दोस्रो विश्वयुद्ध कसरी सुरु भयो र कसरी सकियो
दोस्रो विश्वयुद्ध १ सेप्टेम्बर १९३९ मा सुरु भयो। त्यस दिन जर्मनीले छिमेकी देश पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्यो। एकातिर जर्मनी, इटाली र जापानको धुरी राष्ट्र समूह थियो। अर्कातिर बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका, रुसलगायतका देशको मित्र राष्ट्र समूह थियो। करिब छ वर्ष चलेको यो युद्ध १२ सेप्टेम्बर १९४५ मा जापानले आत्मसमर्पण गरेपछि विधिवत् रूपमा अन्त्य भयो।
यो युद्धका घटना जति भयानक थिए, यसका परिणाम पनि उत्तिकै भयानक भए। युद्धमा सामेल भएका देश मात्र होइन, युद्धमा प्रत्यक्ष सहभागी नभएका देश पनि यसबाट नराम्ररी प्रभावित भए। विश्वलाई यति ठुलो युद्धमा धकेल्ने हिटलरले आफ्नी श्रीमतीसहित आत्महत्या गरे। अर्का तानाशाह मुसोलिनीको हत्या भयो। जापान तहसनहस भयो। युद्ध जित्ने मित्र राष्ट्रहरूले पनि आफ्नो धन र जनको ठुलो क्षति बेहोर्नुपर्यो।
दोस्रो विश्वयुद्धमा कोही पनि साँच्चै फाइदामा रहेन। हार्ने, जित्ने र नलड्ने सबै देशले यसको मूल्य चुकाउनुपर्यो।
दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम
युद्धले विश्वको राजनीति, अर्थतन्त्र र समाज सबैमा गहिरो छाप छोड्यो। यसका मुख्य परिणामलाई यी पाँच बुँदामा बुझ्न सकिन्छ:
- धनजनको ठुलो क्षति
- विश्व दुई ध्रुवमा विभाजित र शीतयुद्धको सुरुआत
- विभिन्न प्रतिस्पर्धी संस्थाको स्थापना
- उपनिवेशवादको अन्त्य र विश्वभर प्रजातान्त्रिक लहर
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना
धनजनको ठुलो क्षति
दोस्रो विश्वयुद्धमा अघिल्ला युद्धभन्दा धेरै विनासकारी हतियार प्रयोग भए। ती हतियार मानव अस्तित्वकै लागि ठुलो चुनौती बने। यो युद्ध अत्यन्त खर्चिलो पनि थियो। यसमा ११ सय खरब डलर खर्च भएको अनुमान गरिएको छ।
मानवीय क्षति झनै डरलाग्दो थियो। करिब २ करोड २० लाख मानिस मारिएको अनुमान छ। करोडौँ मानिस घाइते र बेपत्ता भए। लाखौँ मानिस भोकमरीले मरे। घरबार गुमाएर धेरै मानिस शरणार्थी बने। खरबौँको सम्पत्ति र सडक, पुल, कारखाना जस्ता भौतिक संरचना ध्वस्त भए। बमबारी र लडाइँले खेतीयोग्य जमिन पनि मरुभूमिमा परिणत भयो, त्यसैले युद्धपछि अन्न उत्पादन घट्यो।
| क्षेत्र | क्षतिको विवरण |
| युद्धको खर्च | करिब ११ सय खरब डलर (अनुमानित) |
| मृत्यु | करिब २ करोड २० लाख मानिस |
| घाइते र बेपत्ता | करोडौँ मानिस |
| भोकमरी | लाखौँ मानिसको मृत्यु |
| सम्पत्ति | खरबौँको सम्पत्ति र भौतिक संरचना ध्वस्त |
| कृषि | खेतीयोग्य जमिन मरुभूमिमा परिणत |
| विस्थापन | धेरै मानिस शरणार्थी |
विश्व दुई ध्रुवमा विभाजित र शीतयुद्धको सुरुआत
युद्ध सकिँदा धेरैजसो देशको आर्थिक र सैनिक शक्ति कमजोर भइसकेको थियो। तर अमेरिका र रुसको शक्ति भने बढ्यो। अमेरिकाले युरोपका युद्धरत देशलाई हतियार बेचेर ठुलो धनराशि जम्मा गर्यो। अरू देशको तुलनामा उसको सेनाको क्षति पनि कम भएको थियो। रुससँग धेरै ठुलो सैन्य शक्ति थियो, त्यसैले ऊ पनि अरूभन्दा शक्तिशाली बन्यो।
यी दुई शक्तिबिच विचार र राजनीतिमा ठुलो भिन्नता थियो। रुसमा साम्यवादी व्यवस्था थियो भने अमेरिकाले पुँजीवादी व्यवस्था अँगालेको थियो। दुवै देशले एकअर्काको व्यवस्थाको आलोचना गर्ने होडबाजी चलाए। विश्वका अन्य देश पनि कोही रुसको साम्यवादी व्यवस्थाको पक्षमा र कोही अमेरिकाको पुँजीवादी व्यवस्थाको पक्षमा उभिए। यसरी विश्व दुई ध्रुवमा बाँडियो।
| आधार | अमेरिकाको पक्ष | रुसको पक्ष |
| शासन व्यवस्था | पुँजीवादी | साम्यवादी |
| सैनिक सङ्गठन | उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO), सन् १९४९ | वार्सा सन्धि सङ्गठन, सन् १९५५ |
| आर्थिक सहयोग योजना | Marsal Plan | Molotov Plan |
| योजनाको नेतृत्व | विदेश मन्त्री जर्ज मार्सल | विदेश मन्त्री मोलोटोभ |
दुई समूहबिच एकअर्कामाथि सैनिक आक्रमण भएन। तर कडा प्रतिस्पर्धा चल्यो र आपसी सम्बन्ध चिसियो। बन्दुक नचलेको तर शत्रुता कायम रहेको यही अवस्थालाई शीतयुद्ध भनिन्छ। सोभियत सङ्घको विघटन भएपछि मात्र यो समस्या कम भयो।
शीतयुद्ध: दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका र रुसको नेतृत्वमा बनेका दुई समूहबिच प्रत्यक्ष सैनिक आक्रमण नभए पनि चलेको कडा राजनीतिक, वैचारिक र सैनिक प्रतिस्पर्धा तथा चिसो सम्बन्ध।
विश्वको दुई ध्रुवमा विभाजन: विश्वका देशहरू कोही अमेरिकाको पुँजीवादी व्यवस्थाको पक्षमा र कोही रुसको साम्यवादी व्यवस्थाको पक्षमा उभिएर दुई समूहमा बाँडिनु।
विभिन्न प्रतिस्पर्धी संस्थाको स्थापना
युद्धपछि आर्थिक पुनःनिर्माणका नाममा दुवै पक्षले आफ्ना आफ्ना संस्था खडा गरे। युरोपलगायतका क्षेत्रमा साम्यवादी प्रभाव बढ्दै गएको थियो। त्यसलाई रोक्न अमेरिका र पश्चिम युरोपका राष्ट्र मिलेर सन् १९४९ मा उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO) स्थापना गरे।
यसको जवाफमा रुसले पूर्वी युरोपेली राष्ट्रहरूलाई साथ लिएर सन् १९५५ मा पोल्यान्डको राजधानी वार्सामा वार्सा सन्धि सङ्गठन गठन गर्यो। आफ्ना समर्थक देशलाई आर्थिक सहयोग गर्न रुसले विदेश मन्त्री मोलोटोभको नेतृत्वमा Council for Mutual Economic Assistance नामको Molotov Plan सुरु गर्यो। यसको प्रतिक्रियामा अमेरिकाको समर्थनमा रहेका युरोपका मुलुकलाई आर्थिक सहयोग गर्न अमेरिकी विदेश मन्त्री जर्ज मार्सलको नेतृत्वमा Marsal Plan सुरु भयो।
उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO): साम्यवादी प्रभाव रोक्न अमेरिका र पश्चिम युरोपका राष्ट्र मिलेर सन् १९४९ मा बनाएको सैनिक सङ्गठन।
वार्सा सन्धि सङ्गठन: रुसले पूर्वी युरोपेली राष्ट्रहरूको सहभागितामा सन् १९५५ मा पोल्यान्डको राजधानी वार्सामा गठन गरेको सङ्गठन।
Molotov Plan: रुसी विदेश मन्त्री मोलोटोभको नेतृत्वमा Council for Mutual Economic Assistance नामले सुरु भएको, रुसका समर्थक देशलाई आर्थिक सहयोग गर्ने योजना।
Marsal Plan: अमेरिकी विदेश मन्त्री जर्ज मार्सलको नेतृत्वमा अमेरिकाको समर्थनमा रहेका युरोपेली मुलुकलाई आर्थिक सहयोग गर्न सुरु भएको योजना।
योजना र सङ्गठनको पक्ष नमिसाउनुहोस्। NATO र Marsal Plan अमेरिकाको पक्षका हुन्। वार्सा सन्धि सङ्गठन र Molotov Plan रुसको पक्षका हुन्। नाम सम्झने सजिलो उपाय: मोलोटोभ रुसी विदेश मन्त्री थिए, मार्सल अमेरिकी।
उपनिवेशवादको अन्त्य र विश्वभर प्रजातान्त्रिक लहर
उपनिवेशवाद: कुनै शक्तिशाली देशले अर्को देशलाई आफ्नो अधीनमा राखेर त्यहाँ शासन गर्ने र त्यहाँको स्रोत आफ्नो हितमा प्रयोग गर्ने प्रणाली। यसरी अधीनमा राखिएको देशलाई उपनिवेश भनिन्छ।
युद्धअघि बेलायतजस्ता युरोपका शक्तिशाली राष्ट्रले एसिया र अफ्रिकाका धेरै देशलाई उपनिवेश बनाएका थिए। युद्धपछि यी राष्ट्रको शक्ति पहिलेको तुलनामा निकै कमजोर भयो। उपनिवेश थामिराख्ने सामर्थ्य घट्यो, त्यसैले बेलायतले उपनिवेशका रूपमा राखेका देशहरू एकपछि अर्को गर्दै स्वतन्त्र भए। भारत पनि अङ्ग्रेज साम्राज्यबाट मुक्त भयो।
स्वतन्त्रतासँगै विश्वभर प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको लहर आयो। मानिसले आफ्नो शासन आफैँ चलाउने अधिकार माग्न थाले। नेपालमा पनि यसैको परिणामस्वरूप राणा शासनविरोधी आन्दोलन भयो।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना
युद्ध चलिरहेकै बेला मित्र राष्ट्रहरूले भविष्यमा यस्तो विनाश रोक्ने उपाय खोज्न थालिसकेका थिए। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ एकैचोटि बनेको होइन। यसको जग एकपछि अर्को घोषणाले बसालेको हो।
सन् १९४१ जुन १२ मा मित्र राष्ट्रहरूको समूहले बेलायतको राजधानी लन्डनमा एउटा घोषणापत्र जारी गर्यो। यसलाई लन्डन घोषणापत्र भनिन्छ। यसमा युद्ध रोक्ने कुरा समावेश थियो। त्यसपछि सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विस्टन चर्चिलले आन्ध्र महासागरमा एउटा युद्धपोतभित्र बसेर अर्को घोषणापत्र तयार गरे। यसलाई एटलान्टिक चार्टर भनिन्छ।
लन्डन घोषणापत्र: सन् १९४१ जुन १२ मा मित्र राष्ट्रहरूको समूहले लन्डनमा जारी गरेको, युद्ध रोक्ने कुरा समेटिएको घोषणापत्र।
एटलान्टिक चार्टर: सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विस्टन चर्चिलले आन्ध्र महासागरमा युद्धपोतभित्र बसेर तयार गरेको घोषणापत्र।
यिनै सम्झौताको जगमा सन् १९४५ अप्रिल २५ देखि जुन २६ सम्म विश्वका ५० ओटा देशको सहभागितामा फ्रान्सिस्को सम्मेलन भयो। यही सम्मेलनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको घोषणापत्र तयार गर्यो। पछि पोल्यान्ड पनि सहभागी भएपछि सदस्य सङ्ख्या ५१ पुग्यो। सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ विधिवत् रूपमा स्थापना भयो।
| मिति | घटना |
| सन् १९४१ जुन १२ | लन्डन घोषणापत्र जारी |
| सन् १९४१ अगस्ट १४ | एटलान्टिक चार्टर तयार |
| सन् १९४५ अप्रिल २५ देखि जुन २६ | ५० देशको फ्रान्सिस्को सम्मेलन, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको घोषणापत्र तयार |
| त्यसपछि | पोल्यान्ड सहभागी, सङ्ख्या ५१ |
| सन् १९४५ अक्टोबर २४ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विधिवत् स्थापना |
जुन २६ मा घोषणापत्र तयार भयो, तर संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विधिवत् स्थापना अक्टोबर २४ मा भयो। परीक्षामा स्थापना मिति सोधिँदा सन् १९४५ अक्टोबर २४ लेख्नुहोस्।
दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका
दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालले बेलायतको पक्षबाट लडाइँ लडेको थियो। त्यस बेला नेपालका प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर थिए। उनले बहादुरशमशेरलगायतको नेतृत्वमा २ लाख ५० हजार नेपाली फौज युद्धमा पठाए। नेपाली सैनिकहरू वीरताका साथ लडे।
नेपाली फौज घरदेखि हजारौँ किलोमिटर टाढाका मोर्चासम्म पुगेर जर्मनी र जापानविरुद्ध बेलायतको तर्फबाट लड्यो। चित्र ९.१ मा देखाइएझैँ नेपाली सैनिक लडेका ठाउँहरू यी हुन्:
- साइप्रस
- ग्रिस
- सिरिया
- प्यालेस्टाइन
- लेबनान
- सिङ्गापुर
- इराक
- मलाया
- बर्मा
यस युद्धको मूल्य नेपालीले पनि चुकाए। धेरै नेपालीले वीरगति प्राप्त गरे, धेरै घाइते भए र कयौँ बेपत्तासमेत भए।
नेपालले पाएको सम्मान र सहयोग
नेपालले गरेको सहयोगबाट बेलायत सरकार खुसी भयो र बदलामा नेपाललाई यी सम्मान र सहयोग दियो:
- प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरलाई ब्रिटिस फौजको पूर्ण अनररी जर्नेल पदको उपाधि प्रदान गरियो।
- नेपाललाई एकमुष्ठ रूपमा ३ करोड ३३ लाख रुपियाँ सहयोग दिइयो।
- प्रथम विश्वयुद्धपछि दिँदै आएको वार्षिक १० लाख रुपियाँ पनि निरन्तर दिइयो।
- धेरै नेपाली वीरहरूले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस प्राप्त गरे।
नेपालले बेलायतलाई जनशक्ति र आर्थिक दुवै प्रकारको ठुलो योगदान दियो। बदलामा शासकले उपाधि पाए, देशले एकमुष्ठ र वार्षिक रकम पायो, र वीर सैनिकले पदक पाए।
युद्धले नेपालमा ल्याएको परिवर्तन
युद्धमा गएका नेपालीले पहिलोपटक संसारका धेरै देश नजिकबाट देखे। उनीहरूले विश्वभर भइरहेका विकास र परिवर्तनलाई राम्ररी बुझे। अरू देशमा जनताले अधिकारका लागि लडेको र उपनिवेशहरू स्वतन्त्र भएको देखेर उनीहरूको सोचमा परिवर्तन आयो।
यसबाट प्रभावित भएर नेपालीहरू नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रियतापूर्वक सहभागी भए। अन्ततः उनीहरू राणा शासनको अन्त्य गर्न सफल भए। यसरी विदेशी मोर्चामा लडिएको युद्धले नेपालभित्र राजनीतिक परिवर्तनको बाटो खोलिदियो।
दोस्रो विश्वयुद्धको प्रभाव नेपालमा दुई तहमा पर्यो। विश्वभरको प्रजातान्त्रिक लहर नेपालसम्म आइपुग्यो, र युद्धबाट फर्केका नेपालीले त्यो लहरलाई राणा शासनविरोधी आन्दोलनमा बदले।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।