख रुपियाँ हो। उनले हालसम्म पाएका अवार्डमध्ये यो सबैभन्दा उच्च राशिको पुरस्कार हो।

मोतीबिन्दु आँखाभित्रको लेन्स धमिलो भएर राम्ररी देख्न नसकिने समस्या हो। डा. रुइतले मोतीबिन्दु भएका बिरामीको उपचार गर्ने सरल विधि विकास गरे। न्यून लागतमा गरिने यस शल्यक्रिया विधिबाट उनले नेपालसहित एसिया र विश्वका अन्य भूभागका लाखौँ व्यक्तिको दृष्टि फर्काउन सफल भएका छन्। उनका अनुसार उनले व्यक्तिगत रूपमा नै करिब १ लाख ३० हजार जनालाई दृष्टि दिएका छन्।

उनको अर्को ठूलो योगदान इन्ट्राअकुलर लेन्सको विकास हो। यो शल्यक्रियापछि आँखाभित्र राखिने कृत्रिम लेन्स हो। पहिले महँगो पर्ने यस्तो लेन्स उनले सुलभ दरमा उपलब्ध गराउन सफल भए। यसबाट नेपाल लगायत विकासोन्मुख मुलुकका दृष्टिविहीन व्यक्तिले फेरि संसार चिहाउन पाएका छन्।

गोरखापत्रमा २०७९ मङ्सिर १८ मा प्रकाशित समाचारअनुसार प्यालेस्टाइनका प्रधानमन्त्री मोहम्मद इस्तेहले इजरायलसँगको द्वन्द्व अन्त्य गर्न र मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापना गर्न पहल गरिदिन संयुक्त राष्ट्रसङ्घलाई आह्वान गरे। आह्वान भनेको कसैलाई कुनै काम गर्न सार्वजनिक रूपमा बोलाउनु वा अनुरोध गर्नु हो।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको पश्चिम एशियाको आर्थिक तथा सामाजिक आयोगले प्यालेस्टाइनीसँगको अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता दिवसको उपलक्ष्यमा एउटा भर्चुअल बैठक आयोजना गरेको थियो। ऐक्यबद्धता भनेको कसैको पक्षमा एकजुट भएर साथ दिनु हो। न्युयोर्कस्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मुख्यालयमा भएको यस बैठकमा इस्तेहले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरूलाई तीनवटा आग्रह गरे:

• संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा पूर्ण सदस्यता पाउन प्यालेस्टाइनले दिएको आवेदनलाई समर्थन गर्न
• प्यालेस्टाइनमा आम चुनाव गराउन इजरायललाई दबाब दिन
• प्यालेस्टाइनीविरुद्ध गरिएको अपराधका लागि इजरायललाई जवाफदेही बनाउन

प्यालेस्टाइनीहरू सन् १९६७ मा इजरायलले कब्जा गरेको प्यालेस्टाइनी भूभागमा इजरायलसँगै एउटा स्वतन्त्र राज्य स्थापना गर्न चाहन्छन्। त्यस भूभागमा वेष्ट बैङ्क र गाजापट्टी पनि पर्छन्। उनीहरूले चाहेको राज्यको राजधानी पूर्वी जेरुसेलम हो। लामो समयदेखि चलेको यो द्वन्द्वले धेरै मानिसको ज्यान र घरबार गुमेको छ। त्यसैले विश्वशान्तिका लागि यो क्षेत्रको शान्ति संसारभरको चासोको विषय बनेको छ।

समसामयिक घटनाको जानकारी परीक्षाका लागि मात्र होइन। यसले विद्यार्थीको सोचाइ र व्यवहार दुवैमा परिवर्तन ल्याउँछ। माथिका घटनाबाटै यसलाई बुझ्न सकिन्छ:

• दृष्टिकोण फराकिलो हुन्छ। आफ्नो गाउँ र देशबाहिर के भइरहेको छ भन्ने थाहा पाएपछि विद्यार्थी विश्वलाई एउटै समाजका रूपमा हेर्न थाल्छन्।
• विज्ञान र प्रविधिप्रति रुचि बढ्छ। चन्द्रमा मिसनका समाचारले अन्तरिक्ष विज्ञान पढ्ने र नयाँ खोज गर्ने सपना जगाउँछ।
• प्रेरणा मिल्छ। डा. सन्दुक रुइतजस्ता व्यक्तिको काम पढ्दा आफ्नो ज्ञान अरूको भलाइमा लगाउनुपर्छ भन्ने भावना आउँछ।
• वातावरणप्रति जिम्मेवार बनिन्छ। पृथ्वी दिवसको सन्देशले बिरुवा रोप्ने, फोहोर व्यवस्थापन गर्ने र स्रोत बचाउने बानी बसाल्छ।
• शान्ति र मानव अधिकारप्रति संवेदनशील भइन्छ। द्वन्द्वका समाचारले युद्धको पीडा बुझाउँछ र समस्या संवादबाट समाधान गर्नुपर्छ भन्ने सिकाउँछ।
• सही र गलत छुट्याउने क्षमता बढ्छ। मिति र स्रोत हेरेर समाचार पढ्ने बानीले हल्ला र झुटा समाचारबाट जोगिन मद्दत गर्छ।
• सामान्य ज्ञान बढ्छ। यसले परीक्षा, हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता, अन्तर्वार्ता र दैनिक कुराकानीमा आत्मविश्वास दिन्छ।

समसामयिक घटना टाढा मात्र घट्दैनन्। हाम्रै टोल, वडा र विद्यालयमा पनि समाचार बन्न लायक घटना घटिरहन्छन्। त्यस्तो घटनालाई समाचारका रूपमा लेख्दा यी भाग क्रमैसँग राखिन्छन्:

• शीर्षक: घटनाको मुख्य कुरा एक पङ्क्तिमा भन्ने छोटो र आकर्षक वाक्य
• मिति र स्रोत: समाचार कहिले र कसले लेखेको भन्ने जानकारी
• मुख्य अनुच्छेद: के भयो, कसले गर्‍यो, कहाँ भयो र कहिले भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर
• थप विवरण: किन र कसरी भयो, कति जना सहभागी भए र घटनाको प्रभाव के भयो भन्ने कुरा
• अन्त्य: आयोजक वा सहभागीको भनाइ अथवा आगामी योजना

नमुना समाचार:

शीर्षक: विद्यार्थीको पहलमा चौरमा ५० बिरुवा रोपियो

२०८१ जेठ ५, विद्यालय संवाददाता

जनजागृति माध्यमिक विद्यालयका कक्षा १० का विद्यार्थीले शनिबार बिहान वडाको खुला चौरमा ५० वटा बिरुवा रोपेका छन्। पृथ्वी दिवसको सन्देशबाट प्रेरित भएर विद्यार्थीले यो अभियान चलाएका हुन्। वडा कार्यालयले बिरुवा र बार उपलब्ध गराएको थियो। कार्यक्रममा ४० जना विद्यार्थी, शिक्षक र टोलका बासिन्दा सहभागी थिए। रोपिएका बिरुवामा पालैपालो पानी हाल्न विद्यार्थीको पाँच वटा समूह बनाइएको छ। "बिरुवा रोप्नु मात्र होइन, हुर्काउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो", विद्यार्थी समूहकी संयोजकले बताइन्।