सामाजिक समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका

हाम्रो समाजमा अझै धेरै समस्या छन् । कतै बालबालिका विद्यालय जानुको सट्टा काममा लगाइन्छन् । कतै गर्भवती आमाले समयमै जाँच र उपचार पाउँदैनन् । कतै सरकारी काम गराउन घुस माग्ने चलन देखिन्छ । गरिबी, अशिक्षा, कुपोषण, बालश्रम र भ्रष्टाचार यस्तै सामाजिक समस्या हुन् । यी समस्या कुनै एउटा गाउँ वा एउटा देशमा मात्र सीमित छैनन्, संसारका धेरै देशमा देखिन्छन् ।

यति ठूला समस्या सरकार एक्लैले समाधान गर्न सक्दैन । त्यसैले सामाजिक समस्या समाधानमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थासँग धेरै देशको अनुभव, सीप र स्रोत हुन्छ । एउटा देशमा सफल भएको उपाय अर्को देशमा पनि लागु गर्न यिनले सहयोग गर्छन् ।

यस्ता सङ्घसंस्थाले मुख्य गरी तलका चार क्षेत्रमा योगदान दिँदै आएका छन् :

• सचेतना वृद्धि : मानिसलाई आफ्ना अधिकार, कर्तव्य र स्वास्थ्यबारे जानकार बनाउने ।
• गरिबी निवारण : अवसर र आम्दानी बढाएर गरिबी घटाउन सहयोग गर्ने ।
• शिक्षामार्फत समाजमा परिवर्तन : पढेलेखेका नागरिकले कुरीति र अन्धविश्वास हटाउन सक्छन्, त्यसैले शिक्षाको पहुँच बढाउने ।
• सामाजिक सुधार : बालश्रम, भ्रष्टाचार र असमानताजस्ता खराबी हटाई समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउने ।

यीमध्ये केही संस्था संयुक्त राष्ट्र सङ्घअन्तर्गत काम गर्छन् भने केही गैरसरकारी रूपमा स्थापना भएका छन् । सामाजिक समस्या समाधानमा सक्रिय चार प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय संस्था यी हुन् :

• युनिसेफ
• संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोष
• अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन
• ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल

युनिसेफ संयुक्त राष्ट्र सङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो । यसको स्थापना सन् १९४६ मा भएको हो । यसको कामको केन्द्रमा संसारभरका बालबालिका छन् ।

नेपालमा युनिसेफले सन् १९६४ देखि काम गर्दै आएको छ । त्यसयता यसले नेपालमा विभिन्न सामाजिक सुधारका कार्यहरू गर्दै आएको छ । बालबालिकासँग सम्बन्धित यी चार क्षेत्रमा यस संस्थाले धेरै काम गरेको छ :

• हेरचाह : बालबालिका सुरक्षित र मायालु वातावरणमा हुर्कन पाऊन् भन्ने प्रयास ।
• शिक्षा : सबै बालबालिका विद्यालय जान र पढाइ पूरा गर्न पाऊन् भन्ने प्रयास ।
• स्वास्थ्य : खोप, सरसफाइ र रोगबाट बच्ने उपायसम्बन्धी काम ।
• पोषण : बालबालिकाले पोसिलो खाना पाऊन् र कुपोषण घटोस् भन्ने काम ।

बाल अधिकारको संरक्षण र प्रवर्धनमा पनि युनिसेफको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । संरक्षण भनेको बालबालिकाका अधिकार कसैले खोस्न नपाओस् भनेर रक्षा गर्नु हो । प्रवर्धन भनेको ती अधिकारबारे समाजमा जानकारी फैलाउँदै तिनलाई अझ बलियो बनाउनु हो । उदाहरणका लागि, कुनै बालिकालाई विद्यालय नपठाई घरको काममा मात्र लगाइयो भने उसको शिक्षा पाउने अधिकार खोसिन्छ । यस्तो हुन नदिनु बाल अधिकारको संरक्षण हो । सबै अभिभावकलाई छोराछोरी दुवैलाई पढाउनुपर्छ भनेर बुझाउनु प्रवर्धन हो ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोषको स्थापना सन् १९६९ मा भएको हो । यस कोषको मुख्यालय संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्कमा छ । चित्र २३.२ मा यस कोषको लोगो देखाइएको छ ।

यो संस्था प्रजनन स्वास्थ्य र मातृ स्वास्थ्यको सुधारमा विश्वव्यापी रूपमा क्रियाशील छ । आमा स्वस्थ भइन् भने जन्मने बच्चा पनि स्वस्थ हुन्छ र परिवार सुखी हुन्छ । गर्भावस्थामा नियमित जाँच नगराउनु वा असुरक्षित तरिकाले सुत्केरी हुनुजस्ता कारणले आमा र शिशु दुवैको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ । यस्ता समस्या घटाउनु यस कोषको मुख्य काम हो ।

समानता र मानवीय सङ्कट समाधानमा पनि यस संस्थाको उल्लेखनीय योगदान रहेको छ । समानता भन्नाले महिला र पुरुष, धनी र गरिब सबैले समान अवसर र सम्मान पाउनु बुझिन्छ । मानवीय सङ्कट भनेको भूकम्प, बाढी, पहिरो वा युद्धजस्ता घटनाले धेरै मानिसको जीवन सङ्कटमा परेको अवस्था हो । यस्तो बेला पनि आमा र महिलाको स्वास्थ्य सेवा रोकिनु हुँदैन ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन पनि संयुक्त राष्ट्र सङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो । यसले काम गर्ने मानिस अर्थात् श्रमिकका विषयमा काम गर्छ । चित्र २३.३ मा यस सङ्गठनको लोगो देखाइएको छ ।

यो संस्था तलका कार्यमा लागेको छ :

• सबैखाले बालश्रमको उन्मूलन ।
• श्रम कानुन र श्रमनीतिको निर्माण एवम् कार्यान्वयन ।
• श्रमिकको हकहितसम्बन्धी गतिविधि ।

श्रम कानुन भनेको श्रमिकको ज्याला, काम गर्ने समय, कार्यस्थलको सुरक्षा र सुविधासम्बन्धी नियम हो । श्रमनीति चाहिँ सरकारले श्रम क्षेत्रलाई कसरी अघि बढाउने भनेर बनाउने योजना हो । कानुन र नीति बनेर मात्र पुग्दैन, तिनको कार्यान्वयन पनि हुनुपर्छ । त्यसैले यो सङ्गठन निर्माण र कार्यान्वयन दुवैमा सहयोग गर्छ ।

नेपालमा यस संस्थाले मूलतः बालश्रमको अन्त्य गर्न विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ । विशेष गरी नेपालका सहरी र सहरोन्मुख क्षेत्रमा देखा परिरहेको बालश्रम निराकरण गर्न यो संस्था सक्रिय छ । सहरोन्मुख क्षेत्र भन्नाले गाउँबाट सहर बन्दै गरेको ठाउँ बुझिन्छ । यस्ता ठाउँका होटल, पसल, कारखाना र घरमा बालबालिकालाई काममा लगाउने समस्या देखिन्छ ।

ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल एक अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो । यसको स्थापना सन् १९९३ को मे महिनामा भएको हो । यसको मुख्यालय जर्मनीको बर्लिनमा छ ।

यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य भ्रष्टाचार रोकी समाजका हरेक तह तथा क्षेत्रमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारिताको प्रवर्धनमा सहयोग गर्नु हो । उत्तरदायित्व भनेको आफूले गरेको कामको जवाफ दिन तयार हुनु हो । इमानदारिता भनेको सत्य र नैतिकताअनुसार चल्नु हो ।

एउटा उदाहरण हेरौँ । गाउँमा बाटो बनाउन आएको रकम कति हो र कहाँ कहाँ खर्च भयो भनेर सूचनापाटीमा टाँसियो भने त्यो काम पारदर्शी हुन्छ । सबैले हिसाब देख्ने भएपछि रकम हिनामिना गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले यो संस्था पारदर्शितालाई जोड दिन्छ ।

ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले गर्ने मुख्य कार्यहरू यी हुन् :

• अन्तर्राष्ट्रिय तहमा राजनीतिक भ्रष्टाचारको अनुगमन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने ।
• विभिन्न देशमा रहेका आफ्ना च्याप्टरमार्फत गतिविधि सञ्चालन गर्ने ।
• सन् १९९५ देखि भ्रष्टाचार सूचकाङ्क (Corruption Perception Index -CPI) प्रकाशन गर्ने ।
• सन् १९९९ देखि घुसदाता सूचकाङ्क (Bribe Payers Index -BPI) प्रकाशन गर्ने ।
• देशका विभिन्न क्षेत्रमा हुने भ्रष्टाचारको अन्त्य गरी भ्रष्टाचारमुक्त विश्व स्थापना गर्ने प्रयास गर्ने ।

सूचकाङ्क भनेको कुनै अवस्थालाई अङ्क वा स्थानका आधारमा नाप्ने र तुलना गर्ने तरिका हो । भ्रष्टाचार सूचकाङ्कले कुन देशमा भ्रष्टाचार कति छ भन्ने बुझाइका आधारमा देशहरूको तुलना गर्छ । घुसदाता सूचकाङ्कले घुस दिने प्रवृत्ति कति छ भन्ने देखाउँछ । यस्ता सूचकाङ्क सार्वजनिक हुँदा सरकार र समाजमाथि सुधार गर्ने दबाब पर्छ ।

च्याप्टर भनेको कुनै देशमा रहेर मूल संस्थाको उद्देश्यअनुसार काम गर्ने शाखाजस्तो संस्था हो । नेपालमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपाल नामक गैरसरकारी संस्थाले ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको नेपाल च्याप्टरका रूपमा कार्य गरिरहेको छ ।

चारवटै संस्थाको उद्देश्य समाजलाई राम्रो बनाउनु हो, तर प्रत्येकको कार्यक्षेत्र फरक छ । तलको तालिकाले यिनलाई छुट्याएर सम्झन मद्दत गर्छ :

अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले योजना, रकम र अनुभव दिन सक्छन्, तर परिवर्तन समाजभित्रै हुनुपर्छ । विद्यार्थीले पनि आफ्नै ठाउँबाट यी संस्थाको लक्ष्यलाई साथ दिन सक्छन् :

• आफ्ना साथी वा छिमेकका बालबालिका विद्यालय नगई काममा लागेको देखे शिक्षक, अभिभावक वा स्थानीय निकायलाई जानकारी दिने ।
• गर्भवती दिदीबहिनी र आमालाई नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउन परिवारमा सम्झाउने ।
• विद्यालय र टोलका काममा हिसाब सार्वजनिक गर्न आग्रह गर्ने, आफूले पनि घुस नदिने र नलिने ।
• बाल अधिकार, स्वास्थ्य र भ्रष्टाचारविरुद्ध सचेतना फैलाउने कार्यक्रममा भाग लिने ।