सामाजिक समस्याको पहिचान र समस्या समाधान सिप

हरेक समाजका आफ्नै मूल्य, मान्यता र नियम हुन्छन्। ठूलालाई आदर गर्नु, बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनु, आम्दानी हेरेर खर्च गर्नु र परिवारमा मिलेर बस्नु जस्ता व्यवहारलाई हाम्रो समाजले राम्रो मान्छ। यी मूल्य र नियमले समाजलाई व्यवस्थित र सुरक्षित राख्छन्।

तर कतिपय मानिसले यी मूल्य, मान्यता र नियम विपरीत व्यवहार गर्छन्। त्यस्तो व्यवहारको हानि गर्ने व्यक्तिलाई मात्र पुग्दैन। उसको परिवार, छिमेक र सिङ्गो समाजले पनि त्यसको मार खेप्नुपर्छ। व्यक्ति र समाज दुवैलाई नकारात्मक असर पार्ने यस्ता व्यवहारलाई नै सामाजिक समस्या भनिन्छ।

मानव समाजमा लामो समयदेखि चलिआएका केही बिग्रिएका अर्थात् विकृत व्यवहार पनि सामाजिक समस्याकै रूपमा देखिन्छन्। धेरै मानिसले गर्ने भएकाले यस्ता व्यवहार कहिलेकाहीँ सामान्य लाग्न सक्छन्। तर तिनले समाजलाई भित्रभित्रै कमजोर बनाउँदै लैजान्छन्। त्यसैले कुनै व्यवहार धेरैले गर्छन् भन्दैमा त्यो सही हुँदैन।

नेपाली समाजमा प्रचलनमा रहेका प्रमुख सामाजिक समस्याहरू यी हुन्:

• धूमपान: चुरोट, बिँडी जस्ता सुर्तीजन्य वस्तुको धुवाँ सेवन गर्ने बानी।
• मद्यपान: रक्सी, जाँड जस्ता मादक पदार्थ सेवन गर्ने बानी।
• फजुल खर्च: आम्दानी नसोची देखावटी रूपमा गरिने अनावश्यक खर्च, जस्तै ऋण काढेर ठूलो भोज लगाउनु।
• बालविवाह: कानुनले तोकेको उमेर नपुग्दै गरिने विवाह।
• घरेलु हिंसा: परिवारभित्रै कुनै सदस्यमाथि गरिने कुटपिट, गालीगलौज, धम्की वा हेलाको व्यवहार।
• बालश्रम: पढ्ने र खेल्ने उमेरका बालबालिकालाई कामदारका रूपमा लगाउने चलन।

यी समस्याहरू एकअर्कासँग जोडिएका पनि हुन्छन्। रक्सीको लत लागेको व्यक्तिले घरमा झगडा गर्दा घरेलु हिंसा बढ्न सक्छ। कमाइ रक्सीमै सकिँदा घरका बालबालिका पढाइ छाडेर काममा जान बाध्य हुन सक्छन्, जसले बालश्रम बढाउँछ। यसरी एउटा समस्याले अर्को समस्या जन्माउन सक्छ।

कुनै समस्या समाधान गर्नुअघि त्यो समस्या के हो र किन भयो भनेर राम्ररी चिन्नुपर्छ। छानो चुहिँदा प्वाल नखोजी भुइँ मात्र पुछिरह्यौँ भने पानी चुहिन कहिल्यै रोकिँदैन। सामाजिक समस्या पनि त्यस्तै हो। यसलाई पहिचान गर्ने दुई मुख्य तरिका छन्: समस्याको मूल कारण खोज्ने र समस्या सिर्जना हुनुको पृष्ठभूमि थाहा पाउने।

सामाजिक समस्या पहिचान गर्दा सर्वप्रथम समस्याको मूल कारण खोज्नुपर्छ। मानौँ, टोलका एक दाइलाई मद्यपानको लत लागेको छ। उनले किन रक्सी खान थाले भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। कारण यीमध्ये कुनै हुन सक्छ:

• गलत साथीको सङ्गतले गर्दा।
• अरूले गरेको देखेर गरिने देखासिकीले गर्दा।
• अन्य कुनै कारणले, जस्तै काम नपाएको निराशा वा घरको तनावले गर्दा।

कारण फरक भए उपाय पनि फरक हुन्छ। साथीका कारण लत लागेको हो भने सङ्गत बदल्नुपर्ने हुन्छ। निराशाका कारण हो भने उनलाई काम र आत्मविश्वासतर्फ डोर्‍याउनुपर्ने हुन्छ। त्यसैले मूल कारण नचिनी सुझाएको उपाय प्रायः काम लाग्दैन।

सामाजिक समस्या पहिचान गर्ने अर्को तरिका समस्या सिर्जना हुनुको पृष्ठभूमि थाहा पाउनु हो। जस्तै, कुनै किशोर चुरोट पिउने लतमा फसेको छ भने त्यो अवस्था कसरी बन्यो भनेर खोज्नुपर्छ। उसले चुरोट पिउन थाल्नुको पृष्ठभूमि यस्तो हुन सक्छ:

• घर परिवारका कुनै सदस्यले चुरोट पिएको देखेर।
• साथीभाइको करकापले।
• चुरोटले पार्ने असरबारे कम जानकारी भएर।

पृष्ठभूमि थाहा भएपछि समाधानको बाटो खुल्छ। जानकारीको कमीले लत लागेको हो भने चुरोटका असरबारे बुझाउनु उपयोगी हुन्छ। साथीको करकापले हो भने होइन भन्न सक्ने आँट सिकाउनु जरुरी हुन्छ।

सामाजिक समस्या धेरै प्रकारका हुन्छन्। त्यसैले तिनको असर पनि फरक फरक हुन्छ। कुनै समस्याले स्वास्थ्य बिगार्छ, कुनैले पैसा सक्छ, कुनैले पढाइ र भविष्य नै रोकिदिन्छ। दुई प्रमुख उदाहरणका असर तलको तालिकामा हेरौँ।

यी असर एउटै व्यक्तिमा सीमित रहँदैनन्। रक्सी र चुरोटमा पैसा सकिँदा घरको खानपान र बालबालिकाको पढाइमा खर्च घट्छ। बालविवाह भएकी किशोरीले पढाइ छाड्नुपर्दा उनी मात्र होइन, उनको भावी परिवार पनि शिक्षा र आम्दानीबाट पछि पर्छ। यसरी सामाजिक समस्याको असर पुस्तौँसम्म सर्न सक्छ।

सामाजिक समस्याबाट बच्ने उपाय सामाजिक समस्याको प्रकृति र त्यो सिर्जना भएको अवस्थामा निर्भर रहन्छ। एउटै समस्याका लागि पनि समाधानका विभिन्न विकल्प हुन्छन्। ती सबै विकल्पका राम्रा पक्ष र नराम्रा पक्ष थाहा पाउनुपर्छ। त्यसपछि ती विकल्पमध्ये उपयुक्त विकल्पको छनोट गर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि, कसैले तपाईँलाई धूमपान वा मद्यपान गर्न प्रस्ताव गर्‍यो भने त्यो प्रस्ताव इन्कार गर्नु नै यो समस्याबाट बच्ने उत्तम उपाय हो। एकपटक चाखेर हेर्ने वा साथी रिसाउला भनेर स्वीकार्ने विकल्प पनि त्यहाँ हुन्छन्, तर तिनको नराम्रो पक्ष धेरै ठूलो छ। विकल्प तौलेर हेर्दा इन्कार गर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित देखिन्छ।

जस्तै, फजुल खर्चको समस्या एउटा परिवारमा मात्र छ भने परिवारभित्र छलफल गरेर खर्चको योजना बनाउन सकिन्छ। तर पूरै गाउँमा भोजभतेरमा ऋण काढेर खर्च गर्ने चलन छ भने गाउँलेहरू मिलेर सामूहिक निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ। समस्या एउटै भए पनि परिवेश फरक हुँदा उपाय फरक भयो।

कुलतबाट बच्न तलका उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने, किनभने सङ्गतले नै धेरैलाई कुलतमा फसाउँछ।
• आफूलाई पढाइ, खेलकुद, घरको काम जस्ता राम्रा काममा व्यस्त राख्ने।
• चित्र बनाउने, लेख्ने, गीत गाउने, केही नयाँ बनाउने जस्ता सिर्जनशील काममा लाग्ने।
• आफ्नो भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुने, अर्थात् लक्ष्य तोकेर त्यसतर्फ लागिरहने।

सामाजिक समस्या अड्कलको भरमा समाधान हुँदैन। यसलाई क्रमैसँग एक एक चरण पार गर्दै सुल्झाउनुपर्छ। समस्या समाधानका चरणहरू यसप्रकार छन्:

• चरण १: समस्याको पृष्ठभूमिको अध्ययन। समस्या कहिले, कहाँ र कुन अवस्थामा सुरु भयो भनेर बुझ्ने।
• चरण २: समस्याको पहिचान। समस्या ठ्याक्कै के हो र यसको मूल कारण के हो भनेर किटान गर्ने।
• चरण ३: समस्याको असर। समस्याले व्यक्ति, परिवार र समाजमा के के असर पारेको छ भनेर पत्ता लगाउने।
• चरण ४: समाधानका सम्भावित विकल्पहरू। समस्या सुल्झाउन सकिने सबै सम्भावित उपायको सूची बनाउने।
• चरण ५: उत्तम विकल्प छनोट। हरेक विकल्पका राम्रा र नराम्रा पक्ष तुलना गरी अवस्था, परिवेश र समयअनुसार सबैभन्दा उपयुक्त उपाय छान्ने।
• चरण ६: समाधानको प्रतिबद्धता र प्रयोग। छानिएको उपाय लागु गर्ने दृढ अठोट गर्ने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने।

एउटा गाउँमा विवाह र व्रतबन्धमा ठूलो भोज लगाउने चलन छ। धेरै परिवारले ऋण काढेर भोज गर्छन् र पछि वर्षौँसम्म ऋण तिर्न दुःख पाउँछन्। यो समस्यालाई छ चरणमा यसरी सुल्झाउन सकिन्छ:

• चरण १: पृष्ठभूमि बुझ्दा थाहा भयो, केही वर्षअघि एक धनी परिवारले ठूलो भोज गरेपछि अरूले पनि त्यस्तै गर्न थालेका हुन्।
• चरण २: समस्याको पहिचान गर्दा मूल कारण देखासिकी र सानो भोज गरे इज्जत जान्छ भन्ने सोच रहेछ।
• चरण ३: असर हेर्दा परिवारहरू ऋणमा डुबेका, बालबालिकाको पढाइ खर्च कटेको र कतिपय युवा ऋण तिर्न विदेश जान बाध्य भएका देखिए।
• चरण ४: सम्भावित विकल्पहरूमा भोज पूरै बन्द गर्ने, पाहुनाको सङ्ख्या सीमित गर्ने, गाउँभरि एउटै साधारण नियम बनाउने र फजुल खर्चका असरबारे सचेतना फैलाउने कुरा आए।
• चरण ५: भोज पूरै बन्द गर्दा परम्परा र रमाइलो हराउने भएकाले त्यो विकल्प उपयुक्त भएन। गाउँले मिलेर साधारण भोजको नियम बनाउने र सचेतना फैलाउने विकल्प उत्तम ठहरियो।
• चरण ६: गाउँको भेलामा सबै परिवारले त्यो नियम पालना गर्ने प्रतिबद्धता जनाए र आउने विवाहदेखि नै त्यसलाई लागु गरे।

सामाजिक समस्या कुनै एक व्यक्ति वा सरकारले मात्र हटाउन सक्दैन। हामी सबैले आफूले सिकेको ज्ञान र सिपको उपयोग गरेर मिलेर काम गर्नुपर्छ। विद्यार्थीका रूपमा हामीले दुई किसिमले भूमिका खेल्न सक्छौँ।

• आफू कुनै पनि कुलतमा नलाग्ने र आफ्नो व्यवहारबाट साथीहरूलाई राम्रो उदाहरण देखाउने।
• कुलत वा अन्य सामाजिक समस्यामा परेकाहरूलाई त्यसबाट बच्ने उपायबारे चेतना फैलाउने, जस्तै विद्यालयमा नाटक, वक्तृत्वकला वा भित्ते पत्रिकामार्फत।