नक्सासम्बन्धी आधुनिक प्रविधि

पहिले नक्सा बनाउँदा मानिसहरू आफैँ ठाउँ ठाउँमा पुगेर नाप्थे, दिशा हेर्थे र कागजमा हातले रेखा कोर्थे। एउटा जिल्लाको नक्सा तयार गर्न धेरै महिना लाग्थ्यो। कुनै बाटो नयाँ बन्यो वा खोलाले बाटो बदल्यो भने पुरानो नक्सा काम नलाग्ने हुन्थ्यो र फेरि सुरुदेखि कोर्नुपर्थ्यो।

विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै अहिले नक्सा बनाउने र नक्सा अध्ययन गर्ने काममा धेरै आधुनिक व्यावहारिक प्रविधि प्रयोग हुन थालेका छन्। कम्प्युटर, मोबाइल र पृथ्वीको वरिपरि घुम्ने भूउपग्रहको सहायताले अहिले नक्सा निर्माण सहज र सरल भएको छ। यस्ता प्रविधिले बनाएका नक्सा स्पष्ट पनि हुन्छन्, किनकि तिनमा ठाउँको वास्तविक अवस्थिति र ताजा विवरण हुन्छ।

नक्सासम्बन्धी आधुनिक प्रविधिमध्ये यहाँ तीन मुख्य प्रविधि पढिन्छ:

• (क) भौगोलिक सूचना प्रणाली (Geographical Information System- GIS)
• (ख) भूमण्डलीय अवस्थिति मापन प्रणाली (Global Positioning System- GPS)
• (ग) गुगल अर्थ (Google earth)

GIS कुनै एउटा यन्त्र मात्र होइन। यो कम्प्युटरलगायतका उपकरण र विशेष सफ्टवेयर मिलेर चल्ने एउटा प्रणाली हो। यसमा कुनै ठाउँबारे धेरै प्रकारका तथ्याङ्क राखिन्छन्, जस्तै त्यहाँको जनसङ्ख्या, सडक, खोला, विद्यालय, अस्पताल, खेतीयोग्य जमिन र वन। ती सबै तथ्याङ्कलाई नक्साको ठाउँसँग जोडिन्छ।

GIS को सबैभन्दा ठूलो विशेषता यही हो: नक्सामा तथ्याङ्क र विवरण लिङ्क गरेर राख्न सकिन्छ। मानौँ, एउटा जिल्लाको नक्सामा प्रत्येक विद्यालयलाई एउटा थोप्लाले देखाइएको छ। कम्प्युटरमा त्यो थोप्ला थिच्दा त्यस विद्यालयको नाम, विद्यार्थी सङ्ख्या र शिक्षक सङ्ख्या देखिन्छ। कागजको नक्सामा यति धेरै विवरण एकै ठाउँमा अटाउँदैन, तर GIS मा सजिलै अटाउँछ।

भौगोलिक वस्तुको यथार्थ पहिचान गर्न, त्यसको अवस्थिति देखाउन र भौतिक क्षेत्र जस्तै गाउँ, सहर, जिल्ला, प्रदेश, देश आदि देखाउन यो प्रणाली उपयोगी मानिन्छ। चित्र १२.१ मा GIS ले तथ्याङ्कलाई कसरी नक्सामा बदल्छ भन्ने क्रम देखाइएको छ।

GIS ले भौगोलिक तथ्याङ्कमाथि विभिन्न काम गर्छ। यी कामलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ। कुनै गाउँपालिकाले आफ्नो क्षेत्रमा नयाँ स्वास्थ्य चौकी कहाँ खोल्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्‍यो भने GIS ले यसरी सहयोग गर्छ:

• एकीकरण: वडाको जनसङ्ख्या, सडक, बस्ती र पुराना स्वास्थ्य संस्थाका छुट्टाछुट्टै तथ्याङ्कलाई एउटै प्रणालीमा जोड्छ।
• भण्डारण: ती सबै तथ्याङ्कलाई कम्प्युटरमा सुरक्षित राख्छ, जसलाई पछि जतिबेला पनि फेरि हेर्न सकिन्छ।
• सम्पादन: नयाँ सडक बन्यो वा जनसङ्ख्या बढ्यो भने पुरानो तथ्याङ्क सच्याएर नयाँ राख्छ।
• विश्लेषण: कुन बस्तीबाट स्वास्थ्य चौकी सबैभन्दा टाढा छ भनेर तुलना गर्छ।
• विभाजन: क्षेत्रलाई वडा, बस्ती वा जमिनको प्रकारअनुसार छुट्याएर देखाउँछ।

अन्त्यमा यी सबै सूचना नक्सामा प्रस्तुत हुन्छन् र निर्णय गर्ने व्यक्तिले एकै नजरमा सही ठाउँ छान्न सक्छन्। त्यसैले योजना बनाउने, विकास निर्माण गर्ने र प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम पहिचान गर्ने काममा GIS को प्रयोग बढ्दै गएको छ।

पृथ्वीको वरिपरि धेरै भूउपग्रह घुमिरहेका हुन्छन्। ती भूउपग्रहले निरन्तर सङ्केत पठाइरहन्छन्। हाम्रो हातमा भएको GPS डिभाइस वा मोबाइल फोनले एकभन्दा बढी भूउपग्रहबाट आएको सङ्केत समात्छ र हामी कहाँ छौँ भनेर हिसाब गर्छ। यसरी हामी उभिएको ठाउँको अक्षांश, देशान्तर र समुद्री सतहबाट उचाइ थाहा हुन्छ। चित्र १२.२ मा भूउपग्रह, GPS डिभाइस र मोबाइलबिचको यही सम्बन्ध देखाइएको छ।

GPS को प्रयोग गरी नक्सा कोर्नका लागि आधारभूत तथ्यहरू प्राप्त हुन्छन्। कुनै सडक नक्सामा देखाउनुपर्‍यो भने GPS बोकेर त्यो सडकमा हिँड्दा सडकको प्रत्येक ठाउँको अवस्थिति रेकर्ड हुन्छ। पछि ती बिन्दुहरू जोड्दा सडकको सही रेखा बन्छ।

दैनिक जीवनमा पनि GPS धेरै ठाउँमा प्रयोग हुन्छ। मोबाइलको नक्सा एपले बाटो देखाउनु, गाडीमा राखिएको GPS यन्त्रले गाडी कहाँ पुग्यो भनेर देखाउनु, पदयात्री वा हिमाल चढ्नेले आफ्नो उचाइ थाहा पाउनु, र हराएका मानिस वा वस्तुको खोजी गर्नु GPS का उदाहरण हुन्।

GIS र GPS दुवै नक्सासँग सम्बन्धित आधुनिक प्रविधि हुन् र प्रायः सँगै प्रयोग हुन्छन्। GPS ले ठाउँको सही अवस्थिति दिन्छ र GIS ले त्यही अवस्थितिमा अरू तथ्याङ्क जोडेर नक्सा बनाउँछ। तैपनि यी दुईको काम फरक छ:

गुगल अर्थ खोल्दा सुरुमा पूरै पृथ्वी गोलाजस्तो देखिन्छ। त्यसलाई घुमाउन र नजिक ल्याउन (जुम गर्न) सकिन्छ। जति नजिक गयो, त्यति नै महासागर, महादेश, देश, सहर, गाउँ र अन्त्यमा घर र बाटोसम्म देखिन्छन्। यो कम्प्युटरमा मात्र होइन, मोबाइलमा Google Earth App को रूपमा पनि चलाउन सकिन्छ। चित्र १२.३ मा गुगल अर्थमा देखिने उपग्रह तस्बिरको एउटा दृश्य छ।

पृथ्वीमा रहेका भौगोलिक अवस्थिति, जस्तै महासागर, महादेश, देश र आफू बसेको स्थानको अवस्थिति खोज्न गुगल अर्थ प्रभावकारी हुन्छ। खोज्ने ठाउँमा कुनै ठाउँको नाम लेख्दा त्यो ठाउँ सिधै स्क्रिनमा आउँछ। उदाहरणका लागि, कसैले "पोखरा" लेख्यो भने फेवाताल र वरिपरिका डाँडासहित पोखरा सहरको उपग्रह तस्बिर देखिन्छ। वास्तविक तस्बिर भएकाले त्यहाँका खोला, वन, खेत र बस्ती चिन्न सजिलो हुन्छ।

कागजमा छापिएको वा हातले कोरिएको नक्सालाई परम्परागत नक्सा भनिन्छ। यस्तो नक्सा अहिले पनि उपयोगी छ, तर सूचना प्रवाहका हिसाबले आधुनिक प्रविधि धेरै अगाडि छन्। दुवैलाई यसरी तुलना गर्न सकिन्छ:

यसैकारण आजभोलि यात्रा गर्दा, विकास योजना बनाउँदा, बाढी वा पहिरोको जोखिम हेर्दा र पढाइका लागि पनि आधुनिक प्रविधिमा आधारित नक्साको प्रयोग बढेको छ। तर यी प्रविधि चलाउन कम्प्युटर वा मोबाइल, बिजुली र प्रायः इन्टरनेट चाहिन्छ। त्यसैले परम्परागत नक्सा पढ्ने सीप पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

नक्सासम्बन्धी आधुनिक प्रविधि वास्तविक जीवनमा कसरी काम लाग्छ भनेर एउटा घटनाबाट बुझौँ। नुवाकोटको विदुरमा रहेको एउटा विद्यालयका विद्यार्थीलाई शिक्षकले रसुवाको स्याप्रुबेसीमा भ्रमण लैजाने कार्यक्रम तय गर्नुभयो। भ्रमणको अघिल्लो दिन विद्यार्थीले नक्सासम्बन्धी विभिन्न व्यावहारिक प्रविधि प्रयोग गरेर यी कुराहरू पत्ता लगाए:

• (क) रसुवा जिल्लासम्बन्धी सूचना, जस्तै दिशा, अवस्थिति, राजमार्ग र दुरी, अनि भ्रमणको रुट र लाग्ने समय
• (ख) रसुवाको उचाइ, तापक्रम र भौतिक वातावरण, र त्यसैअनुसार लैजानुपर्ने सामानको बन्दोबस्ती र तयारी
• (ग) आवश्यक वस्तु तथा सेवाको उपलब्धता, जस्तै होटल, पार्किङ र पर्यटकीय स्थल
• (घ) बिरामी वा आपत पर्दा पाइने सेवा, जस्तै अस्पताल र एम्बुलेन्स
• (ङ) स्याप्रुबेसीमा हुने गतिविधि पहिल्यै हेरेर त्यहाँ पुगेपछि गर्न सकिने मनोरञ्जन कार्यको योजना

यस उदाहरणमा GPS ले उचाइ र अवस्थिति दिन्छ, गुगल अर्थले बाटो र ठाउँको वास्तविक तस्बिर देखाउँछ, र GIS मा आधारित नक्साले होटल, अस्पताल जस्ता सेवाको विवरण एकै ठाउँमा दिन्छ। यसरी भ्रमण सुरक्षित, सस्तो र रमाइलो बन्छ। तिमीहरूले पनि आफ्नो विद्यालयबाट कुनै ठाउँ जाने योजना बनाउँदा यस्तै तरिकाले तयारी गर्न सक्छौ।

• अवस्थिति: पृथ्वीमा कुनै ठाउँ वा वस्तु रहेको स्थान
• अक्षांश: भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिणतर्फको कोणात्मक दुरी
• देशान्तर: प्रधान देशान्तर रेखाबाट पूर्व वा पश्चिमतर्फको कोणात्मक दुरी
• उचाइ: समुद्री सतहबाट कुनै ठाउँ कति माथि छ भन्ने नाप
• भूउपग्रह: पृथ्वीको वरिपरि घुम्दै सङ्केत पठाउने र तस्बिर खिच्ने यन्त्र
• सफ्टवेयर: कम्प्युटर वा मोबाइलमा काम गराउने प्रोग्राम
• एकीकरण: छरिएका तथ्याङ्कलाई एउटै ठाउँमा जोड्ने काम
• सम्पादन: तथ्याङ्कलाई सच्याउने र नयाँ बनाउने काम