राजस्व

गाउँको विद्यालयमा पढाउने शिक्षकको तलब, स्वास्थ्य चौकीमा पाइने औषधि, बजारसम्म पुग्ने सडक र घरघरमा पुगेको बिजुली। यी सबै काममा ठुलो रकम खर्च हुन्छ। यो रकम सरकारले कहाँबाट जुटाउँछ त ? जसरी एउटा परिवारलाई घर व्यवस्थित ढङ्गले चलाउन नियमित आम्दानी चाहिन्छ, त्यसरी नै राज्यलाई पनि आफ्ना हरेक गतिविधि चलाउन निश्चित र व्यवस्थित आम्दानी चाहिन्छ। एउटा घरमा भएको यस्तो कुराकानीबाट सुरु गरौँ।

सुमनका बुबाले तिरेको कर सरकारको आम्दानीको एउटा भाग मात्र हो। सरकारले यस्ता धेरै स्रोतबाट आम्दानी गर्छ र ती सबैलाई मिलाएर एउटै नाम दिइन्छ: राजस्व।

सरकारले आम्दानी गर्ने बाटो एउटा मात्र हुँदैन। कतै नागरिक र व्यवसायीले कानुनअनुसार कर तिर्छन्। कतै सरकारी सेवा लिँदा शुल्क बुझाइन्छ। कतै नियम तोड्दा जरिवाना तिरिन्छ। यी सबै आम्दानी जोड्दा राजस्व बन्छ। राजस्व दुई प्रकारको हुन्छ:

• कर राजस्व: कानुनबमोजिम व्यक्ति, फर्म वा कम्पनीले अनिवार्य रूपमा तिर्ने करबाट हुने आम्दानी।
• गैरकर राजस्व: करबाहेक अन्य स्रोतबाट सरकारलाई हुने आम्दानी।

कर तिर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई करदाता भनिन्छ। करदाताले कर तिरेबापत कुनै प्रत्यक्ष लाभ पाउँदैन। उदाहरणका लागि, एक जना शिक्षकले आफ्नो तलबबाट आयकर तिर्छन्। त्यसको बदलामा सरकारले उनलाई कुनै सामान वा पैसा फिर्ता दिँदैन। तर राज्यले करबाट प्राप्त रकम सार्वजनिक हित र लोककल्याणकारी काममा खर्च गर्छ। त्यही रकमले बनेको सडकमा शिक्षक, किसान, विद्यार्थी सबै हिँड्छन्। त्यसैले कर कसैको व्यक्तिगत लाभका लागि होइन, सबैको साझा हितका लागि तिरिन्छ।

करको भार कसमाथि पर्छ र त्यसको असर कसलाई हुन्छ भन्ने आधारमा कर दुई प्रकारका हुन्छन्: प्रत्यक्ष कर र अप्रत्यक्ष कर।

मानौँ, एक जना व्यवसायीको आफ्नै घर, जग्गा र एउटा ट्रक छ। उनले घरजग्गाको कर र ट्रकको सवारी कर आफैँ तिर्छन्। यो कर उनले अरू कसैमाथि सार्न सक्दैनन्। कर तिर्ने पनि उनी, भार बोक्ने पनि उनी। यस्तो कर प्रत्यक्ष कर हो। प्रत्यक्ष करका उदाहरण यस्ता छन्:

• आयकर
• सम्पत्ती कर
• भूमि कर
• घर कर
• सवारी कर

महिनामा थोरै कमाउने मजदुर र धेरै कमाउने ठुलो व्यापारीले एउटै रकम कर तिर्नुपर्‍यो भने मजदुरलाई भारी पर्छ। प्रत्यक्ष करमा त्यसो हुँदैन। जसको आम्दानी बढी छ, उसले बढी तिर्छ। जसको कम छ, उसले कम तिर्छ। नेपालमा कुल राजस्वको सबैभन्दा ठुलो अंश प्रत्यक्ष करले ओगटेको छ।

यस्तो कर सुरुमा एउटा व्यक्ति वा संस्थाले तिर्छ। त्यसपछि त्यो कर रकम वा करको भार अरूमाथि सारिन्छ। अन्त्यमा जसले वस्तु तथा सेवा प्रयोग गर्छ, उसैमाथि यो करको भार पर्छ। एउटा साबुन कारखानाको उदाहरण हेरौँ। कारखानाले साबुन बनाउँदा लाग्ने कर सरकारलाई तिर्छ र त्यो रकम साबुनको मूल्यमा जोड्छ। पसलेले त्यही मूल्यमा साबुन किनेर ग्राहकलाई बेच्छ। अन्त्यमा पसलबाट साबुन किन्ने ग्राहकले करसहितको मूल्य तिर्छ। कर बुझाउने कारखाना भयो, तर भार बोक्ने ग्राहक भयो।

अप्रत्यक्ष करका उदाहरण यस्ता छन्:

• मूल्य अभिवृद्धि कर
• बिक्री कर
• अन्त:शुल्क
• भन्सार महसुल

अप्रत्यक्ष करका विशेषता:

• यो कर सुविधाजनक हुन्छ, किनभने वस्तु किन्दा मूल्यसँगै तिरिन्छ।
• यो कर लचकदार हुन्छ।
• यसको दायरा फराकिलो हुन्छ, किनभने वस्तु तथा सेवा प्रयोग गर्ने सबैले यो कर तिर्छन्।
• यस्तो कर छली गर्न सकिँदैन।
• यो समन्यायमा आधारित हुन्छ, किनभने निम्न आय भएका व्यक्तिले उपभोग गर्ने वस्तु तथा सेवामा कम र मध्यम तथा उच्च आय भएका व्यक्तिले उपभोग गर्ने वस्तु तथा सेवामा बढी कर लगाइन्छ।

एउटा वस्तु कच्चा पदार्थबाट बनेर ग्राहकको हातसम्म पुग्दा धेरै चरण पार गर्छ। हरेक चरणमा त्यसको मूल्य बढ्दै जान्छ। त्यसरी बढेको मूल्यमा यो कर लाग्छ। मूल्य अभिवृद्धि कर वस्तु तथा सेवामा आधारित अप्रत्यक्ष कर हो। नेपालमा हाल १३ प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि कर कायम गरिएको छ।

पसलबाट सामान किन्दा पाइने मु.अ.क.(VAT) बिलमा यो कर छुट्टै लेखिएको हुन्छ। जस्तै, कुनै सामानको मूल्य रु. १०० छ भने त्यसमा १३ प्रतिशत अर्थात् रु. १३ मूल्य अभिवृद्धि कर जोडिन्छ। ग्राहकले जम्मा रु. ११३ तिर्छ। यस करका मुख्य उद्देश्य दुई छन्:

• करको दायरा फराकिलो बनाउनु।
• राजस्व चुहावट नियन्त्रण गर्नु।

'अन्त:' ले भित्र भन्ने अर्थ दिन्छ। सुरुमा तोकिएका वस्तु तथा सेवाको देशभित्र हुने कारोबारमा मात्र यो कर लगाइने भएकाले यसलाई अन्त:शुल्क भनिएको हो। पछि आयातित वस्तुमा पनि यो कर लाग्न थाल्यो। अन्त:शुल्क लाग्ने वस्तुलाई तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ:

• मदिरा समूह
• सुर्तीजन्य समूह
• स्वयम् निकासी समूह

भन्सार बिन्दु भनेको सामान देशभित्र ल्याउँदा वा बाहिर पठाउँदा जाँच गरिने र महसुल लिइने ठाउँ हो। जस्तै, विदेशबाट मोटरसाइकल वा मोबाइल ल्याउने व्यापारीले भन्सार बिन्दुमै महसुल बुझाउँछ। त्यो रकम सामानको मूल्यमा जोडिएर ग्राहकसम्म पुग्छ, त्यसैले यो पनि अप्रत्यक्ष कर हो। भन्सार महसुललाई राजस्व सङ्कलनको महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ।

सरकार करबाट मात्र चल्दैन। सेवा दिँदा लिइने शुल्क, नियम तोड्नेलाई गरिने जरिवाना र अरू स्रोतबाट पनि सरकारलाई आम्दानी हुन्छ। गैरकर राजस्वका स्रोतहरू यस प्रकार छन्:

• उपहार तथा अनुदान: अन्य देश वा संस्थाबाट सरकारलाई प्राप्त हुने सहयोग रकम।
• शुल्क: सरकारी सेवा लिँदा तिरिने रकम, जस्तै सवारी चालक अनुमतिपत्र बनाउँदा लाग्ने शुल्क।
• दण्ड तथा जरिवाना: कानुन वा नियम उल्लङ्घन गर्नेबाट असुल गरिने रकम, जस्तै ट्राफिक नियम तोड्दा तिर्नुपर्ने जरिवाना।
• उत्तराधिकारी विहीन सम्पत्ती: हकदार कोही नभएको सम्पत्ती, जुन राज्यको हुन्छ।
• सार्वजनिक सम्पत्ती: सरकारको स्वामित्वमा रहेका सम्पत्तीबाट हुने आम्दानी।

कर सरकारको आम्दानी मात्र होइन, मुलुकको आर्थिक विकासको औजार पनि हो। कुन वस्तुमा बढी कर लगाउने र कुनमा कम लगाउने भन्ने निर्णयले देशको उत्पादन, व्यापार र लगानीलाई दिशा दिन्छ। करको महत्त्व यस प्रकार छ:

• मुलुकमा लगानीको उपयुक्त वातावरण तयार गर्न करको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
• अधिकतम कर परिचालनबाट मुलुकलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।
• अति आवश्यक वस्तु तथा सेवाको उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न मदत पुग्छ।
• धनीलाई कर तथा गरिबलाई राहतको नीति लिई सामाजिक न्याय कायम गर्न सकिन्छ।
• आयात प्रतिस्थापन गरी निर्यात अभिवृद्धि गर्न करले मदत पुर्‍याउँछ।
• स्वदेशी उद्योगको संरक्षण एवम् प्रवर्धन गर्न करको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
• मुलुकभित्र उद्योग व्यवसाय सञ्चालनका लागि अनुकूल वातावरणको सिर्जना हुन्छ।

एउटा उदाहरण हेरौँ। विदेशबाट आउने कुनै सामानमा बढी भन्सार महसुल लगाउँदा त्यो सामान महँगो हुन्छ। देशभित्रै बनेको उस्तै सामान तुलनामा सस्तो पर्छ र मानिसहरू स्वदेशी सामान किन्न थाल्छन्। यसरी आयात घट्छ, स्वदेशी उद्योग जोगिन्छ र देशभित्र रोजगारी बढ्छ।

नेपालमा सङ्घीय शासन प्रणाली छ। नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकारले छुट्टाछुट्टै कर लगाउन सक्छन्। त्यसैले कुनै कर सङ्घीय सरकारलाई, कुनै प्रदेश सरकारलाई र कुनै गाउँपालिका वा नगरपालिकालाई तिरिन्छ। सुमनका बुबा घरजग्गाको कर तिर्न वडा कार्यालय गएको कुरा यसैको उदाहरण हो।

हामी नागरिकसँग कर लिनु राज्यको अधिकार हो भने कर तिर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। राज्यले जनताबाट कर लिएन भने जनतालाई सेवा सुविधा दिन सक्दैन। शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, विद्युत, सञ्चारलगायतका पूर्वाधारको विकास पनि गर्न सक्दैन। राज्यका अति आवश्यक खर्च जुटाउने मुख्य आम्दानीको स्रोत नै कर हो।

जुन देशको कर प्रणाली प्रभावकारी हुन्छ, त्यो देशलाई सक्षम अर्थतन्त्र भएको देश मानिन्छ। राज्य जनताका लागि र जनता राज्यका लागि हुन्। त्यसैले आफ्नो राज्यलाई सक्षम र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउने कर्तव्य हामी जनताको पनि हो। राज्यलाई विकसित र व्यवस्थित बनाउन जनताले सहयोग गर्नुपर्छ। कर प्रणालीले जनता र सरकारको सम्बन्ध सुमधुर बनाउन पनि मदत गर्छ।

एउटा विद्यार्थीले पनि यो कर्तव्य निभाउन सक्छ:

• सामान किन्दा मु.अ.क.(VAT) बिल माग्ने।
• परिवारलाई समयमै कर तिर्न सम्झाउने।
• कसैले कर तिर्ने कुरामा हेलचेक्र्याइँ गरेको थाहा पाए कर तिर्नु नागरिकको कर्तव्य हो भनेर सम्झाउने।
• करको रकमबाट बनेका विद्यालय, सडक र धारा जस्ता सार्वजनिक सम्पत्तीको हेरचाह गर्ने।