दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण

पहिलो विश्वयुद्ध सकिएपछि विजयी राष्ट्रहरूले पराजित राष्ट्रहरूसँग भर्सेलिजको सन्धि गरे। पराजित राष्ट्रमध्ये यस सन्धिले सबैभन्दा बढी अपमान जर्मनीको गर्‍यो। जर्मनीमाथि विभिन्न किसिमका प्रतिबन्ध लगाइए। त्यसैले जर्मनी नराम्रोसँग चिढिएको थियो र जुनसुकै बेला यसको बदला लिन चाहन्थ्यो।

जर्मनी मात्र असन्तुष्ट थिएन। जर्मनीलाई उक्साएर फेरि युद्धतर्फ धकेल्ने रुसको नीति थियो। जापान पनि आफ्नो साम्राज्य फैलाउने ठुलो महत्त्वाकाङ्क्षा बोकेर अघि बढ्दै थियो। यी सबै कुरा मिल्दै जाँदा पहिलो विश्वयुद्ध अन्त्य भएको २० वर्ष ९ महिनापछि संसारमा अर्को भयानक युद्ध सुरु भयो। यही युद्धलाई दोस्रो विश्वयुद्ध भनिन्छ।

कुनै पनि ठुलो युद्ध एकै दिनमा जन्मिँदैन। घरमा आगलागी हुनुअघि कुनामा सुकेका दाउरा, कागज र मट्टितेल थुप्रिँदै गएका हुन्छन्। अन्त्यमा एउटा सलाईको काँटीले त्यो थुप्रोमा आगो सल्काइदिन्छ। दोस्रो विश्वयुद्धमा पनि यस्तै भयो। धेरै वर्षसम्म अपमान, डर, गरिबी र शत्रुता थुप्रिँदै गयो। अनि सन् १९३९ मा पोल्यान्डमाथिको आक्रमणले त्यो थुप्रोमा आगो लगाइदियो।

दोस्रो विश्वयुद्धका प्रमुख कारणहरू यी हुन्:

• भर्सेलिजको सन्धि र जर्मनीद्वारा यसको उलङ्घन
• राष्ट्रसङ्घको असफलता
• अधिनायकवादको उदय
• अपवित्र गठबन्धन
• साम्यवादको त्रास र तुष्टीकरण नीति
• स्पेनको गृहयुद्ध
• विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट
• तात्कालीन कारण: पोल्यान्डमाथि जर्मनीको आक्रमण

यस सन्धिले जर्मनीको ठुलो अपमान गर्‍यो। अपमानित भएका जर्मन जनतामा प्रतिशोध, अर्थात् बदला लिने भावना जाग्यो। यही भावनाको फाइदा उठाउँदै जर्मनीमा तानाशाह हिटलरको उदय भयो। हिटलरले जर्मनीको सैन्य शक्ति बढाए र युद्ध सामग्री पनि थुप्रै थपे।

सन्धिअनुसार राइनल्यान्ड क्षेत्रलाई जर्मन सेनाबाट मुक्त राखिएको थियो, अर्थात् त्यहाँ जर्मनीले सेना राख्न पाउँदैनथ्यो। तर हिटलरले सन् १९३६ मा राइनल्यान्डमा आफ्नो सेना फेरि पठाए। यो सन्धिको खुला उलङ्घन थियो।

जर्मनीले यसरी सन्धि तोड्दै गर्दा बेलायत र फ्रान्सको व्यवहार दोहोरो थियो। एकातिर उनीहरू जर्मनीलाई उक्साउँथे, अर्कातिर राष्ट्रसङ्घलाई जर्मनीका गतिविधि नियन्त्रण गर्न दबाब दिन्थे। यो दोहोरो चरित्र र जर्मनीका सन्धिविपरीत कामलाई राष्ट्रसङ्घले रोक्न सकेन। अन्ततः यही नै दोस्रो विश्वयुद्धको प्रमुख कारण बन्न पुग्यो।

पहिलो विश्वयुद्धपछि राष्ट्रहरूबिचका झगडा शान्तिपूर्ण ढङ्गले मिलाउने आशाले राष्ट्रसङ्घ बनाइएको थियो। यसका सदस्य राष्ट्रहरूले नियम मान्नुपर्थ्यो। तर सदस्य राष्ट्रहरूले नियम तोड्दा पनि राष्ट्रसङ्घले उनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकेन। कक्षाको मनिटरलाई कसैले टेर्दैन भने कक्षामा अनुशासन रहँदैन। राष्ट्रसङ्घको अवस्था पनि त्यस्तै भयो।

पहिलो विश्वयुद्धको सफलताबाट हौसिएको जापानले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्ने सपना देख्यो। सन्धिविपरीत उसले चीनको मन्चुरियामा आक्रमण गरी कब्जा गर्‍यो। राष्ट्रसङ्घले रोक्न खोज्दा जापानले सन् १९३३ मा राष्ट्रसङ्घको सदस्यता नै त्याग्यो। अरू राष्ट्रले पनि यस्तै गरे:

यी सबै गतिविधिमाथि राष्ट्रसङ्घले नियन्त्रण गर्न सकेन र ऊ असफल साबित भयो। ठुला राष्ट्रहरूले बुझे कि नियम तोड्दा पनि कसैले रोक्दैन। यसरी राष्ट्रसङ्घको असफलता नै दोस्रो विश्वयुद्धको कारण बन्न पुग्यो।

पहिलो विश्वयुद्धको अन्त्यसँगै युरोपका तीन देशमा अधिनायकवादीहरूले सत्ता कब्जा गरे:

यी अधिनायकहरूले अन्य राष्ट्रलाई चुनौती दिँदै आफ्नो सेनाको सङ्ख्या बढाए। हातहतियार बनाउन र जम्मा गर्न जोड दिए। आफ्ना नागरिकमा उग्रराष्ट्रवादी भावना जगाए, अर्थात् आफ्नो देश मात्र महान् र अरू देश शत्रु भन्ने सोच फैलाए। हिटलरले जर्मनीका युवालाई अनिवार्य रूपमा सेनामा भर्ना हुन आदेश दिए।

यस्ता कामले युरोपलगायत संसारभर अविश्वास र आशङ्काको वातावरण बन्यो। छिमेकीले लाठी जम्मा गर्न थालेपछि अर्को छिमेकीले पनि लाठी जम्मा गर्छ। त्यसरी नै राष्ट्रहरूबिच हतियार बनाउने र सैन्य शक्ति बढाउने होडबाजी चल्यो। यसको फलस्वरूप दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुआत भयो।

पहिलो विश्वयुद्धमा इटाली र जापान मित्र राष्ट्रको पक्षमा थिए। तर पछि उनीहरूले मित्र राष्ट्रको गठबन्धन छोडे र जर्मनीसँग मिलेर कम्युनिस्ट विरोधी गठबन्धन (Anti Communist Pact) बनाए। यस गठबन्धनका दुई उद्देश्य थिए:

• रुसमा बढ्दै गएको साम्यवादी शक्तिको प्रभाव चीनतर्फ फैलिन नदिनु।
• रुसको शक्तिलाई कमजोर बनाउनु।

साम्यवादी व्यवस्थाका कारण रुसको आर्थिक अवस्थामा सुधार आएको थियो। यो देखेर बेलायत र फ्रान्सलाई डाहा भयो र उनीहरू रुसलाई कमजोर बनाउन चाहन्थे। बेलायतलाई आफ्नो विश्व प्रभुत्व गुम्ने डर थियो, त्यसैले ऊ भित्रभित्रै रुसको विरोधमा थियो।

अर्कोतिर अमेरिकासँग बेलायत, फ्रान्स, युगोस्लाभिया र रोमानियाको गठबन्धन बनेको थियो। पछि रुस पनि यसको सदस्य भयो। यहाँ बेलायत र फ्रान्सको दोहोरो चरित्रले अपवित्र गठबन्धनलाई टेवा पुर्‍यायो। शान्ति होइन, अरूलाई कमजोर बनाउने लुकेको स्वार्थले बनेको गठबन्धन भएकाले यसलाई अपवित्र गठबन्धन भनिन्छ।

यसरी बनेका गुट र उपगुटले राष्ट्रहरूबिच शङ्का र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गरे। अन्त्यमा यसले युद्धको रूप लियो।

पहिलो विश्वयुद्ध चलिरहेकै बेला रुसमा क्रान्ति सफल भयो र कम्युनिस्टहरूले सत्ता कब्जा गरे। साम्यवादी शासन सुरु भएपछि रुसमा छोटो समयमै धेरै परिवर्तन आए। रुसको यो प्रभाव बिस्तारै अन्य युरोपेली मुलुक र अन्यत्र पनि पर्न थाल्यो।

यसले फ्रान्स र बेलायतलाई चिन्तामा पार्‍यो। बेलायतलाई आफ्नो साम्राज्य समाप्त हुने त्रास थियो। त्यसैले बेलायतले जर्मनीलाई रोक्नुको सट्टा जर्मनीको गठबन्धनले रुसमाथि आक्रमण गरोस् र रुसको शक्ति क्षीण होस् भन्ने चाहना राख्यो। बेलायतको यो नीतिलाई फ्रान्सले पनि साथ दियो। यसैलाई तुष्टीकरणको नीति भनिन्छ।

यो नीतिले जर्मनीलाई झन् बलियो र निडर बनायो। जर्मनीले बुझ्यो कि बेलायत र फ्रान्सले उसलाई रोक्ने छैनन्। त्यसैले उसले एकपछि अर्को देशमाथि हात हाल्न थाल्यो र अन्ततः युद्ध निम्तियो।

सन् १९३६ मा स्पेनमा आन्तरिक युद्ध, अर्थात् गृहयुद्ध भयो। त्यसलाई दबाउन जनरल फ्रान्सिस्कोले सेना परिचालन गरे। इटाली र जर्मनीले फ्रान्सिस्कोको यस कार्यमा सहयोग गरे।

यो घटना जर्मनी र इटालीका लागि अभ्यासको मैदान बन्यो। उनीहरूले आफ्नो सैन्य शक्ति र नयाँ हतियार कत्तिको काम गर्छ भनेर परीक्षण गर्ने अवसर पाए। फ्रान्सिस्को गृहयुद्ध दबाउन सफल भए र स्पेन पनि जर्मनीको गुटमा सामेल भयो। यसले धुरी राष्ट्रहरूको मनोबल बढायो। फलस्वरूप दोस्रो विश्वयुद्ध हुन पुग्यो।

पहिलो विश्वयुद्धका कारण संसारभर आर्थिक सङ्कट आयो। कलकारखाना बन्द भए, काम पाउन गाह्रो भयो र मानिसहरू गरिब हुँदै गए। यसले विश्वभरका मानिसमा निराशा, आक्रोश र असन्तोष बढायो।

बढ्दो बेरोजगारीका कारण धेरै युवा सेनामा भर्ती भए। कामको खोजीमा हिँडेका युवालाई सेनाले तलब र खाना दिन्थ्यो। यसले राष्ट्रहरूलाई सैन्य शक्ति बढाउने अवसर दियो। तसर्थ बेरोजगारी र गरिबीको आक्रोश युद्धमा परिणत हुन पुग्यो।

भर्सेलिजको सन्धिअनुसार डानजिङ र पोलिस करिडोर पोल्यान्डलाई दिइएको थियो। सन्धि तोड्दै आएको जर्मनीले सन् १९३९ मा यी दुई क्षेत्र फिर्ता मागे। त्यसपछिका घटना यसरी भए:

• जर्मनीले पोल्यान्डसँग डानजिङ र पोलिस करिडोर फिर्ता माग्यो।
• पोल्यान्डले फिर्ता दिन अस्वीकार गर्‍यो।
• उता रुस र जर्मनीले युद्ध भइहाले एकअर्कालाई आक्रमण नगर्ने र पोल्यान्डलाई कब्जा गरेर आपसमा बाँडेर लिने सहमति गरे।
• यही सहमतिअनुसार १ सेप्टेम्बर १९३९ मा हिटलरले पोल्यान्डमाथि स्थल तथा हवाई आक्रमण गरे।
• यो घटनाले विधिवत् रूपमा दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुआत भयो।

पोल्यान्डमाथिको आक्रमणपछि युद्ध युरोपभर तीव्र गतिमा फैलियो। जर्मनीले एकपछि अर्को देश कब्जा गर्दै गयो र इटाली पनि युद्धमा उत्रियो।

सन् १९४१ मा युद्ध युरोपबाट बाहिर निस्केर साँच्चै विश्वयुद्ध बन्यो। जर्मनीले आफैँले गरेको सन्धि तोडेर रुसमाथि आक्रमण गर्‍यो। जापानले पर्ल हार्वरमा आक्रमण गरेपछि तटस्थ रहेको अमेरिका पनि युद्धमा होमियो।

सन् १९४५ युद्धको अन्तिम वर्ष थियो। धुरी राष्ट्रका नेताहरू एकपछि अर्को गर्दै ढले। जर्मनीले आत्मसमर्पण गरेपछि पनि जापान लडिरह्यो। अमेरिकाले जापानका दुई सहरमा एटम बम खसालेपछि जापानले पनि आत्मसमर्पण गर्‍यो।

यी कारण हेर्दा दोस्रो विश्वयुद्धको दोष एउटा देशमा मात्र थुपार्न मिल्दैन। हिटलरको नीतिका कारण जर्मनी मुख्य दोषी देखिन्छ। तर साम्राज्य फैलाउन खोज्ने जापान, जर्मनीलाई उक्साउने रुस, र दोहोरो चरित्र देखाउने बेलायत र फ्रान्सले पनि युद्धको आगोमा दाउरा थपेका थिए।