प्राकृतिक प्रकोप : भूकम्प

हामी उभिएको जमिन स्थिर जस्तो देखिन्छ। तर पृथ्वीको भित्री भागमा निरन्तर हलचल भइरहेको हुन्छ। यही हलचलका कारण पृथ्वीको बाहिरी भागमा रहेका भौगर्भिक चट्टानका ठूला पत्रहरू कहिले एकआपसमा ठोक्किन्छन्, कहिले टाढिन्छन् र कहिले च्यातिन्छन्। चट्टानका यस्ता पत्रहरूलाई टेक्टोनिक प्लेट (Tectonic Plates) भनिन्छ।

प्लेटहरू ठोक्किँदा वा घस्रिँदा पृथ्वीभित्र शक्ति जम्मा हुँदै जान्छ। एउटा उदाहरण हेरौँ। सुकेको लामो लौरोलाई दुवै हातले समातेर बिस्तारै बङ्ग्याउँदै जानुहोस्। सुरुमा लौरो बाङ्गिन्छ मात्र, भाँचिँदैन। बल थपिँदै गएपछि एक्कासि कट्ट आवाज आउँछ, लौरो भाँचिन्छ र हातमा झट्का लाग्छ। पृथ्वीभित्रका चट्टान पनि यस्तै हुन्। लामो समयसम्म जम्मा भएको शक्ति एक्कासि बाहिर फैलिँदा पृथ्वीको सतह हल्लिन्छ।

भूकम्पसँगै तरङ्ग पैदा हुन्छ। पोखरीमा ढुङ्गा फाल्दा पानीमा घेराहरू चारैतिर फैलिएजस्तै भूकम्पको तरङ्ग पनि टाढाटाढासम्म फैलिन्छ। त्यसैले एउटा ठाउँमा गएको भूकम्प धेरै टाढाका मानिसले पनि महसुस गर्छन्। शक्तिशाली भूकम्पले घर, बाटो, पुल र अन्य संरचना भत्काउँछ र मानिसको ज्यान पनि लिन्छ। यसरी धनजनमा क्षति पुर्‍याउने भएकाले भूकम्पलाई प्राकृतिक प्रकोप मानिन्छ।

पृथ्वी एउटै ठोस डल्लो होइन, यो तहतह मिलेर बनेको छ। बीचको तहलाई मध्यमण्डल भनिन्छ। मध्यमण्डलको माथिल्लो भागमा पातलो तह वा प्लेट हुन्छ। पृथ्वीको करिब १०० किलोमिटर बाहिरी सतहलाई लिथोस्फेयर भनिन्छ। लिथोस्फेयर एउटै अखण्ड खोल होइन। यो सातओटा ठूला र अरू दर्जनौँ साना टुक्राका प्लेटहरूमा बाँडिएको छ।

चित्र ४१.२ मा पृथ्वीको सतह टुक्राटुक्रा परेको फुटेको अण्डाको बोक्राजस्तो देखिन्छ। यी प्लेटहरू स्थिर छैनन्। यी चलायमान भई एकआपसमा धसिन्छन् र तिनका बीच निरन्तर घर्षण भइरहन्छ। घर्षणको परिणामस्वरूप ऊर्जा भण्डारण हुन्छ। भण्डार भएको ऊर्जा एक्कासि निस्कँदा भूकम्प जान्छ।

प्लेटको चाल मात्र भूकम्पको कारण होइन। भूकम्प जाने कारणहरू यस प्रकार छन्:

• प्लेटहरू चलायमान भई एकआपसमा धसिनु र घर्षण हुनु
• ज्वालामुखी
• आणविक हतियार विस्फोट

नेपालको भूखण्डमुनि दुईओटा प्लेट भेटिन्छन्। दक्षिणतर्फ इन्डियन प्लेट छ र उत्तरतर्फ तिब्बत (युरेसियन) प्लेट छ। दक्षिणतर्फको इन्डियन प्लेट निरन्तर रूपमा उत्तरतर्फ रहेको तिब्बत (युरेसियन) प्लेटको दक्षिणी भागमुनि प्रति वर्ष करिब २ से.मि.का दरले घुसिरहेको पाइएको छ। २ से.मि. भनेको हाम्रो औँलाको टुप्पो जत्रो सानो दुरी हो, तर यो हरेक वर्ष नरोकिई भइरहेको छ।

नेपालको उत्तरमा रहेका करिब ३००० मिटर उचाइ भएका पहाडमुनि करिब १५ देखि २५ कि.मि. गहिराइमा शक्ति सञ्चय हुने गरेको पाइन्छ। चट्टान र प्लेटहरू घुस्दा वा जुध्दा कतै अड्किन्छन्। अड्किएको ठाउँमा शक्ति थुप्रिँदै जान्छ। सञ्चित भएको शक्ति थेग्नै नसक्ने भएपछि चट्टान अचानक भाँचिन्छन्। चट्टान भाँचिँदा उत्पन्न हुने तरङ्ग चारैतिर फैलिन्छ र नेपालमा भूकम्प जान्छ।

यिनै दुई प्लेटको परस्पर ठक्करबाट हिमालय पर्वत शृङ्खला बनेको हो। अनुसन्धानले यो शृङ्खला अझै बनिरहेको र अग्लो हुँदै गइरहेको बताएको छ। पूर्वमा म्यानमारदेखि पश्चिममा अफगानिस्तानसम्म करिब २५०० कि.मि. लामो हिमालय पर्वत शृङ्खलाको मध्य भागको करिब ८०० कि.मि. खण्ड नेपालमा पर्छ। अर्थात् प्लेटहरू सबैभन्दा बढी जुधिरहेको शृङ्खलाको ठिक बीचमा नेपाल बसेको छ।

यी कारणले नेपाल भूकम्पीय जोखिमको क्षेत्र बनेको छ:

• इन्डियन प्लेट युरेसियन प्लेटको दक्षिणी भागमुनि प्रति वर्ष करिब २ से.मि.का दरले घुसिरहनु
• उत्तरका करिब ३००० मिटर अग्ला पहाडमुनि १५ देखि २५ कि.मि. गहिराइमा शक्ति सञ्चय हुनु
• दुई प्लेटको ठक्करबाट बनेको हिमालय अझै बनिरहनु र अग्लो हुँदै जानु
• करिब २५०० कि.मि. लामो हिमालयको मध्य भागको करिब ८०० कि.मि. खण्ड नेपालमा पर्नु

भूकम्प कुनै एउटा ठाउँबाट सुरु हुन्छ। त्यो ठाउँ जमिनको सतहमा होइन, सतहभन्दा मुनि गहिराइमा हुन्छ। त्यसैले भूकम्पसँग सम्बन्धित दुईओटा बिन्दु छुट्याएर बुझ्नुपर्छ।

चित्र ४१.३ मा जमिनभित्रको रातो भाग उद्गमबिन्दु हो। त्यहाँबाट घेराहरू बाहिरतिर फैलिएका छन्। ती घेराले भूकम्पको तरङ्ग चारैतिर फैलिएको देखाउँछन्। उद्गमबिन्दुबाट सिधा माथि सतहसम्म रेखा तान्दा सतहमा जहाँ पुगिन्छ, त्यो केन्द्रबिन्दु हो। मानौँ, कुनै गाउँमुनि २० कि.मि. गहिराइमा चट्टान भाँचियो। चट्टान भाँचिएको ठाउँ उद्गमबिन्दु हो र त्यसको ठिकमाथि गाउँको सतह केन्द्रबिन्दु हो। त्यस गाउँका मानिसले सबैभन्दा पहिले झड्का महसुस गर्छन्।

ठूलो भूकम्प सधैँ एउटै झड्कामा सकिँदैन। कहिलेकाहीँ ठूलो भूकम्पअघि साना धक्का आउँछन्, त्यसपछि सबैभन्दा ठूलो धक्का आउँछ र त्यसपछि पनि धेरै दिनसम्म जमिन बेलाबेला हल्लिरहन्छ। यी तीन अवस्थाका छुट्टाछुट्टै नाम छन्।

ठूलो भूकम्पको पराकम्पन हप्ता, महिना र वर्षौँसम्म पनि जारी रहन सक्छ। मुख्य भूकम्पले पहिले नै कमजोर बनाएका घर पराकम्पनले भत्काउन सक्छन्। त्यसैले मुख्य हलचल सकियो भन्दैमा चर्किएको घरभित्र तुरुन्त फर्किनु सुरक्षित हुँदैन।

भूकम्पलाई सिस्मोग्राफ वा सिस्मोमिटर उपकरणको सहायताले मापन गरिन्छ। यस उपकरणमा स्केल जडित ग्राफ हुन्छ। जमिन जति धेरै हल्लियो, ग्राफमा त्यति नै ठूला र बाङ्गाटिङ्गा रेखा बन्छन्।

सिस्मोग्राफले यसरी काम गर्छ:

• सिस्मोग्राफको तलको भाग अथवा आधारलाई जमिनमा मिलाएर राखिएको हुन्छ।
• आधारमा ठडिएको खम्बाबाट एउटा भारी तौल झुन्ड्याइएको हुन्छ।
• भूकम्पले जमिन हल्लाउँदा सिस्मोग्राफको आधार पनि जमिनसँगै हल्लिन पुग्छ।
• त्यहाँ रहेको स्प्रिङले भूकम्पको मापन गर्छ र कम्पन ग्राफमा रेखाका रूपमा अङ्कित हुन्छ।

यस यन्त्रबाट भूकम्पको वेग (Magnitude), उद्गमबिन्दु (Hypocenter) तथा केन्द्रबिन्दु (Epicenter) आदि पत्ता लगाउन सकिन्छ। त्यसैले भूकम्प जानेबित्तिकै यो कति ठूलो थियो र कहाँ गएको थियो भन्ने समाचार छिट्टै आउँछ।

भूकम्पलाई दुई तरिकाले मापन गरिन्छ:

• भूकम्पको उद्गमबिन्दुमा कति शक्ति क्षय भयो भनेर रेक्टर स्केलमा गरिने मापन
• स्थान विशेषमा भएको कम्पनको मात्रा र त्यसले पुर्‍याउने असर हेरेर गरिने मापन

एउटै भूकम्पले सबै ठाउँमा उस्तै क्षति गर्दैन। भूकम्पको भौतिक असर यी कुरामा निर्भर हुन्छ:

• भूकम्पको तीव्रता
• म्याग्निच्युड
• केन्द्रबिन्दुबाट स्थान विशेषको दुरी
• भौगर्भिक अवस्था
• भौतिक संरचनाको दृढता

उदाहरणका लागि, एउटै भूकम्पमा केन्द्रबिन्दुनजिकको कमजोर घर भत्किन सक्छ, तर टाढाको बलियो गरी बनाइएको घरमा चर्को पनि नपर्न सक्छ। भूकम्प एउटै हो, तर दुरी र संरचनाको दृढता फरक भएकाले असर फरक भयो।

रेक्टर स्केलको एक अङ्कको फरक सानो देखिन्छ, तर त्यसले ठूलो फरक पार्छ। भूकम्पको म्याग्निच्युड १ अङ्कले वृद्धि हुँदा यसको शक्ति ३२ गुणाले वृद्धि हुन्छ भने भूकम्पले ल्याउने कम्पनमा १० गुणाले वृद्धि हुन्छ। अर्थात् ५ रेक्टर स्केलको भूकम्पभन्दा ६ रेक्टर स्केलको भूकम्प ३२ गुणाले शक्तिशाली हुन्छ। अब ५ र ७ रेक्टर स्केलका भूकम्प तुलना गरौँ।

चरण १: ५ बाट ६ मा पुग्दा शक्ति ३२ गुणा बढ्छ। त्यसैले ५ को तुलनामा ६ को शक्ति:

\[ 1 \times 32 = 32 \]

चरण २: ६ बाट ७ मा पुग्दा शक्ति फेरि ३२ गुणा बढ्छ। त्यसैले ५ को तुलनामा ७ को शक्ति:

\[ 32 \times 32 = 1024 \]

चरण ३: कम्पन हरेक अङ्कमा १० गुणा बढ्छ। त्यसैले ५ को तुलनामा ७ को कम्पन:

\[ 10 \times 10 = 100 \]

यसरी ५ रेक्टर स्केलको भूकम्पभन्दा ७ रेक्टर स्केलको भूकम्प १०२४ गुणा शक्तिशाली भई १०० गुणा बढी कम्पन गराउँछ।

नेपालमा भूकम्प मापनको पहिलो स्थल (Seismic Station) ललितपुरको फुलचोकी डाँडामा स्थापना गरिएको हो। यस्ता स्थलमा राखिएका उपकरणबाट प्राप्त हुने भूकम्पीय आँकडाहरू खानी तथा भूगर्भ विभागअन्तर्गतको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रमा रेकर्ड हुन्छन्। नेपालमा हालसम्म यस्ता स्थल २१ ओटा र दुईओटा भूकम्प मापन केन्द्र रहेका छन्। देशका विभिन्न ठाउँमा स्थल भएकाले जुनसुकै भागमा भूकम्प गए पनि त्यसको कम्पन रेकर्ड गर्न सकिन्छ।

भूकम्पलाई रोक्न सकिँदैन, तर यसबाट हुने क्षतिलाई भने कम गर्न सकिन्छ। भूकम्पमा धेरै मानिस भूकम्पका कारण सिधै होइन, भत्केका घर र संरचनामुनि परेर घाइते हुन्छन्। त्यसैले जनचेतना फैलाउनु र निर्माण संहिताको प्रयोग गरी भूकम्प प्रतिरोधी संरचना बनाउनु सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो। निर्माण संहिता भनेको घर बनाउँदा पालना गर्नुपर्ने नियम हो। यसको पालना गरेर बनाइएको घरले भूकम्पको धक्का थेग्न सक्छ। यसका साथै भूकम्प आउनुअघि, भूकम्प गएको बेला र भूकम्प रोकिएपछि केही सावधानी अपनाउँदा सुरक्षित हुन सकिन्छ।

• एक दुई दिनका लागि पुग्ने चिउरा तथा चाउचाउ जस्ता सुक्खा खाना, टर्चलाइट, सिटी, खानेपानीका बोतल, औषधी र आफ्नो परिचयपत्र रहेको आपत्कालीन झोला सधैँ तयारी अवस्थामा राख्ने
• भूकम्प प्रतिरोधी संरचनाको निर्माण गर्ने
• चर्किएका वा भत्किन लागेका घर एवम् अन्य संरचनाभित्र नबस्ने

आपत्कालीन झोलाको हरेक सामानको काम छ। भत्केको घरमुनि वा अँध्यारोमा परेमा सिटी बजाएर उद्धार गर्नेलाई आफू कहाँ छु भनेर थाहा दिन सकिन्छ। टर्चलाइटले रातमा बाटो देखाउँछ। सुक्खा खाना र पानीले बजार बन्द भएका दिनमा पनि भोक र तिर्खा मेटाउँछ। परिचयपत्रले परिवारबाट छुट्टिएमा आफ्नो पहिचान दिन सजिलो हुन्छ।

• भूकम्पका वेला टेबुल, खाट वा डेस्कबेन्चमुनि घुँडा टेकेर गुडुल्किने, ओत लाग्ने र समात्ने
• हल्लाइ रोकिएपछि बिस्तारै सुरक्षित खुला ठाउँतिर लाग्ने
• भूकम्प गएका बेला विद्युत् र ग्यासको स्विच बन्द गर्ने

कक्षामा पढिरहेका बेला भूकम्प गयो भने आत्तिएर ढोकातिर धकेलाधकेल गर्दा धेरै जना लडेर घाइते हुन सक्छन्। त्यसैले पहिले डेस्कबेन्चमुनि ओत लाग्ने, शिक्षकको निर्देशन मान्ने र हल्लाइ रोकिएपछि लाइन मिलाएर बिस्तारै खुला चौरतिर जाने बानी बसाल्नुपर्छ।

• आपतमा परेकालाई आवश्यक सहयोग गर्दै उद्धार कार्यमा संलग्न हुने
• सूचनाका लागि रेडियोलगायतका सञ्चारका साधन सुन्ने
• भूकम्प रोकिएपछि पनि आउन सक्ने जोखिमबाट बच्न सावधानी अपनाउने