वित्तीय उपकरण

हामी दैनिक जीवनमा पैसा कमाउँछौँ, जोगाउँछौँ, खर्च गर्छौँ, अरूलाई पठाउँछौँ र कहिलेकाहीँ लगानी पनि गर्छौँ। पहिले धेरै मानिस पैसा घरकै दराजमा राख्थे र किनमेल गर्दा नगद बोकेर हिँड्थे। आज यी सबै काम बैङ्क खाता, कार्ड, मोबाइल एप, सेयर जस्ता साधनबाट पनि हुन्छन्। पैसासँग जोडिएका यस्ता साधन र सेवालाई नै वित्तीय उपकरण भनिन्छ।

नेपालमा धेरै किसिमका वित्तीय उपकरण प्रचलनमा छन्। बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाले खाता, कार्ड र विद्युतीय सेवा दिन्छन्। नेपाल राष्ट्र बैङ्कले नोट जतन गर्ने सफा नोट नीति अघि सारेको छ। सेयर र अन्य धितोपत्रसँग धितोपत्र बोर्ड सम्बन्धित छ। विदेशबाट घर पैसा पठाउने विप्रेषण र प्रविधिसँगै चर्चामा आएको क्रिप्टोकरेन्सीबारे पनि एउटा सचेत नागरिकले बुझ्नुपर्छ।

• बैङ्क खाता: चल्ती खाता, बचत खाता र मुद्दती खाता
• विद्युतीय बैङ्किङ (ई-बैङ्किङ)
• ए.टी.एम. कार्ड, जसलाई डेबिट कार्ड पनि भनिन्छ
• क्रेडिट कार्ड
• बैङ्किङ एप्स
• नोट र सफा नोट नीति
• धितोपत्र: सेयर, सरकारी ऋणपत्र, डिबेन्चर, बन्ड
• डिम्याट खाता

खातामा रकम जम्मा गर्न सकिन्छ र आवश्यक परेका बेला झिक्न पनि सकिन्छ। जम्मा भएको रकम झिक्नका लागि बैङ्कले चेकबुक दिन्छ। खातामा कहिले कति पैसा आयो र कति गयो भन्ने हेर्न बैङ्कले बैङ्क स्टेटमेन्ट पनि उपलब्ध गराउँछ। जस्तै, रमेशले महिनाभरि गरेका सबै जम्मा र झिकाइ उसको बैङ्क स्टेटमेन्टमा मिति अनुसार लेखिएका हुन्छन्।

बैङ्क खाता तीन किसिमका हुन्छन्: चल्ती खाता, बचत खाता र मुद्दती खाता। कसलाई कुन खाता उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा ऊ कति पटक पैसा राख्छ र झिक्छ, अनि कति समयका लागि पैसा राख्न चाहन्छ भन्नेमा भर पर्छ।

चल्ती खातामा राखेको पैसामा ब्याज पाइँदैन। तर यसमा कारोबारको कुनै सीमा हुँदैन। त्यसैले उद्योगी, व्यापारी र कार्यालयका लागि यो खाता बढी उपयोगी हुन्छ। उदाहरणका लागि, एउटा किराना पसलका साहुले बिहान थोक विक्रेतालाई भुक्तानी गर्छन्, दिउँसो ग्राहकबाट आएको रकम जम्मा गर्छन् र बेलुका फेरि अर्को भुक्तानी गर्छन्। दिनमा यति धेरै कारोबार गर्ने मानिसका लागि चल्ती खाता नै सजिलो हुन्छ।

बचत खाताको रकममा बैङ्कले निश्चित ब्याज दिन्छ। सामान्यतया साना रकम जम्मा गर्दै जाने र आवश्यक परेका बेला रकम निकालिरहनुपर्ने व्यक्ति वा संस्थाका लागि यो खाता उपयोगी हुन्छ। जस्तै, जागिर खाने व्यक्तिको तलब बचत खातामा आउँछ र उसले घरखर्चका लागि बेलाबेलामा केही रकम झिक्छ। विद्यार्थीले पनि खाजा खर्चबाट जोगाएको सानो रकम बचत खातामा राख्न सक्छन्।

मुद्दती खातामा ३ महिना, ६ महिना, १ वर्ष, २ वर्ष र ५ वर्षसम्मको एउटा निश्चित समयावधि तोकेर रकम जम्मा गरिन्छ। यस्तो खातामा रकम जम्मा गरेबापत अन्य खातामा भन्दा बढी ब्याज पाइन्छ। तर जम्मा गरेको रकम तोकिएको समयावधिभन्दा अगाडि निकाल्न पाइँदैन।

बीचमै पैसा चाहियो भने के गर्ने? यस्तो अवस्थामा मुद्दती खातामा जम्मा गरेको रकमको प्रमाणपत्र धितो राखेर बैङ्कबाट कर्जा लिन मिल्छ। तर त्यो कर्जामा मुद्दती निक्षेपमा पाउनेभन्दा बढी ब्याज बैङ्कलाई तिर्नुपर्छ। जस्तै, एक हजुरबुबाले नातिनीको उच्च शिक्षाका लागि ५ वर्षका लागि मुद्दती खातामा पैसा राख्नुभयो। तेस्रो वर्षमा अचानक उपचारका लागि पैसा चाहियो भने उहाँले त्यही प्रमाणपत्र धितो राखेर कर्जा लिन सक्नुहुन्छ।

बैङ्कमा खाता खोल्न केही कागजात र विवरण चाहिन्छ। यसले बैङ्कलाई खाता कसको नाममा खोलिँदै छ भनेर ठ्याक्कै चिन्न मद्दत गर्छ।

• नागरिकताको प्रमाणपत्र
• फोटो
• आवेदन फाराम
• आवश्यक न्यूनतम रकम
• दस्तखत नमुना फाराम

नाबालकका नाममा खाता खोल्दा संरक्षकको हैसियतले अभिभावकको नागरिकताको प्रतिलिपि, फोटो र आवेदन फाराममा दस्तखत आवश्यक पर्छ। खाता खोल्दा ग्राहकको पहिचान पूर्ण रूपमा झल्कने गरी पारिवारिक विवरण, बाबु र बाजेको नाम जस्ता विवरण दिनुपर्छ। आजकल सूचना प्रविधिको विकाससँगै अनलाइनबाट पनि खाता खोल्न, रकम झिक्न र पठाउन सकिन्छ।

• SMS बैङ्किङ
• डेबिट/क्रेडिट कार्ड
• इन्टरनेट बैङ्किङ
• मोबाइल बैङ्किङ

यस्ता प्रविधिले नगद कारोबार घटाएका छन्। साथै भुक्तानी गर्नका लागि पैसा नै बोकेर हिँड्नुपर्ने झन्झटबाट मानिसलाई मुक्त गराएका छन्। जस्तै, पोखरामा बस्ने विद्यार्थीले काठमाडौँमा रहेको दाइलाई मोबाइल बैङ्किङबाट केही मिनेटमै पैसा पठाउन सक्छ।

यो सेवा सञ्चालन गरेको बैङ्कले ग्राहकलाई ए.टी.एम. कार्ड दिन्छ। कार्ड मेसिनमा हालेर गोप्य पिन नम्बर थिचेपछि मात्र रकम झिक्न सकिन्छ। एक पटकमा वा एक दिनमा बैङ्कले तोकेको निश्चित रकम मात्र झिक्न सकिन्छ। बैङ्क बन्द भएको समयमा समेत ATM कार्डको प्रयोग गरी जुनसुकै समयमा रकम झिक्न सक्ने सुविधा बैङ्कले दिएको हुन्छ। जस्तै, शनिबार बैङ्क बन्द हुँदा पनि ए.टी.एम. मेसिनबाट पैसा झिक्न सकिन्छ।

क्रेडिट कार्डबाट खर्च गरिएको रकम बैङ्कले ग्राहकलाई दिएको कर्जा जस्तै हो। सेवाग्राहीले आफूसँग रकम भएका बेला बैङ्कलाई त्यो कर्जा भुक्तानी गर्न सक्छन्। यसको प्रयोग गर्ने तरिका डेबिट कार्डको जस्तै हो, तर रकम खर्च गर्नका लागि निश्चित सीमा तोकिएको हुन्छ। यो सुविधा लिएबापत बैङ्कले सेवाग्राहीको मौज्दातबाट केही रकम कटाएर लिन्छ।

बैङ्कहरूले आफ्ना ग्राहकका लागि मोबाइलमा चल्ने बैङ्किङ एप्सको सेवा पनि दिएका छन्। बैङ्क नपुगी घरमै बसेर यी काम गर्न सकिन्छ:

• खातामा कति मौज्दात छ भनेर थाहा पाउन
• रकम थपिएको वा घटेको जानकारी पाउन
• अरूको खातामा रकमान्तर गर्न
• बिजुली, पानी, इन्टरनेट जस्ता तोकिएका बिलको भुक्तानी गर्न

नोट पनि एउटा वित्तीय उपकरण हो र यो हातहातमा चलिरहन्छ। नोट चाँडै च्यातियो वा फोहोर भयो भने नयाँ नोट छाप्नुपर्छ र त्यसमा देशको पैसा खर्च हुन्छ। त्यसैले नेपाल राष्ट्र बैङ्कले सफा नोट नीति ल्याएको छ। यसको अर्थ हामीले नोटलाई जतनसाथ प्रयोग गर्नुपर्छ। सफा नोट राख्ने उपाय यस्ता छन्:

• नोटको जतन गर्न मनी ब्याग प्रयोग गर्ने बानी बसाल्ने।
• नोटमा हिसाब, नाम वा अरू केही पनि केरमेट नगर्ने।
• पूजा गर्दा वा कुनै काम गर्दा रङ लागेका तथा मैलिएका हातले सकेसम्म नोट नछुने।
• नोटमा टाँचा वा स्टिच नलगाउने, किनभने यसले नोट च्यातिन्छ, निकाल्न गाह्रो हुन्छ र नोटको आयु घट्छ।

धितोपत्रअन्तर्गत सरकारी ऋणपत्र, डिबेन्चर तथा कम्पनीले जारी गरेको सेयर, बन्ड आदि पर्छन्। सामान्यतया प्रति कित्ता सेयरको अङ्कित मूल्य रु. १०० कायम गर्ने प्रचलन छ। सेयर खरिद गर्ने व्यक्ति कम्पनीको हिस्सेदार हुन्छ। कम्पनीको लाभ र हानिमा प्रत्येक सेयरधनीको आफ्नो सेयर कित्ताअनुसार हिस्सा हुन्छ। जस्तै, एउटै कम्पनीमा सुनिताको २०० कित्ता र विकासको १०० कित्ता सेयर छ भने कम्पनीको नाफा बाँड्दा सुनिताले विकासको दोब्बर हिस्सा पाउँछिन्। कम्पनीलाई घाटा भयो भने त्यसको भार पनि त्यही अनुपातमा पर्छ।

• सेयरका माध्यमबाट सङ्गठित संस्थाले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न र वस्तु उत्पादन गर्न सक्छ।
• लगानीकर्तालाई लगानीको अवसर प्राप्त हुन्छ।
• लगानीकर्तासँग छरिएर रहेको बचत उद्योगधन्दामा लगानी गर्न मदत पुग्छ।
• देशको आर्थिक विकासमा सर्वसाधारणको पनि योगदान पुग्छ।

साधारणतया सेयर दुई किसिमका हुन्छन्: अग्राधिकार सेयर र साधारण सेयर। दुवैमा फरक भनेको लाभांश कहिले र कसरी पाइन्छ, अनि जोखिम कति छ भन्ने हो।

अग्राधिकार सेयरमा लाभांश पाउने दर निश्चित गरिएको हुन्छ। तर यस किसिमको सेयरका अंशियारले कम्पनीको बैठकमा भाग लिने र मत दिने अधिकार पाउँदैनन्। पुँजीमा जोखिम उठाउन नचाहने व्यक्तिका लागि यस्तो सेयरमा लगानी गर्नु राम्रो हुन्छ।

साधारण सेयरमा गरिने लगानी बढी जोखिमपूर्ण हुन्छ, किनभने मुनाफा कम भयो भने अग्राधिकार सेयरधनीलाई बाँडेपछि केही नबाँच्न पनि सक्छ। त्यसैले बढी जोखिम उठाउन तयार हुने लगानीकर्तालाई मात्र साधारण सेयरमा लगानी गर्न उपयुक्त मानिन्छ।

पछिल्लो समयमा सेयरको कारोबारका लागि अनिवार्य रूपमा डिम्याट खाता खोल्नुपर्ने नियम बनेको छ। पहिले सेयरको कागजी प्रमाणपत्र घरमा राख्नुपर्थ्यो, जुन हराउन, च्यातिन वा भिज्न सक्थ्यो। अहिले सेयर डिम्याट खातामा विद्युतीय रूपमा बस्छ, त्यसैले सुरक्षित रहन्छ र किनबेच गर्न पनि सजिलो हुन्छ।

विप्रेषण गर्दा नेपाल सरकारबाट इजाजत प्राप्त माध्यमलाई भरपर्दो र सुरक्षित मानिन्छ। जस्तै, कतारमा काम गर्ने दाइले इजाजत पाएको संस्थामार्फत पैसा पठाउनुभयो भने घरमा रहेको परिवारले त्यो रकम सुरक्षित रूपमा पाउँछ। तर कसैकसैले हुन्डीबाट र कसैकसैले व्यक्तिबाटै पनि पैसा पठाउने र झिकाउने काम गरेको पाइन्छ।

सूचना प्रविधिको प्रयोगसँगै मुद्रामा नयाँ रूप प्रचलनमा आएका छन्। तीमध्ये क्रिप्टोकरेन्सी पनि एक हो। क्रिप्टोकरेन्सी शब्द दुईओटा अङ्ग्रेजी शब्द मिलेर बनेको छ। क्रिप्टोको अर्थ गुप्त र करेन्सीको अर्थ मुद्रा हो।

रुपियाँको नोट वा सिक्का हातमा समात्न सकिन्छ, तर क्रिप्टोकरेन्सी कम्प्युटरभित्र मात्र रहन्छ। यसमा कारोबारलाई सुरक्षित राख्न, तिनलाई रुजु गर्न र नयाँ मुद्रा निष्कासन गर्न कोडको सहारा लिइन्छ। क्रिप्टोकरेन्सीका प्रकार यस्ता छन्:

• बिटक्वाइन
• इथिरियम
• रिपल
• लिटक्वाइन
• मोनेरो