नेपालको परराष्ट्र नीति

कुनै पनि देश संसारबाट अलग भएर बाँच्न सक्दैन। नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि र मेसिन अरू देशबाट किन्छ। नेपालका गलैँचा, चिया र जडीबुटी विदेशमा बिक्छन्। हजारौँ नेपाली विद्यार्थी र कामदार विदेश जान्छन्, अनि विदेशी पर्यटक सगरमाथा र लुम्बिनी हेर्न नेपाल आउँछन्। यी सबै कामका पछाडि देशहरूबिचको सम्बन्ध हुन्छ। कुन देशसँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने, त्यो सम्बन्धबाट आफ्नो देशलाई कसरी फाइदा पुर्‍याउने र आफ्नो स्वाभिमान कसरी जोगाउने भन्ने कुरा राज्यले सोचविचार गरेर तय गरेको हुन्छ। यही तय गरिएको बाटो नै परराष्ट्र नीति हो।

यस परिभाषाभित्र तीन कुरा छन्। पहिलो, परराष्ट्र नीति राष्ट्रिय हितका लागि बनाइन्छ, कुनै व्यक्ति वा दलको फाइदाका लागि होइन। दोस्रो, यसको कार्यक्षेत्र देशबाहिरको संसार अर्थात् बाह्य जगत् हो। तेस्रो, यसको उद्देश्य संसारमा आफ्नो देशको प्रभाव र पहिचान फैलाउनु र बढाउनु हो।

पुञ्ज भनेको थुप्रो वा समूह हो। दुई राज्यबिचको सम्बन्ध एउटै कामले बन्दैन। राष्ट्रप्रमुखहरूको भ्रमण, व्यापार सम्झौता, विद्यार्थीलाई दिइने छात्रवृत्ति, विपत्‌का बेला पठाइने सहायता र सांस्कृतिक कार्यक्रम जस्ता धेरै व्यवहार मिलेर सम्बन्ध बन्छ। यिनै व्यवहारलाई अन्तरसम्बन्धका आयाम भनिन्छ। राज्यहरूले पारस्परिक सम्बन्धका आधारमा यी आयामलाई निरन्तर चलिरहने अर्थात् गतिशील बनाइरहेका हुन्छन्।

यसरी गतिशील वा नियमित भइरहने व्यवहार हेरेर दुई देशबिचको अन्तरसम्बन्ध कस्तो छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न र निर्धारण गर्न सकिन्छ। दुई देशका नेताहरू बारम्बार भेट्छन्, व्यापार बढ्दै छ र नागरिकहरू सजिलै आवतजावत गर्छन् भने ती देशबिच घनिष्ठ सम्बन्ध छ भन्न सकिन्छ। भेटघाट बन्द छ र सम्झौताहरू रोकिएका छन् भने सम्बन्ध चिसिएको बुझिन्छ।

नेपालको परराष्ट्र नीति कुनै एउटा कुराले मात्र बनेको होइन। राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिकलगायतका पक्ष वा आयामले यसलाई प्रभावित पार्छन्। यी पक्षलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• राजनीतिक पक्ष: देशको शासन व्यवस्था, सरकारका प्राथमिकता र छिमेकी देशसँगको राजनीतिक सम्बन्धले नीतिलाई दिशा दिन्छन्।
• सामाजिक पक्ष: सीमापार हुने विवाह र नातागोता, मानिसहरूको आवतजावत तथा विदेशमा बस्ने नेपालीहरूको सुरक्षा जस्ता कुराले नीतिमा प्रभाव पार्छन्।
• सांस्कृतिक पक्ष: धर्म, भाषा, चाडपर्व र परम्परा मिल्ने देशसँग सम्बन्ध सहज हुन्छ। बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीले बौद्ध धर्म मान्ने धेरै देशसँग नेपाललाई नजिक बनाएको छ।
• आर्थिक पक्ष: व्यापार, पारवहन, लगानी, वैदेशिक रोजगारी र विकास सहायताका लागि कुन देशसँग कस्तो सम्बन्ध चाहिन्छ भन्ने कुराले पनि नीतिलाई आकार दिन्छ।

दुई देशले औपचारिक रूपमा एकअर्कासँग सम्बन्ध स्थापना गरेपछि तिनीहरूबिच द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध कायम हुन्छ। त्यसपछि दुवै देशले राजदूत र दूतावासमार्फत आधिकारिक कुराकानी गर्न सक्छन्।

नेपालको यस्तो सम्बन्ध सुरुमा निकै साँघुरो थियो। वि.सं. २००७ सालभन्दा पहिलेसम्म नेपालको द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध भारत, बेलायत, फ्रान्स र अमेरिका गरी चारओटा मुलुकसँग मात्र सीमित थियो। त्यसपछि यो सम्बन्ध फैलिँदै गयो र हालसम्म एक सय सतहत्तर मुलुकसम्म विस्तार भइसकेको छ। यो सङ्ख्यामा पछिल्लो पटक थपिएको मुलुक ट्रिनिडाड एन्ड टोबागो हो।

चार मुलुकबाट एक सय सतहत्तर मुलुकसम्म पुग्नुले नेपालले संसारका धेरै देशसँग मित्रता बढाउने खुला नीति लिएको देखाउँछ। जति धेरै देशसँग सम्बन्ध हुन्छ, व्यापार, रोजगारी, शिक्षा र सहयोगका अवसर पनि त्यति नै बढ्छन्।

लामो यात्रामा हिँड्ने मानिसले बाटो नभुल्न दिशासूचक हेर्छ। परराष्ट्र नीतिका लागि दिशासूचकको काम मार्गदर्शक सिद्धान्तले गर्छ। नेपालको परराष्ट्र नीति विभिन्न मार्गदर्शक सिद्धान्त तथा मान्यताबाट निर्देशित छ। कुनै देशसँग सम्झौता गर्दा वा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा बोल्दा नेपाल यिनै सिद्धान्तलाई आधार मानेर अघि बढ्छ। नेपालको परराष्ट्र नीतिका मुख्य मार्गदर्शक सिद्धान्त यी मानिन्छन्:

• नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता र स्वाधीनताको रक्षा गर्नु
• राष्ट्रिय सम्मान र प्रतिष्ठाको अभिवृद्धि गर्नु
• राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नु

यीबाहेक तलका मान्यता पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्त हुन्:

• सार्वभौमिक समानता: सानो वा ठूलो, धनी वा गरिब जुनसुकै देश पनि स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा बराबर हुन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभामा नेपालको पनि एउटै मत हुन्छ र संसारका सबैभन्दा ठूला देशको पनि एउटै मत हुन्छ।
• पञ्चशीलका सिद्धान्त: शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, अहस्तक्षेप र अनाक्रमणमा आधारित पाँच नियम।
• संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको भावना: विश्वमा शान्ति, सुरक्षा र सहयोग कायम गर्ने भावना।
• असंलग्नता: कुनै पनि शक्ति गुटमा नलागी स्वतन्त्र रूपमा आफ्ना निर्णय गर्ने नीति।
• पारस्परिक सम्मान र लाभ: दुवै पक्षले एकअर्काको सम्मान गर्ने र दुवैलाई फाइदा हुने गरी सम्बन्ध राख्ने मान्यता।

मार्गदर्शक सिद्धान्तले नीति कता जाने भन्ने देखाउँछ। आधारले भने नीति केमा टेकेर चलाइन्छ भन्ने बताउँछ। घर बलियो जगमा उभिएझैँ परराष्ट्र नीति पनि केही निश्चित आधारमा उभिएको हुन्छ। नेपालको परराष्ट्र नीति सञ्चालनका आधार यस प्रकार छन्:

• नेपालको संविधान र प्रचलित ऐन कानुन: यो परराष्ट्र नीति सञ्चालनको मुख्य आधार हो।
• राष्ट्रिय सुरक्षा नीति र अन्य नीतिगत व्यवस्था
• अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्वशान्तिको मान्यता
• विवादको शान्तिपूर्ण समाधानको मान्यता
• अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, न्याय, समानता र जवाफदेहिता
• नेपाल पक्ष भएका विभिन्न सन्धि, सम्झौता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता
• नेपाल सदस्य रहेका क्षेत्रीय तथा उपक्षेत्रीय सङ्गठनका बडापत्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन

यसलाई उदाहरणले बुझौँ। नेपाल दक्षिण एसियाका आठ देश मिलेर बनेको सार्क (दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन) को सदस्य हो। त्यसैले सार्कको बडापत्रमा लेखिएका कुरा मान्नु नेपालको दायित्व हो। कुनै सन्धि वा सम्झौतामा नेपालले हस्ताक्षर गरेको छ भने त्यसको पालना गर्नु पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिकै हिस्सा बन्छ। अर्को देशसँग गरिने कुनै पनि सम्झौता नेपालको संविधान र कानुनको भावनाविपरीत हुनु हुँदैन, किनभने संविधान नै परराष्ट्र नीतिको मुख्य आधार हो।

सही परराष्ट्र नीतिले सानो देशलाई पनि संसारमा सुरक्षित र सम्मानित बनाउँछ। नेपालका लागि परराष्ट्र नीतिको महत्त्व यस प्रकार छ:

• (क) राष्ट्रियताको संरक्षण र संवर्धन गर्नु: नेपालको पहिचान, संस्कृति र राष्ट्रिय एकतालाई जोगाउन र अझ बलियो बनाउन।
• (ख) देशको अस्तित्वको सुरक्षा गर्नु: नेपाल सधैँ स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा कायम रहोस् भन्नका लागि।
• (ग) पारस्परिक लाभ वृद्धि गर्नु: व्यापार, पर्यटन, लगानी र रोजगारीमा नेपाल र मित्र राष्ट्र दुवैलाई फाइदा पुर्‍याउन।
• (घ) भूराजनीतिक सन्तुलन कायम राख्नु: नेपाल भारत र चीन जस्ता दुई ठूला छिमेकीको बिचमा छ। कुनै एकतर्फ ढल्किँदा अर्कोसँगको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ, त्यसैले दुवैसँग सन्तुलित र मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्न।
• (ङ) अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पहुँच र प्रतिनिधित्व स्थापित गर्नु: संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्ता मञ्चमा नेपालको आवाज पुर्‍याउन र आफ्ना कुरा राख्न।
• (च) शक्ति सम्पन्न राष्ट्रको स्वार्थबाट देशलाई बचाइ राख्नु: ठूला र शक्तिशाली देशले आफ्नो स्वार्थका लागि नेपाललाई प्रयोग गर्न नपाऊन् भन्नका लागि।

पञ्चशील संस्कृत भाषाको शब्द हो। यो पञ्च र शील दुई शब्द मिलेर बनेको छ। पञ्च भनेको पाँच हो र शील भनेको नियम वा आचरण हो।

पञ्चशील नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त हो। यो सिद्धान्त शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, अहस्तक्षेप र अनाक्रमणमा विश्वास गर्छ। त्यसैले यसले देशहरूबिच शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पञ्चशीलमा यी पाँचओटा सिद्धान्त पर्छन्:

• (क) क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान: हरेक देशको सिमाना र आफ्ना निर्णय आफैँ गर्ने अधिकारको सम्मान गर्ने।
• (ख) अरू देशको आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप गर्न नहुने: अर्को देशको सरकार, चुनाव, कानुन वा घरेलु समस्यामा दबाब नदिने र नपस्ने।
• (ग) अनाक्रमण: कुनै पनि देशमाथि सैनिक आक्रमण नगर्ने।
• (घ) परस्पर सहयोग र लाभको वृद्धि: एकअर्कालाई सहयोग गर्ने र दुवैलाई फाइदा हुने काम बढाउने।
• (ङ) शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीतिको पालना: फरक विचार र शासन व्यवस्था भए पनि मिलेर सँगै रहने।

यी पाँच सिद्धान्तलाई गाउँका दुई छिमेकी परिवारको उदाहरणले सजिलै बुझ्न सकिन्छ। दुवै परिवारले एकअर्काको बारीको कान्लो मिच्दैनन्। एउटा परिवारले अर्को परिवारका भित्री कुरामा टाउको दुखाउँदैन। कहिलेकाहीँ मन नमिले पनि लाठी उठाउँदैनन्, बसेर कुरा मिलाउँछन्। रोपाइँ र चाडपर्वमा एकअर्कालाई सघाउँछन्। धर्म वा पेसा फरक भए पनि मिलेर बस्छन्। देशहरूबिचको पञ्चशील पनि यस्तै हो। यहाँ परिवारको ठाउँमा देश हुन्छ र बारीको कान्लोको ठाउँमा राष्ट्रको सिमाना हुन्छ।

पञ्चशीलका सिद्धान्त पालना गर्दा संसारलाई यी फाइदा हुन्छन्:

• (क) अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समझदारी कायम राख्न मदत पुग्छ।
• (ख) देशहरूबिच आपसी सहयोग र सहकार्यको वातावरण सिर्जनामा मदत पुग्छ।
• (ग) कुनै पनि देशको आन्तरिक गतिविधिमा बाह्य हस्तक्षेपको अवस्था रहँदैन।
• (घ) हरेक देशको राष्ट्रिय स्वाभिमान, भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान हुन्छ।
• (ङ) विश्वमा आपसी भाइचारा र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना हुन्छ।

नेपालको व्यवहारमा पनि पञ्चशीलको भावना देखिन्छ। नेपाल कुनै सैनिक गुटमा नलागी दुवै छिमेकी भारत र चीनसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्छ। नेपाली सेना र प्रहरी संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति मिसनमा खटिएर युद्ध र द्वन्द्व भएका देशमा शान्ति कायम गर्न सहयोग गर्छन्। कुनै देशसँग समस्या आइपरे नेपाल युद्धको होइन, वार्ता र कूटनीतिको बाटो रोज्छ। यी सबै पञ्चशीलकै सिद्धान्तसँग मेल खान्छन्।