निर्वाचन प्रक्रिया र नागरिकको भूमिका

लोकतन्त्रमा देश जनताको इच्छाअनुसार चल्छ। तर देशका करोडौँ नागरिक एकै ठाउँमा भेला भएर हरेक निर्णय गर्न सम्भव हुँदैन। त्यसैले नागरिकले आफ्नो तर्फबाट निर्णय गर्ने, कानुन बनाउने र शासन चलाउने मानिस छान्छन्। यसरी छानिएका मानिसलाई प्रतिनिधि भनिन्छ। प्रतिनिधि छान्ने यही तरिकालाई निर्वाचन भनिन्छ।

विद्यालयमा कक्षा प्रतिनिधि छानिएको उदाहरणबाट यो कुरा सजिलै बुझ्न सकिन्छ। कक्षाका सबै विद्यार्थीले एक एक मत दिन्छन्। सबैभन्दा धेरै मत पाउने साथी कक्षा प्रतिनिधि बन्छ। त्यसपछि उसले सबै विद्यार्थीका कुरा शिक्षकसम्म पुर्‍याउँछ। देशको निर्वाचन पनि यस्तै हो। फरक यति मात्र हो कि यसको दायरा धेरै ठूलो हुन्छ र यसका सबै नियम कानुनले तोकेका हुन्छन्।

निर्वाचनमा केही शब्द बारम्बार आउँछन्। मत दिने नागरिकलाई मतदाता भनिन्छ। मत माग्ने र निर्वाचन लड्ने व्यक्तिलाई उम्मेदवार भनिन्छ। मत दिने कामलाई मतदान भनिन्छ। नागरिकले मत दिन पाउने अधिकारलाई मताधिकार भनिन्छ।

निर्वाचन कति कति समयमा हुन्छ भन्ने कुरा सबै देशमा एउटै हुँदैन। कुनै देशमा चार वर्षमा निर्वाचन हुन्छ भने कुनै देशमा पाँच वर्षमा। हाम्रो देश नेपालमा हरेक पाँच वर्षमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको निर्वाचन हुने गर्छ। यसरी तोकिएको अवधि पूरा भएपछि नियमित रूपमा दोहोरिने निर्वाचनलाई आवधिक निर्वाचन भनिन्छ।

आवधिक निर्वाचन किन अनिवार्य छ भन्ने कुरा सोचौँ। एकपटक चुनिएका प्रतिनिधि जीवनभर पदमा बस्ने हो भने उनीहरूलाई जनताको डर हुँदैन र उनीहरू जनताप्रति जवाफदेही नहुन सक्छन्। पाँच वर्षपछि फेरि जनतासामु मत माग्न जानुपर्ने भएकाले प्रतिनिधिले राम्रो काम गर्ने प्रयास गर्छन्। राम्रो काम नगर्ने प्रतिनिधिलाई जनताले अर्को निर्वाचनमा फेर्न सक्छन्। यसरी आवधिक निर्वाचनले शासनको अन्तिम नियन्त्रण जनताकै हातमा राख्छ।

देशभर निर्वाचन गराउने काम कुनै राजनीतिक दल वा उम्मेदवारले गर्दैनन्। यदि उम्मेदवार आफैँले निर्वाचन गराउने हो भने निर्वाचन निष्पक्ष हुँदैन। त्यसैले नेपालमा यो काम निर्वाचन आयोगले गर्छ।

नेपालमा निर्वाचन आयोगले तलका पदहरूको निर्वाचन गराउँछ:

• राष्ट्रपति
• उपराष्ट्रपति
• सङ्घीय संसद्का सदस्य
• प्रदेश सभा सदस्य
• स्थानीय तहका पदाधिकारी

स्थानीय तहका पदाधिकारी भन्नाले गाउँपालिका र नगरपालिकाका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, प्रमुख, उपप्रमुख, वडाध्यक्ष र वडा सदस्यलाई बुझिन्छ। यिनीहरू नागरिकको सबैभन्दा नजिक रहने जनप्रतिनिधि हुन्।

लोकतन्त्रमा जनता सार्वभौम हुन्छन्। सार्वभौम हुनु भनेको देशको अन्तिम शक्ति जनतामा रहनु हो। यही शक्ति प्रयोग गरेर जनताले आफूमाथि शासन गर्ने प्रतिनिधि आफैँ चुन्छन्। तर जो पायो उसैलाई चुन्दा राम्रो शासन हुँदैन। त्यसैले जनताले योग्य, सक्षम र आफ्नो भावना बुझ्ने नेतृत्व चयन गर्नुपर्छ। निर्वाचन यही चयनको अवसर हो।

निर्वाचनको आवश्यकता यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• जनताले असल, सक्षम र जनउत्तरदायी प्रतिनिधि छान्ने अवसर पाउँछन्।
• शासन जनताको इच्छा र भावनाअनुसार सञ्चालन हुन्छ।
• राम्रो काम नगर्ने प्रतिनिधिलाई अर्को निर्वाचनमा फेर्न सकिन्छ।
• बल वा हिंसाको सट्टा मतको माध्यमबाट शान्तिपूर्ण रूपमा नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ।

निर्वाचनका लागि दुई सामग्री सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्: मतदाता नामावली र फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्र। मतदाता नामावलीले कसले मत दिन पाउँछ भन्ने कुरा तय गर्छ।

निर्वाचन प्रयोजनका लागि मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने जिम्मेवारी निर्वाचन आयोगको हो। यसका लागि हरेक जिल्लामा निर्वाचन कार्यालय रहन्छ। १८ वर्ष उमेर पूरा भएका नेपाली नागरिकले मतदान गर्न त्यही निर्वाचन कार्यालयमा गएर प्रक्रियाअनुसार मतदाता नामावलीमा आफ्नो नाम समावेश गराउँछन्।

प्रत्येक वर्ष मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने व्यवस्था छ। अद्यावधिक गर्नु भनेको सूचीलाई अहिलेको अवस्थाअनुसार मिलाउनु हो। उदाहरणका लागि, सुमनले यस वर्ष १८ वर्ष पूरा गर्‍यो भने उसको नाम नामावलीमा थपिनुपर्छ। रीताको परिवार अर्को जिल्लामा बसाइँ सरेको छ भने उनको विवरण सच्याउनुपर्छ। कुनै मतदाताको मृत्यु भएको छ भने उसको नाम हटाउनुपर्छ। यसो नगरे नामावली गलत हुन्छ र फर्जी मतदानको सम्भावना बढ्छ।

मतदाता नामावलीमा नाम समावेश भएपछि मतदातालाई फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्र प्रदान गरिन्छ। यो परिचयपत्रले मतदान गर्न आउने व्यक्ति नै नामावलीमा भएको सही मतदाता हो भनेर चिनाउँछ।

मतदाता परिचयपत्रमा मतदाताको फोटो, नाम, ठेगाना र परिचयपत्र नम्बर उल्लेख गरिएको हुन्छ। त्यसबाहेक यसमा जन्म मिति, लिङ्ग, बाबु वा आमाको नाम र मतदाताले कुन मतदान स्थलमा मत हाल्ने हो भन्ने विवरण पनि हुन्छ। सोही परिचयपत्रका आधारमा मात्र मतदाताले निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँछन्।

यसको महत्त्व यसरी बुझौँ:

• फोटो भएकाले मत दिन आउने व्यक्ति नै वास्तविक मतदाता हो कि होइन भनेर तुरुन्तै चिन्न सकिन्छ।
• एक जनाको नाममा अर्कैले मत हाल्ने फर्जी मतदान रोकिन्छ।
• एउटै व्यक्तिले दुई ठाउँमा वा दुई पटक मत हाल्न पाउँदैन।
• मतदातालाई आफ्नो मतदान स्थल थाहा हुन्छ र मतदान छिटो र व्यवस्थित हुन्छ।

मत दिन पाउने मतदाताको मताधिकार सुनिश्चित गर्न मतदान स्थलको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। मतदाता धेरै टाढा हिँड्नुपर्‍यो भने कतिपयले मत दिन छोड्न सक्छन्। त्यसैले सम्भव भएसम्म मतदातालाई पायक पर्ने गरी मतदान स्थल तोकिन्छ। मतदान स्थल प्रायः विद्यालय भवनजस्ता उपयुक्त सार्वजनिक स्थानमा मिलाइएको हुन्छ।

एउटा मतदान स्थलमा एक वा एकभन्दा बढी मतदान केन्द्र हुन सक्छन्। जस्तै, कुनै गाउँको माध्यमिक विद्यालय मतदान स्थल तोकिएको छ भने त्यस विद्यालयका दुई वा तीन कोठामा छुट्टाछुट्टै मतदान केन्द्र हुन सक्छन्। मतदाता धेरै भएको ठाउँमा केन्द्र धेरै राखिन्छन् ताकि लाइन लामो नहोस्।

मतदानको दिन प्रत्येक मतदान केन्द्रमा सबै काम नियमअनुसार भए कि भएनन् भनेर हेर्ने प्रमुख व्यक्ति मतदान अधिकृत हुन्। मतदान कार्यलाई निष्पक्ष र भयरहित वातावरणमा सम्पन्न गराउनु मतदान अधिकृतको प्रमुख जिम्मेवारी हो।

मतदान अधिकृतका मुख्य कामहरू यस प्रकार छन्:

• मतदानको दिन मतदान केन्द्रको व्यवस्था गर्ने।
• मतदान केन्द्रमा सुरक्षा व्यवस्था मिलाउने।
• नियमअनुसार तोकिएको समयमा मतदान सुरु गर्ने र अन्त्य गर्ने।
• मतदान प्रक्रियासँग सम्बन्धित उजुरी र गुनासो सुनी सोको कारबाही गर्ने।
• मतदान सकिएपछि मतपेटिका सम्बन्धित ठाउँमा बुझाउने।

धेरैलाई निर्वाचन भनेको मतदानको एक दिन मात्र हो जस्तो लाग्छ। तर मतदान निर्वाचनको एउटा चरण मात्र हो। निर्वाचनको मिति घोषणा भएदेखि अन्तिम परिणामको घोषणा र विजयी उम्मेदवारलाई प्रमाणपत्र वितरण नभएसम्म धेरै काम हुन्छन्।

सामान्यतया निर्वाचन प्रक्रिया यस क्रममा अघि बढ्छ:

• निर्वाचन आयोगले निर्वाचनको मिति घोषणा गर्छ।
• योग्य व्यक्तिले उम्मेदवारी दर्ता गराउँछन्।
• दल र उम्मेदवारले आफ्ना कार्यक्रम र घोषणापत्र जनतासामु प्रचार प्रसार गर्छन्।
• तोकिएको दिन मतदान केन्द्रमा मतदान हुन्छ।
• मतपेटिका सङ्कलन गरी मतगणना गरिन्छ।
• अन्तिम परिणामको घोषणा गरिन्छ।
• विजयी उम्मेदवारलाई प्रमाणपत्र वितरण गरिन्छ।

मत दिन १८ वर्ष पुगे पुग्छ, तर निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्न अझ बढी योग्यता चाहिन्छ। किनभने उम्मेदवार चुनिएपछि उसले हजारौँ मानिसको प्रतिनिधित्व गर्छ। निर्वाचनमा उम्मेदवार हुन व्यक्तिमा तलका योग्यता हुनुपर्छ:

• २१ वर्ष उमेर पूरा भएको हुनुपर्छ।
• नेपालको नागरिक हुनुपर्छ।
• नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसुरमा सजाय नपाएको हुनुपर्छ।
• लाभको पदमा बहाल नरहेको हुनुपर्छ।
• कानुनले अयोग्य नठहराएको हुनुपर्छ।

नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसुर भन्नाले भ्रष्टाचार, ठगी, चोरीजस्ता समाजले घृणा गर्ने अपराधलाई बुझिन्छ। यस्तो अपराधमा सजाय पाएको व्यक्तिले जनताको भरोसा पाउन सक्दैन। लाभको पद भन्नाले सरकारी कोषबाट पारिश्रमिक पाउने पदलाई बुझिन्छ। सरकारी जागिरमा रहेको व्यक्ति पदमै बहाल रहँदै उम्मेदवार बन्यो भने आफ्नो पदको दुरुपयोग गर्न सक्छ। त्यसैले यस्ता व्यक्ति उम्मेदवार हुन पाउँदैनन्।

निर्वाचन आयोग, निर्वाचन कार्यालय र मतदान अधिकृतले मात्र निर्वाचन सफल बनाउन सक्दैनन्। निर्वाचनमा नागरिकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहन्छ। नागरिकले निर्वाचन अघि, मतदानको दिन र आफ्नो समुदायमा गर्नुपर्ने कामलाई तीन भागमा बुझ्न सकिन्छ।

निर्वाचनअघि नागरिकले गर्नुपर्ने काम:

• मतदाता नामावलीमा नाम समावेश गराउने, गलत विवरण भए सच्याउने र हटाउनुपर्ने नाम हटाउन सघाउने।
• विभिन्न राजनीतिक दलका घोषणापत्रको जानकारी लिने र अरू जनतालाई पनि गराउने।
• मतदाता शिक्षा कार्यक्रममा सहभागी हुने।
• निर्वाचनसम्बन्धी प्रचार प्रसार गर्ने।

मतदानको दिन नागरिकले गर्नुपर्ने काम:

• आर्थिक प्रलोभनमा नपरी आफूले चाहेको उम्मेदवारलाई मत हाल्ने।
• अनुशासित भई लाइनमा बस्ने र पालो आएपछि मतदान गर्ने।
• मतदान स्थलमा होहल्ला नगर्ने।
• वृद्ध, अपाङ्गता भएका, सुत्केरी र गर्भवतीलाई पहिलो प्राथमिकता दिने वातावरण मिलाउने।

आफ्नो समुदायमा नागरिकले गर्नुपर्ने काम:

• फर्जी मतदान कार्यलाई निरुत्साहित गर्ने।
• गाउँघरमा निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी छलफल र प्रचार प्रसार गर्ने।
• जागरणमूलक कार्यक्रममा सक्रिय सहभागिता जनाउने।

निर्वाचन एउटा साझा काम हो। निर्वाचन आयोगले नियम बनाउँछ र व्यवस्था मिलाउँछ। मतदान अधिकृतले मतदान केन्द्रमा निष्पक्ष वातावरण बनाउँछन्। उम्मेदवारले आफ्ना कार्यक्रम जनतासामु राख्छन्। अन्तमा कसलाई चुन्ने भन्ने निर्णय नागरिकले नै गर्छन्।

पैसा, मासु वा रक्सीका लोभमा मत बेच्ने नागरिकले पाँच वर्षसम्म कमजोर प्रतिनिधि बोकिरहनुपर्छ। उम्मेदवारको योग्यता, इमानदारी र उसको दलको घोषणापत्र हेरेर मत दिने नागरिकले भने आफ्नो र देशको भविष्य सुरक्षित बनाउँछ। त्यसैले सचेत नागरिक नै भरपर्दो निर्वाचनको आधार हुन्।