दक्षिण अमेरिका महादेश

ग्लोबलाई घुमाएर पश्चिमतिर हेर्दा उत्तर अमेरिकाको ठीक दक्षिणमा तिकोनो आकारको एउटा ठूलो भूभाग देखिन्छ। उत्तरतिर फराकिलो र दक्षिणतिर जाँदै साँघुरिँदै गएको यही भूभाग दक्षिण अमेरिका महादेश हो। यसको अधिकांश भूभाग दक्षिणी गोलार्ध र पश्चिमी गोलार्धमा पर्छ। भूमध्यरेखा यस महादेशको उत्तरी भूभाग भएर जान्छ। त्यसैले यसको सानो भाग मात्र उत्तरी गोलार्धमा पर्छ।

कुनै ठाउँ पृथ्वीको कुन भागमा छ भनेर ठ्याक्कै बताउन अक्षांश र देशान्तर प्रयोग गरिन्छ। दक्षिण अमेरिका १२° उत्तरी अक्षांशदेखि ५५° दक्षिणी अक्षांशसम्म फैलिएको छ। यसको अर्थ यो महादेश उत्तरदेखि दक्षिणसम्म करिब ६७ अक्षांश जति लामो छ। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म यो ३५° पश्चिमी देशान्तरदेखि ८०° पश्चिमी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यसका सबै देशान्तर पश्चिमी भएकाले यो महादेश पश्चिमी गोलार्धमा पर्छ भन्ने कुरा यहीँबाट थाहा हुन्छ।

यो महादेशका चारैतिर महासागर र अर्को महादेश छन्। यसका सिमाना यस्ता छन्:

• पूर्वमा: आन्ध महासागर
• पश्चिममा: प्रशान्त महासागर
• उत्तरमा: उत्तर अमेरिका महादेश
• दक्षिणमा: कुमेरु महासागर

उत्तर अमेरिका र दक्षिण अमेरिका साँघुरो जमिनको पट्टीले जोडिएका छन्। त्यही पट्टीमा खनेर बनाइएको पानामा नहरले यो महादेशलाई उत्तर अमेरिकाबाट छुट्याउँछ। नहर भनेको मानिसले खनेर बनाएको जलमार्ग हो। यही नहर भएर पानीजहाजहरू आन्ध महासागर र प्रशान्त महासागरबिच आवतजावत गर्छन्।

नेपाल पनि भूपरिवेष्टित राष्ट्र हो। नेपाललाई समुद्री बाटोबाट व्यापार गर्न छिमेकी देशमा भर पर्नुपरेजस्तै बोलिभिया र पाराग्वेलाई पनि समुद्रसम्म पुग्न छिमेकी देशमा भर पर्नुपर्छ।

दक्षिण अमेरिकाको धरातल बुझ्न यसलाई तीन ठूला भागमा हेर्दा सजिलो हुन्छ। पश्चिममा अग्लो एन्डिज पर्वतमाला छ। पूर्वमा पुराना कडा चट्टानका उच्चभूमि छन्। यी दुईका बिचमा नदीहरूले बनाएका फराकिला मैदान र निम्न भूमि छन्। यसबाहेक महादेशका केही भागमा चिसो र तातो मरुभूमि पनि छन्। भूमध्यरेखा यस महादेशको उत्तरी भूभाग भएर जान्छ।

महादेशको पश्चिमी किनारै किनार उत्तरदेखि दक्षिणसम्म अग्ला पहाड र हिमालको लामो लहर फैलिएको छ। यसलाई एन्डिज पर्वत माला भनिन्छ। यो दक्षिणमा चिलीदेखि उत्तरमा भेनेजुयलासम्म करिब ७,००० कि.मी. लामो छ। संसारमा यति लामो पर्वत माला अर्को छैन। त्यसैले एन्डिजलाई विश्वको सबैभन्दा लामो पर्वत माला भनिन्छ। नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको औसत लम्बाइ करिब ८८५ कि.मी. छ। एन्डिज त्योभन्दा झन्डै आठ गुणा लामो छ।

एन्डिज पर्वत मालाको सबैभन्दा अग्लो हिमाल अकान्कागुवा हो। यसको उचाइ ६,९६० मिटर छ। यस पर्वत मालाभित्र अग्ला ठाउँमा फराकिला र समथरजस्ता भूभाग पनि छन्, जसलाई उच्च समस्थली भनिन्छ। सर्वाधिक उचाइमा रहेको टिटिकाका ताल पनि यसै पर्वत मालामा पर्छ।

एन्डिज क्षेत्र भूकम्प र ज्वालामुखीका दृष्टिले प्रकोपयुक्त क्षेत्र हो। यहाँ ठूला भूकम्प जाने र ज्वालामुखी विस्फोट हुने सम्भावना धेरै हुन्छ। हिमालय क्षेत्रमा रहेको नेपाल पनि भूकम्पको जोखिममा छ। यस कुरामा नेपाल र एन्डिज क्षेत्र मिल्दाजुल्दा छन्।

महादेशको पूर्वी भागमा पुरानो कडा चट्टानयुक्त ब्राजिलियन उच्चभूमि छ। पूर्वोत्तर क्षेत्रमा अर्को उच्चभूमि छ, जसलाई गायनाको उच्चभूमि भनिन्छ। यी उच्चभूमि एन्डिजजस्ता अग्ला छैनन्, तर वरिपरिका मैदानभन्दा अग्ला छन्।

पश्चिमको एन्डिज र पूर्वका उच्चभूमिका बिचमा ठूलो होचो भूभाग छ। यहाँ संसारकै सबैभन्दा ठूलो नदी अमेजन र ओरिन्को नदी बग्छन्। यी नदीले बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिएर विशाल मैदान क्षेत्र बनेको छ। अमेजन नदी र यसका सहायक नदीले ओगटेको यो तल्लो क्षेत्रलाई अमेजन बेसी भनिन्छ।

महादेशको मध्य क्षेत्रमा पाराना, पाराग्वे र उरुग्वे नदीले बनाएको निम्न भूमि छ। यो निम्न भूमि एन्डिज पर्वत र ब्राजिलियन उच्चभूमिका बिचमा पर्छ। ब्राजिलको मध्य भागमा मटोग्रसो उच्च समस्थली पर्छ। पम्पास भनिने घाँसे मैदान क्षेत्र पनि यही बिचको भागमा रहेको छ।

दक्षिण अमेरिकामा दुई प्रख्यात मरुभूमि छन् र ती एकअर्काभन्दा धेरै फरक छन्। महादेशको सुदूर दक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा चिसो पाटागोनिया मरुभूमि छ। यो उच्च भूमि पनि हो। चिलीको उत्तर पश्चिमी भागमा अटाकामा मरुभूमि पर्छ। अटाकामामा उष्ण अर्थात् तातो मरुस्थलीय हावापानी पाइन्छ।

भेनेजुयलाको उत्तरी क्षेत्रमा संसारको सबैभन्दा अग्लो एन्जेल झरना छ। यसको उचाइ ९७९ मिटर छ। यति अग्लोबाट खस्ने पानी तल पुग्दासम्म धेरैजसो कुहिरो र छिटा बनेर उड्छ।

महादेशको नक्सा पढ्दा केही टापु र छेउ पनि चिन्नुपर्छ। महादेशको दक्षिणी टुप्पोमा केपहर्न पर्छ। प्रशान्त महासागरमा महादेशको पश्चिमतिर ग्यालाप्यागस टापु छन्। आन्ध महासागरमा अर्जेन्टिनाको पूर्वतिर फोक्ल्यान्ड टापु छन्।

यस महादेशमा जम्मा १४ देश छन्। तीमध्ये बोलिभिया र पाराग्वे भूपरिवेष्टित राष्ट्र हुन्। बाँकी देशका कुनै न कुनै भाग समुद्रसँग जोडिएका छन्। दक्षिण अमेरिकाका मुख्य भूभागलाई तलको तालिकामा एकै ठाउँमा राखिएको छ।

दक्षिण अमेरिका उत्तरदेखि दक्षिणसम्म धेरै लामो भएकाले र यसमा अग्ला पर्वत, फराकिला मैदान, लामो समुद्री किनार र मरुभूमि सबै भएकाले यहाँ एकै किसिमको हावापानी पाइँदैन। ठाउँअनुसार गर्मी, जाडो र वर्षाको अवस्था फरक हुन्छ। यसैलाई हावापानीको विविधता भनिन्छ।

अमेजन बेसी भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा पर्छ। यहाँ सूर्यको किरण वर्षैभरि झन्डै ठाडो पर्ने भएकाले बर्सैभरि गर्मी हुन्छ र हावा ओसिलो रहन्छ। दिनभरिको गर्मीले पानी वाफ बनेर माथि जान्छ र दैनिकजसो घनघोर वर्षा हुन्छ। त्यसैले यहाँका नदीमा बाढी आइरहन्छ।

महादेशका किनार क्षेत्रमा समुद्रको प्रभावले बर्सैभरि वर्षा भइरहन्छ। तर मध्य क्षेत्रका कतिपय भूभागमा वर्षा अनिश्चित हुन्छ, कहिले पर्छ कहिले पर्दैन, र लामो खडेरी परिरहन्छ। पूर्वोत्तर किनार क्षेत्रमा मनसुनी प्रकारको हावापानी पाइन्छ। चिलीको मध्य भागमा भूमध्यसागरीय प्रकारको हावापानी पाइन्छ। महादेशको उत्तरी खण्डमा पर्ने अटाकामा मरुभूमिमा उष्ण मरुस्थलीय हावापानी पाइन्छ।

कुनै ठाउँमा कस्ता बोटबिरुवा उम्रिन्छन् भन्ने कुरा त्यहाँको हावापानीमा भर पर्छ। जहाँ गर्मी र पानी दुवै धेरै हुन्छ, त्यहाँ घना जङ्गल हुन्छ। जहाँ पानी कम हुन्छ, त्यहाँ घाँस वा काँडेदार बिरुवा मात्र हुन्छन्।

अमेजन बेसीमा गरम र आर्द्र हावापानी भएकाले घना उष्ण सदाबहार जङ्गल छ। सदाबहार भनेको बर्सैभरि हरियो रहने भन्ने हो। यो जङ्गल संसारकै सबैभन्दा विस्तृत क्षेत्रमा फैलिएको जङ्गल हो र यसलाई सेल्वास भनिन्छ। यहाँ कडा काठका अग्ला रूख पाइन्छन्। रूखका हाँगा र पात यति बाक्ला हुन्छन् कि जमिनसम्म घाम राम्ररी पुग्दैन।

अन्य क्षेत्रमा पाइने वनस्पति यस्तो छ:

• पूर्वोत्तर क्षेत्रको उच्चभूमिमा प्रशस्त घाँस पाइन्छ।
• मध्य र दक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा पम्पास भनिने घाँसे मैदान छ।
• मरुस्थलीय क्षेत्र वनस्पतिविहीन छन्, तर कतैकतै क्याक्टस प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्। क्याक्टसले आफ्नो मोटो डाँठमा पानी सञ्चय गर्ने भएकाले सुख्खा ठाउँमा पनि बाँच्न सक्छ।

दक्षिण अमेरिकाका मानिसको रहनसहन, धर्म र व्यापार बुझ्न यसको इतिहास थाहा पाउनुपर्छ। इतिहासमा लामो समयसम्म यो महादेश युरोपेली उपनिवेशबाट गुज्रियो। त्यसैले यहाँको सामाजिक र आर्थिक क्रियाकलाप अहिले पनि युरोपबाट प्रभावित देखिन्छ।

यो इतिहास यसरी अघि बढ्यो:

• सुरुमा दक्षिण अमेरिकामा त्यहाँका आदिवासी मात्र बस्थे र इन्का सभ्यता विकसित भएको थियो।
• युरोपबाट स्पेनिस र पोर्चुगालीहरू बसाइँ सरी दक्षिण अमेरिका पुगे।
• तिनीहरूले दक्षिण अमेरिकाका आदिवासीलाई परास्त गरे।
• त्यहाँको इन्का सभ्यता लोप गराई आफ्नो शासन सत्ता स्थापित गरे।
• लामो युरोपेली शासनका कारण आज पनि यहाँको धर्म, व्यापार र रहनसहनमा युरोपको छाप देखिन्छ।

तर सबै ठाउँमा युरोपेली जीवनशैली पुगेको छैन। अमेजन बेसीका घना जङ्गलमा अझै पनि प्रारम्भिक जीवनशैली भएका रेड इन्डियनहरू बस्छन्। उनीहरू जङ्गलबाट खानेकुरा र घर बनाउने सामग्री जुटाएर परम्परागत तरिकाले बाँच्छन्।

मानिसहरू रोजगारी, शिक्षा, व्यापार जस्ता विभिन्न अवसरको खोजीमा महादेशको मध्य क्षेत्रबाट किनार क्षेत्र र ठूला सहरतिर बसाइँ सरिरहेका छन्। यस बसाइँसराइका दुई परिणाम देखिन्छन्:

• पूर्वी किनार क्षेत्रमा जनआवादी निकै घना छ।
• मध्य क्षेत्रमा काम गर्ने जनशक्तिको अभाव छ।

किनार क्षेत्रमा बन्दरगाह, उद्योग र ठूला सहर भएकाले त्यहाँ काम पाउन सजिलो हुन्छ। नेपालमा पनि हिमाल र पहाडबाट तराई तथा सहरतिर बसाइँसराइ भइरहेको छ। त्यसैले दक्षिण अमेरिकाको यो समस्या हामीलाई पनि चिनेजस्तो लाग्छ।

दक्षिण अमेरिकाका धेरै मानिस कृषि र पशुपालनमा निर्भर छन्। ब्राजिल संसारमा सबैभन्दा धेरै मात्रामा कोका, कफी र उखु उत्पादन गर्ने राष्ट्र हो। अर्जेन्टिनामा प्रशस्त मात्रामा गहुँको उत्पादन हुन्छ।

पम्पासलगायतका घाँसे मैदान क्षेत्रमा ठूलो सङ्ख्यामा भेडा तथा गाईवस्तु पालिन्छन्। यहाँका भेडा मासुका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। त्यसैले यहाँबाट युरोपेली मुलुकमा मासु निर्यात गरिन्छ।

एन्डिज पर्वतीय क्षेत्रमा आदिवासीले लामा (Lhama) जातका भेडा पाल्छन्। यी भेडा मासु र ऊनका लागि प्रयोग हुन्छन्। अग्लो र भिरालो पहाडी बाटोमा भारी बोकाउन पनि यिनको प्रयोग हुँदै आएको छ। पर्वतीय क्षेत्रमा पशुपालनका साथै पर्यटन कार्य पनि फस्टाउँदै छ।

चित्र ३९.३ र चित्र ३९.४ तुलना गर्दा दुवै जनावर अग्ला हिउँ भएका पहाडको चिसो ठाउँमा बस्छन् भन्ने देखिन्छ। दुवैको शरीरमा बाक्लो ऊन छ। नेपालको हिमाली क्षेत्रमा पनि भेडा, च्याङ्ग्रा र चौँरी पालिन्छन् र तिनीहरूबाट मासु, ऊन पाइन्छ तथा भारी पनि बोकाइन्छ। यसरी एन्डिज र हिमालयका मानिसको पशुपालनमा धेरै समानता छ।

दक्षिण अमेरिका खनिजमा धनी महादेश हो। यहाँ पाइने मुख्य खनिज यी हुन्:

• तामा
• फलाम
• सुन
• आल्मुनियम
• पेट्रोल
• हिरा
• कोइला

अटाकामा मरुभूमि सुख्खा र वनस्पतिविहीन भए पनि यहाँ विशाल सुनखानी छ। त्यहाँ सुनको उत्खनन गर्न बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू संलग्न छन्। बहुराष्ट्रिय कम्पनी भन्नाले एकभन्दा बढी देशमा काम गर्ने ठूला कम्पनी बुझिन्छ। यसरी खेती नहुने मरुभूमि पनि खनिजका कारण आर्थिक रूपमा महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

यस महादेशको अधिकांश व्यापार युरोपसँग हुन्छ। लामो समयको उपनिवेशका कारण युरोपसँगको सम्बन्ध बलियो भएकाले मासु, कृषि उपज र खनिज धेरैजसो युरोपतिर जान्छन्।

दक्षिण अमेरिकाका मानिसले विभिन्न धर्म मान्छन्। यहाँ मानिने मुख्य धर्म यी हुन्:

• रोमन क्याथोलिज्म
• प्रोटेस्टेन्ट क्रिस्चियन
• हिन्दु
• इस्लाम

यहाँका प्रमुख जाति यी हुन्:

• युरोपेली उत्पत्तिका पुर्तगाली
• रेड इन्डियन
• निग्रो
• म्युलेटोस
• मेस्टिजोस

रेड इन्डियन यहाँका आदिवासी हुन्। निग्रो अफ्रिकी मूलका मानिस हुन्। म्युलेटोस युरोपेली र अफ्रिकी मूलका मानिसको मिश्रणबाट बनेको समुदाय हो। मेस्टिजोस युरोपेली र आदिवासी मूलका मानिसको मिश्रणबाट बनेको समुदाय हो।