उर्जा र विकास

बिहान उठेर हिँड्न, विद्यालयमा पढ्न र मैदानमा खेल्न हाम्रो शरीरलाई शक्ति चाहिन्छ। घरमा चुलो बाल्न, कोठामा बत्ती बाल्न, बस चलाउन र कारखानामा मेसिन घुमाउन पनि शक्ति नै चाहिन्छ। यो शक्ति जहाँबाट आउँछ, त्यसैलाई उर्जा भनिन्छ। मानिस मात्र होइन, सबै प्राणी र वनस्पतिलाई पनि उर्जा चाहिन्छ। बिरुवा घामबाट उर्जा लिएर हुर्कन्छ भने जनावर खानाबाट उर्जा पाउँछन्।

नेपालमा उर्जाको उपयोग दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको छ। यसका तीन मुख्य कारण छन्: जनसङ्ख्या वृद्धि, औद्योगिकीकरण र सहरीकरण। मानिसको सङ्ख्या बढेपछि घर, गाडी र पसल बढ्छन्। नयाँ कलकारखाना खुल्दा मेसिन चलाउन धेरै बिजुली र इन्धन चाहिन्छ। गाउँबाट सहर सरेको परिवारले दाउराको सट्टा ग्याँस, बिजुली र पेट्रोल बढी प्रयोग गर्न थाल्छ। यसरी माग बढ्दै गएपछि उर्जाको समुचित प्रयोग भएन भने भविष्यमा उर्जा सङ्कट आउन सक्छ।

उर्जा सङ्कटबाट बच्न दुईवटा कुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ:

• उर्जाको प्रयोगमा मितव्ययिता अपनाउने। मितव्ययिता भनेको आवश्यक जति मात्र खर्च गर्नु हो। कोठाबाट निस्कँदा बत्ती र पङ्खा बन्द गर्नु, नचाहिँदा गाडी नचलाउनु यसका उदाहरण हुन्।
• वैकल्पिक स्रोतको उपयोग बढाउने। एउटै स्रोतमा मात्र भर नपरी घाम, हावा, पानी र गोबरजस्ता अरू स्रोतबाट पनि उर्जा निकाल्ने।

नेपालमा वायु उर्जा, जैविक उर्जा, सौर्य उर्जा, बायोग्याँस उर्जा, जलविद्युत्लगायत विभिन्न उर्जाका स्रोतको सम्भावना रहेको छ। यी स्रोतको सही पहिचान र प्रयोग गर्न सके देशको आर्थिक विकास छिटो हुन सक्छ।

कुनै विषयबारे जानकार व्यक्तिसँग कुराकानी गरेर र विभिन्न स्रोतसामग्री पढेर सङ्कलन गरेको जानकारीलाई व्यवस्थित रूपमा लेखिएको विवरण प्रतिवेदन हो। 'उर्जा र आर्थिक समृद्धि' शीर्षकमा अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार गर्दा यसलाई पाँच भागमा बाँडिन्छ।

• परिचय: अध्ययनको विषय के हो र किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा।
• उद्देश्य: अध्ययनबाट के पत्ता लगाउन खोजिएको हो भन्ने कुरा।
• अध्ययन विधि: जानकारी कसरी सङ्कलन गरियो भन्ने कुरा।
• अध्ययनबाट पत्ता लगाइएका तथ्यहरू: सङ्कलन गरिएका जानकारी र विवरण।
• निष्कर्ष: सबै तथ्य हेरेपछि निकालिएको अन्तिम धारणा।

उर्जासम्बन्धी यस्तो अध्ययनका उद्देश्य यस्ता हुन्छन्:

• (क) नेपालमा उर्जाका स्रोतको पहिचान गर्न
• (ख) देश विकासमा उर्जाको महत्त्व बताउन
• (ग) नेपालमा उर्जाका सम्भावना पत्ता लगाउन

जानकारी सङ्कलन गर्न यी दुई अध्ययन विधि अपनाइन्छ:

• (क) प्रश्नावली तथा अन्तर्वार्ता: प्रश्नहरू तयार पारेर जानकार व्यक्तिलाई सोध्ने र उहाँको उत्तर टिप्ने।
• (ख) सन्दर्भ सामग्रीको अध्ययन: पुस्तक, पत्रपत्रिका, सरकारी तथ्याङ्क र अन्य लिखित सामग्री पढेर जानकारी लिने।

उर्जा मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग हो। अभिन्न भनेको छुट्याउनै नसकिने भन्ने हो। बिहानको चियादेखि राति सुत्ने बेलासम्मको हरेक काममा हामी कुनै न कुनै रूपमा उर्जा प्रयोग गर्छौँ। तलका क्षेत्रमा उर्जाको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण छ:

यी मध्ये कुनै एउटा क्षेत्रमा उर्जा नपुग्दा पनि सबैलाई असर पर्छ। उदाहरणका लागि, डिजेल अभाव भयो भने ट्रक चल्दैनन्, बजारमा सामान आइपुग्दैन र मूल्य बढ्छ।

उर्जा विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त हुन्छ। सौर्य, जलविद्युत्, कोइला, बायोग्याँस आदि उर्जाका स्रोत हुन्। यी स्रोतलाई फेरि बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने आधारमा दुई प्रकारमा बाँडिन्छ: नवीकरणीय र अनवीकरणीय।

घाम हरेक दिन लाग्छ, हावा चलिरहन्छ र नदीमा पानी बगिरहन्छ। त्यसैले यी स्रोत जति प्रयोग गरे पनि सकिँदैनन्। तर पेट्रोलियम पदार्थ र कोइला जमिनभित्र लाखौँ वर्षमा बन्छन्। आज खर्च गरेको पेट्रोल हाम्रो जीवनकालमा फेरि बन्दैन। दिगो विकास, वातावरण संरक्षण र जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणमा नवीकरणीय उर्जाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। त्यसैले उर्जाका स्रोतको संरक्षण तथा दिगो उपयोगतर्फ हामी सबैले ध्यान दिनुपर्छ।

आज विश्वका विकसित देशले उर्जाकै कारणले आर्थिक समृद्धि हासिल गरेका छन्। पर्याप्त उर्जा हुँदा कलकारखाना चल्छन्, सामान उत्पादन हुन्छ, मानिसले रोजगारी पाउँछन् र उनीहरूको आम्दानी बढ्छ। यातायात र सञ्चार सजिलो हुँदा व्यापार पनि फस्टाउँछ।

नेपालको आर्थिक समृद्धिमा पनि उर्जा महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गा बन्न सक्छ। कोसेढुङ्गा भनेको बाटोमा दूरी देखाउन गाडिएको ढुङ्गा हो। यहाँ यसको अर्थ विकासको यात्रामा अगाडि बढ्न मद्दत गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार भन्ने हो। नेपालमा उर्जाका क्षेत्रमा उपलब्ध स्रोत, तिनका महत्त्व र सम्भावना तल क्रमैसँग छ।

नेपालमा उर्जाको स्रोतका रूपमा पेट्रोल, डिजेल र ग्याँस प्रयोग हुँदै आएका छन्। हाल यी पदार्थ विदेशबाट आयात गरिन्छन्। नेपालमा पनि यिनको सम्भावना रहेको छ। अध्ययन, उत्खनन र उत्पादन गर्न सके आयातित पेट्रोलियम पदार्थलाई प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ। प्रतिस्थापन भनेको बाहिरबाट ल्याइने वस्तुको ठाउँमा देशभित्रै उत्पादित वस्तु प्रयोग गर्नु हो। यसो गर्दा विदेश जाने ठूलो रकम देशमै रहन्छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा धेरै घरमा गाईभैँसी पालिन्छन्, त्यसैले गोबर सजिलै पाइन्छ। खाना पकाउने ग्याँसको विकल्पका रूपमा गोबरग्याँसको उपयोग गर्न सकिन्छ। यसका फाइदा यस्ता छन्:

• गोबरग्याँसबाट खाना पकाउनुका साथै बत्ती पनि बाल्न सकिन्छ।
• दाउराको तुलनामा कम धुवाँ आउँछ, त्यसैले भान्सा सफा रहन्छ।
• कम धुवाँ आउने भएकाले आँखा र फोक्सोलगायत स्वास्थ्यका लागि पनि कम हानिकारक हुन्छ।
• गोबरग्याँस प्लान्ट निर्माण गर्न नेपाल सरकारले सहयोग र सहुलियत पनि दिँदै आएको छ।

सहरी क्षेत्रमा गोबर कम पाइए पनि घर र बजारबाट निस्कने कुहिने फोहोर धेरै हुन्छ। तरकारीका बोक्रा, बासी खाना र फलफूलका टुक्राजस्ता कुहिने फोहोरको प्रयोग गरी बायोग्याँस र मल दुवै उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसो गर्दा उर्जा पनि पाइन्छ र सहरको फोहोर व्यवस्थापन पनि हुन्छ।

धान झारेपछि बाँकी रहने पराल, गहुँको भुस, मकैको छ्वाली र काठ चिर्दा निस्कने धुलो प्रायः फालिन्छ वा खुला ठाउँमा जलाइन्छ। तिनलाई मेसिनमा थिचेर खँदिलो ढिक्का वा गोला बनाएपछि लामो समयसम्म बल्ने इन्धन बन्छ। नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले दाउरा, पराल, छ्वाली, भुस आदि इन्धनका स्रोत सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ। त्यसैले बायोमास उर्जालाई पनि वैकल्पिक उर्जाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ र नेपालमा बायोमास उर्जाको पनि सम्भावना रहेको छ।

हावामा पनि शक्ति हुन्छ। बतासले रुख हल्लाउँछ र चङ्गा उडाउँछ। नेपालका नियमित रूपमा ठूलो वेगका साथ वायु चल्ने स्थानमा वायु मिल राखेर वायु उर्जा निकाल्न सकिन्छ। वायु मिलमा ठूला पङ्खा हुन्छन्। हावाले ती पङ्खा घुमाउँछ र पङ्खासँग जोडिएको यन्त्रले बिजुली उत्पादन गर्छ।

नेपालमा रामेछाप, धादिङ र मुस्ताङमा वायु उर्जाको सम्भाव्यता अध्ययन भई कार्यान्वयन प्रक्रिया अगाडि बढाउने काम पनि भइरहेको छ। यसरी उर्जा उत्पादन गर्न सकियो भने वायु उर्जा पनि वैकल्पिक उर्जाको राम्रो स्रोत बन्न सक्छ।

सूर्यलाई शक्तिको प्रमुख स्रोत मानिन्छ। नेपालमा वर्षका धेरैजसो दिन घाम लाग्छ। सौर्य उर्जाको भरपुर प्रयोगबाट नेपालमा उर्जाका क्षेत्रमा थप मदत पुग्छ। सौर्य उर्जालाई दुई रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ:

• ताप: घामको तापले पानी तताउने, अन्न र तरकारी सुकाउने काम गर्न सकिन्छ।
• विद्युत्: सौर्य प्यानलले घामको प्रकाशलाई बिजुलीमा बदल्छ।

सौर्य उर्जाको अधिकतम सदुपयोग गर्न दुई तहमा काम गर्न सकिन्छ। पहिलो, राज्य स्तरबाट सोलार प्लान्टका रूपमा सौर्य विद्युत्का ठूला योजना सञ्चालन गर्न सकिन्छ र यसरी उत्पादित बिजुलीलाई राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा जोड्न सकिन्छ। दोस्रो, सहुलियत दरमा घर घरमा साना साना सौर्य प्यानल जडान गर्न प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। यसबाट घरायसी प्रयोगका लागि आवश्यक सौर्य उर्जाको उपयोग बढ्छ।

नेपालमा सबैभन्दा भरपर्दो उर्जाको स्रोतका रूपमा जलविद्युत्लाई लिन सकिन्छ। हिमालबाट पग्लेर आउने हिउँ र वर्षाको पानीले नदीहरू वर्षभरि बगिरहन्छन्। उत्तरको अग्लो भागबाट दक्षिणको होचो भागतिर बग्दा पानीको वेग तीव्र हुन्छ। नेपालमा ठूला साना गरी करिब ६,००० नदीनाला रहेका छन्।

जलविद्युत्को क्षमता दुई किसिमले भनिन्छ। सैद्धान्तिक क्षमता भनेको नदीनालाको सबै पानीको हिसाब गर्दा बन्न सक्ने बिजुलीको परिमाण हो। प्राविधिक क्षमता भनेको अध्ययन र अनुसन्धानपछि वास्तवमा आयोजना बनाएर निकाल्न सकिने परिमाण हो। नेपालका तथ्य यस्ता छन्:

यी अङ्क तुलना गर्दा थाहा हुन्छ कि प्राविधिक रूपमा सम्भव ४२,००० मेगावाटमध्ये हामीले करिब बीस भागको एक भाग मात्र उत्पादन गरेका छौँ। अझै धेरै सम्भावना बाँकी छ, त्यसैले नेपालमा जलविद्युत् विकासको अपार सम्भावना छ भनिन्छ।

उपलब्ध क्षमताको प्रयोग गर्न राज्यले यी उपाय अपनाउन सक्छ:

• निजी क्षेत्रलाई पनि जलविद्युत्मा लगानी गर्न आकर्षित गर्ने नीति लिने।
• स्थानीय तहलाई थप जिम्मेवार बनाएर साना जलविद्युत् आयोजना सञ्चालन गर्ने।
• नेपालमा बर्सेनि भित्रिने विप्रेषण रकम र राष्ट्रिय पुँजीलाई दीर्घकालीन नीति बनाएर जलस्रोतको विकासमा लगाउने।

यी उपाय अपनाउन सके नेपाल जलविद्युत्मा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ। आफ्नो आवश्यकताभन्दा बढी बिजुली भारत र बङ्गलादेशजस्ता छिमेकी देशमा निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ। जलविद्युत् आयोजना बनाउँदा सुरुमा लागत बढी लाग्छ, तर एक पटक बनेपछि धेरै वर्षसम्म बिजुली दिइरहन्छ, त्यसैले दीर्घकालीन रूपमा यो सस्तो पर्छ। यसबाट कुनै प्रकारको प्रदूषण हुँदैन र नवीकरणीय शक्तिको स्रोत भएकाले कहिल्यै पनि रित्तिँदैन।

नेपालको आर्थिक विकासका लागि उर्जाका स्रोतले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। त्यसैले उर्जाका विभिन्न स्रोतको पहिचान गरी तिनको सही सदुपयोग गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो। सबै स्रोतमध्ये जल उर्जाको उच्च सम्भावना देखिन्छ।

त्यसैले नेपालको उज्ज्वल भविष्य जलविद्युत् आयोजनाको निर्माण, सञ्चालन र विस्तारमा जोड दिनुमा देखिन्छ। यसका लागि नीतिगत सुधार आवश्यक हुन्छ। जलविद्युत्ले यी क्षेत्रमा योगदान दिन्छ:

• उद्योगधन्दा: देशभित्रै उद्योगधन्दा कलकारखाना सञ्चालनका लागि आवश्यक उर्जा जुटाउन सहयोग पुग्छ।
• वन संरक्षण: खाना पकाउन दाउराको सट्टा बिजुली प्रयोग हुँदा वनजङ्गल फँडानी नियन्त्रण गर्न मदत पुग्छ।
• घरायसी प्रयोग: खाना पकाउन, पानी तताउन र बत्ती बाल्न जलविद्युत्को बढीभन्दा बढी प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• यातायात: विद्युत् उत्पादन क्षमता बढाएर विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगमा जोड दिन सकिन्छ, जसले पेट्रोल र डिजेलको आयात घटाउँछ।
• सिँचाइ र कृषि: बिजुलीको प्रयोगबाट जमिनमुनिको पानी बोरिङ गरेर निकाल्न सकिन्छ। त्यो पानी कुलो, पैनी, नहरमार्फत खेतीयोग्य जमिनमा पुर्‍याएर सिँचाइ गर्दा कृषि उत्पादन बढ्छ।
• रोजगारी: आयोजना निर्माण, कारखाना र कृषिमा देशमै रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन्।

यसरी जलविद्युत्को विकासले उद्योग, कृषि, यातायात र वातावरण सबै क्षेत्रलाई एकैसाथ फाइदा पुर्‍याउँछ। देशमै रोजगारी बढेपछि युवा विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्छ र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण टेवा पुग्छ।