सहकारी

दार्चुला जिल्लाको व्यास गाउँपालिकामा करिब २५ घरपरिवार बसोबास गर्छन् । पाँच वर्षअघिसम्म यहाँका बासिन्दाको आर्थिक अवस्था निकै कमजोर थियो । उनीहरू बिहानदेखि बेलुकीसम्म श्रम गरेर मात्र घर चलाउन सक्थे । खेती गर्न उनीहरूसँग सानो पाखोबारी मात्र थियो । त्यसैले वर्षभरि खान पुग्ने अन्न उब्जँदैनथ्यो र पैसा चाहिँदा कसैसँग सापटी माग्नुपर्ने अवस्था थियो ।

एक दिन वडा कार्यालयका प्रतिनिधिले गाउँलेहरूलाई भेला गराए । उनले सहकारी संस्था भनेको के हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा बुझाए । गाउँलेहरूलाई यो कुरा चित्त बुझ्यो । वडा प्रतिनिधिको सहयोगमा सबै मिलेर सहकारीको विधान तयार पारे र त्यो विधान गाउँपालिकामा दर्ता गराए । यसरी गाउँमा सहकारी संस्था स्थापना भयो र गाउँलेहरू यसका सदस्य बने ।

सबै सदस्यले प्रतिमहिना रु. ५०० अनिवार्य बचत गर्न थाले । एउटा परिवारका लागि ५०० रुपियाँ सानो रकम हो, तर २५ परिवारको बचत एकै ठाउँमा जम्मा हुँदा त्यो ठुलो पुँजी बन्यो । जम्मा भएको रकमबाट जुन सदस्यलाई आवश्यक पर्छ, उसलाई निश्चित ब्याजमा ऋण दिने व्यवस्था मिलाइयो । सदस्यहरूले पालैपालो रकम लिएर आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार सानोतिनो व्यवसाय सुरु गरे:

• कसैले बाख्रापालन गरे ।
• कसैले भैंसीपालन र कसैले गाईपालन गरे ।
• कसैले फलफूल खेती र कसैले तरकारी खेती गर्न थाले ।
• कसैले कुखुरापालन गरे ।
• कोही भने सानातिना व्यापार व्यवसाय गर्न थाले ।

अहिले त्यो गाउँको अवस्था फेरिएको छ । सहकारीकै कारणले गाउँलेहरूका बिचमा सामाजिक एकता र मेलमिलाप बढेको छ । रकम चाहिएको बेला ऋण सापटी लिन सजिलो भएको छ । सहकारीमा गरेको बचतबाट दैनिक घरखर्च टार्न, बिरामी पर्दा उपचार गर्न र चाडपर्व मनाउन पनि सजिलो भएको छ ।

सहकारिता शब्द आफैँले यसको अर्थ बताउँछ । यो शब्द सह र कारिता मिलेर बनेको छ । सहको अर्थ मिलेर र कारिताको अर्थ काम गर्नु हो । त्यसैले सहकारिता भन्नाले मिलेर काम गर्नु भन्ने बुझिन्छ ।

यस परिभाषामा दुई कुरा ध्यान दिनुपर्ने छन् । पहिलो, सदस्यहरूको आवश्यकता समान हुन्छ । व्यास गाउँका सबै परिवारलाई आम्दानी बढाउन पुँजी चाहिएको थियो । दोस्रो, सहकारी स्वेच्छाले बन्छ । कसैलाई जबरजस्ती सदस्य बनाइँदैन । आफ्नो भलो हुन्छ भन्ने बुझेर मानिस आफैँ सहकारीमा जोडिन्छन् ।

सहकारी कुनै एक व्यक्तिलाई धनी बनाउन खोलिँदैन । यसको स्थापना धेरैको साझा हितका लागि गरिन्छ । सहकारीका मुख्य उद्देश्य यस्ता छन्:

• व्यक्ति, परिवार, समाज र समग्र राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक हित गर्नु ।
• रोजगारी सिर्जना गर्नु ।
• रोजगारी र आम्दानीमार्फत गरिबी निवारण गर्नु ।
• यी उद्देश्य पूरा गर्न विविध कार्यक्रम तर्जुमा गरी कार्यान्वयनमा ल्याउनु ।

व्यास गाउँमा यी सबै उद्देश्य पूरा भएको देखिन्छ । ऋण लिएर पशुपालन र खेती गर्दा परिवारको आम्दानी बढ्यो, गाउँमै काम पाइयो र गरिबी घट्यो । गाउँलेहरू एकअर्कासँग नजिक भए, जुन सामाजिक हित हो ।

संसारभरका सहकारीहरू केही साझा सिद्धान्तका आधारमा चल्छन् । यी सिद्धान्तले सहकारीलाई अरू व्यापारिक कम्पनीभन्दा फरक बनाउँछन् । सहकारिताका सात सिद्धान्त चित्र २ मा देखाइएका छन् ।

• स्वेच्छिक तथा खुला सदस्यता: कसैलाई सदस्य बन्न बाध्य पारिँदैन, र योग्यता पुगेका जोसुकै व्यक्ति भेदभावबिना सदस्य बन्न सक्छन् ।
• सदस्यद्वारा प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण: सहकारी सदस्यहरूले नै चलाउँछन् । निर्णय सदस्यको सहभागितामा लोकतान्त्रिक तरिकाले हुन्छ ।
• सदस्यको आर्थिक सहभागिता: सबै सदस्यले सेयर र बचतमार्फत पुँजी जुटाउँछन् र त्यसको लाभ पनि सदस्यहरूले नै पाउँछन् ।
• स्वायत्तता र स्वतन्त्रता: सहकारी आफ्नो विधान र नियमअनुसार आफैँ चल्छ । बाहिरका कसैको नियन्त्रणमा रहँदैन ।
• शिक्षा, तालिम र सूचना: सदस्यलाई बचत, ऋण, व्यवसाय र सहकारीबारे ज्ञान, सिप र जानकारी दिइन्छ ।
• अन्तरसहकारी सहयोग: एउटा सहकारीले अर्को सहकारीसँग मिलेर काम गर्छ र एकअर्कालाई सहयोग गर्छ ।
• समुदायप्रति चासो: सहकारीले सदस्यको मात्र होइन, आफू रहेको पूरै समुदायको विकासमा पनि ध्यान दिन्छ ।

सिद्धान्त भनेको सहकारीको सोच हो । त्यो सोचलाई व्यवहारमा उतार्न केही सर्त पालना गर्नुपर्छ । सहकारिताको मूल्य मान्यता र सिद्धान्तबमोजिम सहकारी सञ्चालन गर्न आवश्यक आधारभूत सर्तहरू यस्ता छन्:

• सहकारी स्वेच्छिक र स्वायत्त संस्था हो ।
• सहकारीमा आबद्ध सदस्यका बिचमा सेयर लगानीमा समान सहभागिता हुनुपर्दछ ।
• सहकारीका सेयर सदस्यहरू नै सहकारीका मालिक र ग्राहक दुवै हुन्छन् ।
• सहकारीमा नियमअनुसार सदस्यता प्राप्त व्यक्तिबाट मात्र बचत सङ्कलन र ऋण लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ ।
• सहकारीले वित्तीय विकासका साथै सामाजिक विकास र वातावरण संरक्षणको समेत दायित्व निर्वाह गरेको हुन्छ ।
• सदस्यद्वारा संस्था सञ्चालन कार्यविधि र अन्य नियम बनाउनुपर्ने हुन्छ ।
• संस्थाको दीर्घकालीन सोच सदस्यको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र व्यावसायिक उन्नतिमा सहयोग पुर्‍याउने हुनुपर्छ ।

तेस्रो सर्तलाई व्यास गाउँको उदाहरणले राम्ररी बुझाउँछ । त्यहाँका सदस्यले हरेक महिना बचत गरेर सहकारीको पुँजी बनाउँछन्, त्यसैले उनीहरू मालिक हुन् । तिनै सदस्यले आवश्यक पर्दा त्यही सहकारीबाट ऋण लिन्छन्, त्यसैले उनीहरू ग्राहक पनि हुन् । बैंकमा मालिक र ग्राहक फरक फरक मानिस हुन सक्छन्, तर सहकारीमा दुवै एउटै हुन्छन् ।

व्यास गाउँमा सहकारी कसरी बन्यो भन्ने कुरा हेर्दा सहकारी स्थापनाको प्रक्रिया क्रमैसँग बुझ्न सकिन्छ:

• समान आर्थिक तथा सामाजिक आवश्यकता भएका व्यक्तिहरू भेला हुन्छन् ।
• वडा कार्यालय वा सम्बन्धित निकायबाट सहकारीबारे जानकारी लिन्छन् ।
• आफ्नो इच्छाले सहकारी खोल्ने र सदस्य बन्ने निर्णय गर्छन् ।
• सबै मिलेर सहकारीको विधान तयार पार्छन् ।
• विधान स्थानीय तह, जस्तै गाउँपालिका वा नगरपालिकामा दर्ता गराउँछन् ।
• सदस्यहरू सेयर र नियमित बचतमार्फत पुँजी जम्मा गर्न थाल्छन् ।
• सदस्यहरूले नै संस्था सञ्चालन कार्यविधि र अन्य नियम बनाएर सहकारी चलाउँछन् ।

सहकारी केवल एउटा गाउँको कथा होइन । नेपालको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पनि यसको ठुलो योगदान छ । तलको तालिकाले सहकारी क्षेत्रको योगदान देखाउँछ ।

घरको छानो थाम्न धेरै खम्बा चाहिएझैँ देशको आर्थिक विकास पनि एउटै क्षेत्रले मात्र धान्न सक्दैन । सरकारले नीति र पूर्वाधार बनाउँछ, निजी क्षेत्रले उद्योग व्यवसाय चलाउँछ, र सहकारीले साधारण मानिसलाई मिलेर पुँजी जुटाउन र व्यवसाय गर्न सिकाउँछ । त्यसैले सहकारीलाई आर्थिक विकासको एक महत्त्वपूर्ण खम्बा मानिन्छ । सहकारीमार्फत आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरण गरी गरिबी निवारण गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो ।

सहकारीले पैसाको कारोबार मात्र गर्दैन । यसले समाजको सोच र व्यवहार पनि बदल्छ । सहकारीका मुख्य भूमिका यस्ता छन्:

• आर्थिक असमानता हटाई आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्न सघाउँछ । गरिब परिवारले पनि ऋण पाएर आफ्नै व्यवसाय गर्न सक्छन् ।
• समाजको दिगो आर्थिक विकास गर्न मद्दत गर्छ ।
• सबै जात, वर्ग र समुदायलाई समेटेर सांस्कृतिक तथा सामाजिक समावेशिता कायम गर्छ ।
• महिला तथा विपन्न वर्गको नेतृत्व क्षमता विकास गर्छ । सहकारीको बैठक र समितिमा बोल्ने, निर्णय गर्ने अवसर उनीहरूले पाउँछन् ।
• नागरिकलाई बचत, ऋण र ब्याजबारे बुझाएर वित्तीय साक्षरता बढाउँछ ।
• निम्न र मध्यम आर्थिक अवस्था भएका मानिसमा उद्यमशीलताको भावना विकास गर्छ ।
• समाजमा स्वच्छ र प्रतिस्पर्धी व्यावसायिक वातावरण सिर्जना गर्छ ।
• रोजगारी सिर्जना गरी गरिबी निवारणमा योगदान दिन्छ ।

आज नेपालमा कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, पर्यटन, सञ्चार, विद्युत् आदि क्षेत्रमा सहकारी पद्धतिबाट उद्योग व्यवसाय सञ्चालन गर्ने आकर्षण बढ्दै गएको छ । उदाहरणका लागि, दूध उत्पादक किसानहरू मिलेर दूध सहकारी चलाउँछन् र एक्लै बेच्दाभन्दा राम्रो मूल्य पाउँछन् । गाउँका मानिस मिलेर सामुदायिक बिजुली वा यातायात सेवा पनि चलाउन सक्छन् ।

नेपालमा दिनप्रतिदिन सहकारी संस्था स्थापना हुने क्रम बढिरहेको छ । तर सबै सहकारी राम्रोसँग चलेका छैनन् । कतिपय सहकारी संस्था बन्द भएका छन् । कतिपय सञ्चालकले आर्थिक अनियमितता गरी सदस्यको बचत लिएर भागेका समाचार पनि बेलाबेलामा सुनिन्छन् । यस्ता घटनाले सदस्यको मेहनतको कमाइ डुब्छ र सहकारीप्रतिको विश्वास घट्छ ।

यी समस्या समाधान गर्न सहकारीका सिद्धान्त र सर्तलाई नै व्यवहारमा लागु गर्नुपर्छ:

• सदस्यहरू आफैँ सचेत भएर साधारण सभा र बैठकमा भाग लिनुपर्छ ।
• सहकारीको हिसाबकिताब पारदर्शी हुनुपर्छ र नियमित लेखा परीक्षण गराउनुपर्छ ।
• नियमअनुसार सदस्यता प्राप्त व्यक्तिबाट मात्र बचत सङ्कलन र ऋण लगानी गर्नुपर्छ ।
• सदस्य र सञ्चालकलाई शिक्षा, तालिम र सूचना दिनुपर्छ ।
• अनियमितता गर्ने सञ्चालकलाई सम्बन्धित निकायले कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ ।

व्यास गाउँका २५ परिवारले देखाएझैँ मिलेर गरेको सानो प्रयासले ठुलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । सहकारीले आर्थिक तथा सामाजिक उत्थानमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्छ । यसले गरिबलाई पुँजी, बेरोजगारलाई काम, महिलालाई नेतृत्वको अवसर र समाजलाई एकता दिन्छ । त्यसैले नेपालका हरेक क्षेत्रमा सिद्धान्तअनुसार चल्ने सहकारी संस्था स्थापना गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो ।