अफ्रिका महादेश

विश्वका सात महादेशमध्ये क्षेत्रफलका हिसाबले एसियापछि दोस्रो ठूलो महादेश अफ्रिका हो। पृथ्वीको कुल भूभागको करिब २०.२५ प्रतिशत भाग यसले ओगटेको छ। यो क्षेत्रफल ३,०२,२१,५३२ वर्ग किलोमिटर हुन्छ। सजिलो गरी बुझ्दा, पृथ्वीको सबै जमिनलाई पाँच बराबर भागमा बाँड्ने हो भने झन्डै एक भाग अफ्रिका मात्र हुन्छ। नेपालको क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर छ। यसको अर्थ अफ्रिकाभित्र नेपालजत्रा दुई सयभन्दा बढी देश अटाउन सक्छन्।

अफ्रिकाको अर्को चिनारी यसका देशहरूको सङ्ख्या हो। विश्वमा सबैभन्दा धेरै राष्ट्र भएको महादेश अफ्रिका नै हो। यति ठूलो भूभाग, धेरै देश र फरक फरक भौगोलिक स्वरूपका कारण अफ्रिकाको हावापानी, वनस्पति, जनजीवन र अर्थतन्त्रमा ठूलो विविधता पाइन्छ।

कुनै ठाउँ पृथ्वीमा कहाँ छ भनेर बताउन अक्षांश र देशान्तर प्रयोग गरिन्छ। अफ्रिका महादेश ३७° उत्तरी अक्षांशदेखि ३५° दक्षिणी अक्षांशसम्म फैलिएको छ। पूर्व पश्चिम हेर्दा यो १८° पश्चिम देशान्तरदेखि ५१° पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। भूमध्यरेखाले यस महादेशलाई लगभग बिच भागबाट काटेर गएको छ। त्यसैले अफ्रिकाको केही भाग उत्तरी गोलार्धमा र केही भाग दक्षिणी गोलार्धमा पर्छ।

अफ्रिकाको चारैतिर सागर र महासागर छन्। यसको सिमाना यसरी छुट्याइन्छ:

• पूर्वमा: हिन्द महासागर तथा लालसागर
• पश्चिममा: आन्ध्र महासागर
• उत्तरमा: भूमध्यसागर
• दक्षिणमा: कुमेरु महासागर

अफ्रिकाको उत्तर दक्षिण लम्बाइ सरदर ८,००० किलोमिटर र पूर्व पश्चिम चौडाइ करिब ७,४०० किलोमिटर छ। यसको अर्थ यो महादेश चौडाइभन्दा लम्बाइमा अलि बढी फैलिएको छ। यति लामो भएकाले उत्तरी छेउ र दक्षिणी छेउको हावापानी पनि एकदमै फरक हुन्छ।

अफ्रिकामा अग्ला पर्वत, विश्वकै लामो नदी, ठूला ताल र विशाल मरुभूमि छन्। यसका केही उल्लेखनीय स्वरूप यस तालिकामा छन्:

नाइल नदीको उत्पत्ति भिक्टोरिया तालबाट भएको मानिन्छ। यो नदी उत्तरतर्फ बग्दै साहारा मरुभूमि पार गरेर भूमध्यसागरमा मिसिन्छ। सुक्खा मरुभूमिको बिचमा पनि यही नदीको पानीले गर्दा हजारौँ वर्षअघि खेती र सभ्यता सम्भव भएको थियो।

साहारा विश्वको ठूलो मरुभूमि हो र यसले महादेशको उत्तरी भाग ओगटेको छ। दक्षिणतिर कलाहारी र नामिब मरुभूमि छन्। उत्तरपश्चिममा एटलस पर्वत श्रेणी, मध्य भागमा कङ्गो नदीको विशाल बेसी, पूर्वमा इथोपियन उच्चभूमि र लामो धसान घाँटी पर्छन्। नाइलबाहेक नाइजर, कङ्गो, जाम्बेजी र ओरेन्ज अफ्रिकाका अन्य प्रमुख नदी हुन्।

भौगोलिक स्वरूप र अवस्थितिको प्रभावले गर्दा अफ्रिकाको अधिकांश क्षेत्रको हावापानी विषम छ। भूमध्यरेखा महादेशको बिचबाट जान्छ, त्यसैले ठूलो भागमा वर्षभरि घामको ताप बढी पर्छ र गर्मी हुन्छ। उत्तरमा विशाल साहारा मरुभूमि छ जहाँ पानी विरलै पर्छ। दक्षिणमा अग्लो समस्थली छ जहाँ मौसमअनुसार तापक्रम धेरै घटबढ हुन्छ। यसरी एउटै महादेशभित्र फरक फरक हावापानी बन्छ।

भूमध्यसागरीय हावापानी भएका ठाउँमा गर्मी याम सुक्खा हुन्छ र जाडो याममा वर्षा हुन्छ। अफ्रिकामा यस्तो हावापानी महादेशका दुई छेउमा मात्र पाइन्छ: भूमध्यसागर नजिकको उत्तरपश्चिम भाग र दक्षिण अफ्रिकाको दक्षिण पश्चिम भाग। दक्षिण पूर्वका टापुहरू भने हिन्द महासागरबाट आउने मौसमी हावाले प्रभावित हुन्छन्।

हावापानी फरक भएकाले अफ्रिका महादेशमा वनस्पतिको पनि विविधता छ। जहाँ जस्तो पानी र तापक्रम हुन्छ, त्यहाँ त्यस्तै बोटबिरुवा हुर्कन्छन्।

भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा उष्ण, ओसिलो र व्यापक वर्षा हुने भएकाले त्यहाँ सदाबहार जङ्गल पाइन्छ। वर्षभरि गर्मी र पानी दुवै पाउने हुँदा त्यहाँका रूख अग्ला र घना हुन्छन्।

यसबाहेक अफ्रिकामा पतझर, क्याक्टस र छत्राकार वनस्पति पनि पाइन्छन्। पतझर रूखले सुक्खा याममा पात झारेर पानी जोगाउँछन्। क्याक्टस कम पानी भएका सुक्खा ठाउँमा पनि हुर्कन सक्छ। छत्राकार रूखको माथिल्लो भाग छाताजस्तो फैलिएको हुन्छ, र यस्ता रूख घाँसेमैदानमा छरिएर उभिएका देखिन्छन्।

अफ्रिकाका घाँसेमैदान र जङ्गलमा जेब्रा, जिराफ, हात्ती, जलगैँडा, अस्ट्रिच, इमु जस्ता जीवजन्तु पाइन्छन्। सभाना क्षेत्रमा सयौँ प्रजातिका वन्यजन्तु एकै ठाउँमा देख्न सकिन्छ, त्यसैले यसलाई संसारको चिडियाखाना पनि भनिन्छ। चित्र ४०.२ मा सभानाको खुला घाँसेमैदानमा अस्ट्रिच, जेब्रा, हरिण जातका जनावर र छत्राकार रूख सँगसँगै देखिन्छन्।

लामो समयसम्म अफ्रिका भोकमरी, गृहयुद्ध, रोगव्याधि, अशिक्षा र गरिबीबाट गुज्रियो। धेरै ठाउँमा खाना पुगेन, लडाइँले घरबार उजाडियो र उपचार नपाएर मानिसहरू रोगले थलिए। अहिले भने यो महादेश शान्ति, विकास र समृद्धितर्फ उन्मुख छ। अँध्यारो समय पार गरेर बिस्तारै उज्यालोतिर अघि बढिरहेको हुनाले अफ्रिकालाई क्रमशः उज्यालोतर्फ जाँदै गरेको महादेश भनिएको हो।

अफ्रिका विविधताको स्थल हो। यहाँ आठ सयभन्दा बढी जातजातिका मानिस बसोबास गर्छन् र दुई हजारभन्दा बढी भाषा बोलिन्छन्। फरक फरक भाषा, धर्म, पहिरन र चाडपर्व मान्ने समुदायहरू एउटै महादेशमा बस्छन्।

अफ्रिकामा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना छ। सभाना र भेल्ड जस्ता विशाल घाँसेमैदान सयौँ प्रजातिका वन्यजन्तुका बासस्थान हुन्, र यी जनावर हेर्न संसारभरबाट पर्यटक आउँछन्। भेल्ड दक्षिणी अफ्रिकाको उच्च समस्थलीमा फैलिएको घाँसेमैदान हो। इजिप्टका पिरामिड र जाम्बेजी नदीमा रहेको भिक्टोरिया झरनाले पनि यहाँको पर्यटन प्रवर्धनमा मदत पुर्‍याएका छन्।

मिश्र (इजिप्ट) का गिजाको पिरामिड र नाइल नदीको सभ्यता अफ्रिकाका प्राचीन सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। हजारौँ वर्षअघि नाइल नदीको किनारमा खेती गर्दै मानिसहरूले ठूलो सभ्यता बनाएका थिए र ढुङ्गाका विशाल पिरामिड खडा गरेका थिए। यिनले अफ्रिकाको लामो र गौरवपूर्ण इतिहास देखाउँछन्।

मध्य अफ्रिकाको जङ्गल आसपास बस्ने मानिसको जीवनशैली पनि बदलिँदै छ। पहिले उनीहरू जङ्गलमै निर्भर परम्परागत जीवन बिताउँथे। अहिले शिक्षा, बजार र आधुनिक सुविधासँग जोडिँदै उनीहरूको जीवनशैली परम्परागतबाट आधुनिकतातर्फ बढेको छ।

अफ्रिका महादेशमा सुन, चाँदी, हिरा, पेट्रोल, तामा लगायतका बहुमूल्य खनिज सम्पदा छन्। दक्षिण अफ्रिका विश्वकै सबैभन्दा ठूलो मात्रामा हिराको उत्पादन र निर्यात गर्ने मुलुक हो। यस्ता खनिज बेचेर देशहरूले ठूलो आम्दानी गर्न सक्छन्।

अफ्रिकी मुलुकका मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। पहिले धेरैजसो किसान आफ्नो परिवार पाल्न मात्र खेती गर्थे। अहिले कृषिको व्यावसायीकरण र आधुनिकीकरण भएको छ। व्यावसायीकरण भनेको बजारमा बेचेर आम्दानी गर्ने उद्देश्यले उत्पादन गर्नु हो। आधुनिकीकरण भनेको नयाँ प्रविधि, उन्नत बीउ र मेसिनको प्रयोग गर्नु हो। यी दुवैका कारण उत्पादनमा वृद्धि भएको छ।

विदेशी लगानीमा सुविधायुक्त ठूला ठूला औद्योगिक तथा व्यावसायिक क्षेत्र स्थापना गरिएका छन्। ती क्षेत्रमा खाद्यान्न, कोका, कफी, केरा र जुट जस्ता रेसादार बाली ठूलो मात्रामा उत्पादन भएका छन्। यसले गर्दा रोजगारीका अवसरमा उल्लेख्य सुधार आएको छ।

सुधारोन्मुख भन्नाले सुधारतिर जाँदै गरेको भन्ने बुझिन्छ। IMF ले सन् २०२१ मा सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कले अफ्रिकाको सामाजिक आर्थिक अवस्था सुधारोन्मुख रहेको देखाउँछ। त्यस तथ्याङ्कअनुसार कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) का आधारमा अफ्रिकाका दस ठूला अर्थतन्त्र यस क्रममा छन्:

यसै तथ्याङ्कमा अफ्रिकालाई उत्तर, पश्चिम, मध्य, पूर्व र दक्षिणी अफ्रिका गरी पाँच क्षेत्रमा बाँडेर सन् २०२१ र २०२२ को आर्थिक वृद्धिदरको अनुमान गरिएको छ। पाँचै क्षेत्रमा अर्थतन्त्र बढ्ने अनुमान गरिएको छ। कृषिमा सुधार, खनिज, पर्यटन र विदेशी लगानीले रोजगारी बढाएकाले अफ्रिका बिस्तारै समृद्धितर्फ अघि बढिरहेको छ।

अफ्रिकाबारे पढेपछि कतिपयलाई त्यहाँको जनजीवन कठिन लाग्न सक्छ। तर समस्या मात्र देख्नु र समाधान खोज्नुमा ठूलो फरक छ। करिना र मनिता नाम गरेका दुई साथीबिचको यो कुराकानी पढौँ:

मनिताले देखाएको बाटो सकारात्मक सोचको हो। मरुभूमि छ भने मरुद्यानमा खेती गर्न सकिन्छ। मरुभूमिमुनि पेट्रोलियम र हिरा जस्ता खनिज छन्। ऊँट पालेर व्यावसायिक पशुपालन र पर्यटन चलाउन सकिन्छ। रोजगारी बढ्दा आर्थिक उन्नति हुन्छ, र मानिसले काम पाएपछि द्वन्द्व पनि घट्दै जान्छ। चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने यही सोचले अफ्रिकालाई अघि बढाइरहेको छ।