प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम

सन् १९१४ देखि १९१८ सम्म चलेको प्रथम विश्वयुद्ध मानव इतिहासकै सबैभन्दा डरलाग्दा घटनामध्ये एक हो। युद्ध युरोपबाट सुरु भयो तर त्यसमा संसारका धेरै देश तानिए। युद्ध सकिँदासम्म लाखौँ मानिस मारिए, करोडौँ घाइते भए र धेरै सहर, गाउँ, सडक तथा कारखाना भत्किए। यति धेरै मानिसको ज्यान र धनसम्पत्ति नष्ट भएकाले यस युद्धलाई नरसंहारकारी युद्धका रूपमा लिइन्छ।

गोली चल्न रोकिएपछि पनि युद्धको असर सकिएन। कतिपय परिणाम तुरुन्तै देखिए भने कतिपय परिणामले पछिका वर्षहरूमा संसारको राजनीति र अर्थतन्त्र नै बदलिदिए। कुनै परिणामले शान्तिको बाटो खोल्ने प्रयास गरे भने कुनैले अर्को युद्धको बिउ रोपे। प्रथम विश्वयुद्धका मुख्य परिणाम यी हुन्:

• राष्ट्रसङ्घको स्थापना
• जनधनको ठुलो क्षति
• भर्सेलिज सन्धिमा हस्ताक्षर
• सामन्तवादी राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना
• विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट
• अधिनायकवादको उदय
• नयाँ राष्ट्रको उदय

युद्धको विनाश देखेपछि संसारका नेताहरूले एउटा कुरा बुझे: देशहरूबिचको झगडा हतियारले होइन, कुराकानीले मिलाउने कुनै साझा संस्था चाहिन्छ। यसका लागि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति विड्रो विल्सनले पहल गरे। उनकै पहलमा १० जनवरी १९२० मा राष्ट्रसङ्घको स्थापना भयो।

राष्ट्रसङ्घ स्थापना गर्नुका तीन मुख्य उद्देश्य थिए:

• विश्वलाई युद्धबाट टाढा राख्नु।
• विश्वमा शान्ति कायम गर्नु।
• देशहरूबिच हुने द्वन्द्वलाई वार्ताद्वारा अन्त्य गर्नु।

यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ। दुई छिमेकी देशबिच सिमानाको विवाद भयो भने सेना पठाउनुको सट्टा दुवै पक्षलाई एउटै टेबलमा राखेर छलफलबाट समाधान खोज्नु नै राष्ट्रसङ्घको सोच थियो। युद्धपछि विवाद भएका केही क्षेत्रको रेखदेख गर्ने जिम्मा पनि यसै संस्थालाई दिइयो। जर्मनीका सार र डान्जिङ क्षेत्र राष्ट्रसङ्घअन्तर्गत राखिनु यसको उदाहरण हो।

प्रथम विश्वयुद्धमा भएको क्षति अङ्कमा हेर्दा नै यसको भयावहता थाहा हुन्छ। तलको तालिकाले युद्धमा कति मानिस संलग्न भए, कति मरे, कति घाइते भए र कति खर्च भयो भन्ने देखाउँछ।

मानिस मर्ने र घाइते हुने मात्र होइन, कयौँ मानिस बेपत्ता पनि भए। उनीहरूका परिवारले आफ्ना मानिस बाँचेका छन् कि छैनन् भन्ने समेत थाहा पाएनन्। घर, सडक, पुल, रेलमार्ग र कारखाना जस्ता कयौँ भौतिक संरचना नष्ट भए। युद्ध लड्न यति धेरै पैसा खर्च भयो कि युरोपका प्रमुख देश आर्थिक रूपमा टाट पल्टिए, अर्थात् तिनको ढुकुटी रित्तो भयो र ऋणको भार थपियो। एउटा घरमा कमाउने युवा युद्धमा मारिँदा त्यो परिवार जसरी गरिबीमा पर्छ, त्यसरी नै पूरै देशहरू गरिबीमा परे।

युद्ध औपचारिक रूपमा रोक्न र यसले गरेको क्षतिको क्षतिपूर्ति भराउन विजयी मित्र राष्ट्र समूह र पराजित जर्मनीबिच एउटा सर्तसहितको सन्धि भयो। यो सन्धि सन् १९१९ जुन २८ मा फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा रहेको भर्सेलिजको दरबारमा भएको थियो। त्यसैले यसलाई भर्सेलिजको सन्धि भनिन्छ।

यो सन्धि दुवै पक्ष बराबर भएर गरिएको सम्झौता थिएन। सर्तहरू विजयी राष्ट्रहरूले तय गरे र जर्मनीले ती मान्नै पर्ने भयो। यसरी एकपक्षीय रूपमा जर्मनीमाथि सन्धि लादिएको थियो। त्यसैले जर्मनीले यस सन्धिमा आफू अपमानित भएको महसुस गर्‍यो। यही अपमानको भावना पछि गएर ठुलो सङ्कटको कारण बन्यो।

भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीलाई चार किसिमले असर गर्‍यो: युद्ध अपराधको दोष, राज्यको क्षति, सैनिक प्रतिबन्ध र आर्थिक क्षतिपूर्ति। प्रत्येकमा के के व्यवस्था थिए भन्ने तलको तालिकामा हेर्नुहोस्।

यी व्यवस्थाले जर्मनीलाई कसरी कमजोर बनाए भनी सोचौँ। भूमि गुम्दा त्यहाँका स्रोत र जनता पनि गुमे। सेना एक लाखमा सीमित हुँदा र नयाँ भर्ती रोकिँदा जर्मनीले आफ्नो सुरक्षा आफैँ गर्ने शक्ति गुमायो। कोइलाखानी फ्रान्सलाई दिनुपर्दा कारखाना चलाउने इन्धन घट्यो, तर त्यही बेला ६६ करोड पाउन्ड क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने भयो। आम्दानी घट्ने र तिर्नुपर्ने रकम बढ्ने अवस्थाले जर्मनीको अर्थतन्त्र थिचियो।

भर्सेलिजको सन्धिलाई दुई कोणबाट हेर्न सकिन्छ। एकातिर यसले चार वर्षदेखि चलेको विनाशकारी युद्धलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्‍यो। अर्कातिर यसका कडा र एकपक्षीय सर्तले जर्मनीमा रिस र बदलाको भावना जगायो।

सन्धिका सकारात्मक पक्ष:

• प्रथम विश्वयुद्ध औपचारिक रूपमा रोकियो।
• युद्धबाट क्षति भोगेका देशले क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था भयो।
• फ्रान्सले एल्सेस र लोरेन प्रान्त फिर्ता पायो।
• सार र डान्जिङ जस्ता विवादित क्षेत्रको रेखदेख राष्ट्रसङ्घलाई दिएर शान्तिपूर्ण व्यवस्थापनको प्रयास गरियो।

सन्धिका नकारात्मक पक्ष:

• सन्धि एकपक्षीय रूपमा लादिएकाले जर्मनीले आफूलाई अपमानित ठान्यो।
• भूमि, सेना र कोइलाखानी गुम्दा जर्मनीको अर्थतन्त्र र सुरक्षा कमजोर भयो।
• ठुलो क्षतिपूर्तिको भारले जर्मन जनतामा गरिबी र असन्तोष बढ्यो।
• अपमान र असन्तोषको फाइदा उठाउँदै हिटलर जस्ता नेताले सत्ता हातमा लिए।

युद्धअघि युरोपका धेरै देशमा राजाहरूको शासन थियो। राजा र उनका नजिकका सामन्तहरूले भूमि र शक्ति आफ्नो हातमा राख्थे। युद्धमा देश हार्दा, जनता मर्दा र गरिबी बढ्दा मानिसहरूले यस्ता शासकप्रति प्रश्न उठाउन थाले। यसको प्रभावले युरोपका अधिकांश मुलुकमा राजतन्त्रको अन्त्य भयो र गणतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको सुरुआत भयो।

विश्वयुद्धका कारण युरोपका मुख्य देशको आर्थिक अवस्था ज्यादै नाजुक भयो। अधिकांश युवाहरू युद्धमा सामेल भएकाले खेतमा काम गर्ने, कारखाना चलाउने र व्यापार गर्ने मानिस नै कम भए। यसले कृषि, उद्योग र व्यापारका क्षेत्रमा प्रतिकूल असर पार्‍यो। उब्जनी घट्दा खाद्यान्न अभाव भयो र विश्वव्यापी रूपमा भोकमरीले सतायो।

युद्धपछि मानिसहरूले यी समस्याहरू भोग्नुपर्‍यो:

• बेरोजगारी: काम गर्न चाहनेले काम नपाउनु।
• गरिबी: जीवन चलाउन आवश्यक आम्दानी नहुनु।
• मुद्रास्फीति: बजारमा पैसाको मूल्य घट्दै जानु, अर्थात् उही पैसाले पहिलेभन्दा कम सामान आउनु।
• महङ्गी: खाद्यान्न र दैनिक उपभोगका वस्तुको मूल्य बढ्नु।
• भोकमरी: खानेकुराको अभावले मानिस भोकै पर्नु।

भर्सेलिजको सन्धिपछि जर्मनीको अपमान भयो र अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा उसको शक्ति कमजोर बनाइयो। जनता गरिबी र अपमानले दुःखी थिए। यसैलाई आधार बनाएर जर्मनीमा नाजी पार्टीका नेता एडल्फ हिटलरले शक्ति आफ्नो हातमा लिए। त्यस्तै इटालीमा फासिस्ट पार्टीका मुसोलिनीको उदय भयो। उनीहरूले आफ्नो सत्ता टिकाउन विरोधीलाई दमन गर्ने, यातना दिने र हत्या गर्ने जस्ता कार्य गर्न थाले। यसरी अधिनायकवादको जन्म भयो।

अधिनायकवादमा जनताले आफ्नो विचार खुलेर भन्न पाउँदैनन्। शासकको आलोचना गर्नेलाई जेल हालिन्छ वा मारिन्छ। युद्धपछिको दुःख र निराशाका बेला बलियो नेताले देश फेरि उठाउँछ भन्ने आशामा धेरै मानिसले यस्ता नेतालाई साथ दिए, तर त्यसको मूल्य स्वतन्त्रता गुमाएर चुकाउनुपर्‍यो।

युद्धपछि पुराना साम्राज्यहरू टुक्रिए र युरोपको नक्सा फेरियो। प्रथम विश्वयुद्धपछि अल्बानिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया आदि राष्ट्रहरूको उत्पत्ति भयो।

प्रथम विश्वयुद्धताका नेपालका प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर थिए। उनले अङ्ग्रेजलाई सहयोग गर्न जनरल बबरशमशेरको नेतृत्वमा ७,५०० नेपाली फौज पठाए। त्यसपछि पनि जनरल पदमशमशेर, तेज शमशेर र केशर शमशेरको नेतृत्वमा नेपाली फौज पठाई अङ्ग्रेजलाई सैनिक सहयोग गरियो। कुल १६,५४४ जना नेपाली सैनिकले प्रथम विश्वयुद्धमा अङ्ग्रेजका तर्फबाट लडाइँ लडे।

नेपालले सैनिक मात्र होइन, आर्थिक सहयोग पनि गर्‍यो। नेपालको सहयोग र त्यसबदला पाएका कुरा यस प्रकार छन्:

• चन्द्रशमशेरले बेलायतलाई आर्थिक सहयोगका रूपमा १० लाख पाउन्ड प्रदान गरे।
• नेपालको सैन्य तथा आर्थिक सहयोगबाट प्रभावित भएर बेलायत सरकारले चन्द्रशमशेरलाई ब्रिटिस फौजको जनरल पद प्रदान गर्‍यो।
• कम्पनी सरकारले नेपाललाई प्रतिवर्ष १० लाख रुपियाँसमेत दिन थाल्यो।
• युद्धमा वीरता प्रदर्शन गरेबापत धेरै नेपाली सैनिक प्रसिद्ध भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस नामक पदकबाट सम्मानित भए।

नेपाली योद्धाको बहादुरी शत्रुपक्षले पनि स्वीकारेको थियो। तत्कालीन जर्मन सम्राट कैजर विलियम द्वितीयले भनेका थिए, "म मेरा सेनालाई संसारका जुनसुकै सेनासँग युद्ध लड्न पठाउन सक्छु तर गोरखाली सैनिकको नाम सुन्नासाथ मेरो मुटु थर्कन्छ।" आफूसँग लडिरहेको देशको सम्राटले नै यसरी डर मान्नुले नेपाली सैनिक कति साहसी थिए भन्ने देखाउँछ।