अन्धविश्वास हटाऔँ

मानिस समाजमा मिलेर बस्छन्। हाम्रो समाजमा धेरै राम्रा चालचलन, संस्कार र परम्परा छन्। तर केही प्रथा र प्रचलन यस्ता पनि छन्, जसले मानिसलाई, विशेष गरी महिलालाई, हानि पुर्‍याउँछन्। यस्ता हानिकारक प्रथालाई सामाजिक समस्या वा सामाजिक विकृति भनिन्छ। सभ्य समाज बनाउन यस्ता समस्यालाई पहिचान गर्नु र हटाउनु जरुरी हुन्छ।

यस्ता समस्या हटाउन सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, महिला समूह, आमा समूह र अधिकारकर्मीहरू मिलेर काम गरिरहेका छन्। उदाहरणका लागि, राष्ट्रिय महिला आयोगले “सामाजिक समस्या हटाऔँ र सभ्य समाजको निर्माण गरौँ” भन्ने शीर्षकमा अनुभव आदान प्रदान कार्यक्रम आयोजना गर्‍यो भनौँ। त्यस्तो कार्यक्रममा सहभागी सङ्घसंस्थाका प्रतिनिधिहरूले आफूले देखेभोगेका समस्याबारे विचार राख्छन्। उनीहरूका भनाइबाट हामी अन्धविश्वास र त्यसबाट जन्मिएका तीन प्रमुख प्रथा बुझ्न सक्छौँ।

कार्यक्रममा कसले कुन विषयमा विचार राखे:

• गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधि: अन्धविश्वास के हो, यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पारेको छ र यसलाई हटाउने उपाय के के हुन्।
• महिला तथा दिदीबहिनी समूहकी अध्यक्ष: घुम्टो प्रथा।
• आमा समूहकी अध्यक्ष: छाउपडी प्रथा।
• महिला अधिकारकर्मी: दाइजो तथा तिलक प्रथा।

यस परिभाषामा दुई कुरा ध्यान दिनुपर्छ। पहिलो, अन्धविश्वास समाजमा पहिलेदेखि चलिआएका प्रथा र प्रचलनसँग जोडिएको हुन्छ। दोस्रो, त्यसमा विश्वास गर्ने व्यक्तिले त्यसबारे गहिरो अध्ययन गरेको वा सही जानकारी लिएको हुँदैन। ‘सबैले मान्छन्, त्यसैले म पनि मान्छु’ भन्ने सोच नै अन्धविश्वासको जरा हो। आँखा बन्द गरेर बाटो हिँड्दा ठेस लाग्छ। त्यस्तै, कारण नबुझी गरिएको विश्वासले पनि व्यक्ति र समाज दुवैलाई चोट पुर्‍याउँछ।

एउटा उदाहरण हेरौँ। कुनै गाउँमा एउटा बालक धेरै दिनदेखि ज्वरोले थलिएको छ। परिवारले उसलाई स्वास्थ्य चौकी लैजानुको सट्टा ‘भूतप्रेत लाग्यो’ भनेर धामीझाँक्रीकहाँ मात्र लैजान्छ। समयमा उपचार नपाउँदा बालकको रोग झन् बढ्छ। यहाँ परिवारले रोगको कारण के हो भनेर खोजेन, केवल चलनमा विश्वास गर्‍यो। यही अन्धविश्वास हो।

त्यस्तै, गाउँमा कोही बिरामी पर्दा वा गाईवस्तु मर्दा कुनै महिलालाई ‘बोक्सी’ भनेर दोष लगाउनु पनि अन्धविश्वास हो। बोक्सीले रोग लगाउँछ भन्ने कुराको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन। तर यस्तै आरोपमा नेपालका विभिन्न ठाउँमा अझै पनि महिलामाथि कुटपिट र हिंसात्मक गतिविधि भइरहेको सुनिन्छ।

नेपाली समाजमा अन्धविश्वासका कारण देखिएका केही सामाजिक समस्या र विकृति यस्ता छन्:

• बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि कुटपिट र हिंसात्मक गतिविधि
• धामीझाँक्रीप्रतिको विश्वास
• घुम्टो प्रथा
• दाइजो प्रथा
• छाउपडी प्रथा

अन्धविश्वास व्यक्तिको सोचमा मात्र सीमित रहँदैन। यसले पूरै समाजलाई असर गर्छ। यसका मुख्य असर यस्ता छन्:

• अन्धविश्वासले सामाजिक विकृति निम्त्याउँछ।
• यसले हाम्रो धर्म, संस्कृति र समाजमा समेत नकारात्मक असर पार्छ।
• यसका कारण समाजमा बेला बेलामा आपराधिक घटनासमेत हुने गरेका छन्।
• यसले मानिसलाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिभन्दा अलौकिक शक्तिमा बढी विश्वास गराउँछ।
• यसले समाजको आधुनिकीकरण, विकास, परिवर्तन र समृद्धिको यात्रामा बाधा पुर्‍याउँछ।

अन्धविश्वासले विकासको बाटो कसरी रोक्छ भन्ने कुरा सजिलै बुझ्न सकिन्छ। रोग लाग्दा अस्पतालभन्दा झारफुकमा भर पर्ने समाजमा स्वास्थ्य सुधार ढिलो हुन्छ। नयाँ प्रविधि र नयाँ सोचलाई ‘परम्पराविरोधी’ भनेर नकार्ने समाजमा परिवर्तन आउँदैन। घुम्टो, छाउपडी र दाइजो जस्ता प्रथाले महिलालाई शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीबाट टाढा राख्छन्, जसले गर्दा जनसङ्ख्याको करिब आधा हिस्साले देशको विकासमा पूरा योगदान दिन पाउँदैन। क्षमताभन्दा बढी खर्च गराउने चलनले परिवारलाई ऋणमा डुबाउँछ र समृद्धि टाढा पुर्‍याउँछ। त्यसैले समाजमा अन्धविश्वास कायम रहिरहे विकासको यात्रामा बाधा पुग्ने निश्चित छ।

घुम्टो प्रथा मुख्य रूपमा नेपालको पूर्वी तथा मध्य तराईमा प्रचलित छ। बिहे भएपछि महिलाले ससुरा, जेठाजु जस्ता मान्यजन र अन्य पुरुषका अगाडि जाँदा साडी वा ओढ्नीले अनुहार छोप्नुपर्छ। यो नियम विवाहित महिलालाई मात्र लागु हुन्छ। पुरुषले कसैका अगाडि पनि अनुहार छोप्नुपर्दैन।

घुम्टो प्रथालाई सामाजिक समस्या भनिनुको कारण यसले महिलाको जीवनमा पार्ने असर हो। अनुहार छोपेर बस्नुपर्ने महिला आफ्नो कुरा खुलेर भन्न सक्दिनन्, भेलामा बोल्न सक्दिनन् र घरबाहिरका काममा सहभागी हुन सक्दिनन्। यसका असर यस्ता छन्:

• यस्तो अन्धविश्वासी प्रथाका कारण महिलाको व्यक्तित्व विकासमा बाधा पुगेको छ।
• यो एउटा लैङ्गिक विभेदको अवस्था हो।
• मानव अधिकारको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसले महिलाको हक, अधिकार र स्वतन्त्रताको हनन गरेको छ।
• विवाहपछि घुम्टोमा बस्नुपर्ने हुँदा महिलाहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी आदिको अवसरबाट वञ्चित भएका छन्।
• महिलाहरू आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पछाडि परेका छन्।

यो समस्या समाधान गर्न शिक्षा, सचेतना र सामाजिक जागरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। मानव अधिकारविरुद्ध रहेका सामाजिक प्रथा तथा परम्पराविरुद्ध हामी सबैले आवाज उठाउनुपर्छ।

छाउपडी प्रथा विशेष गरी कर्णाली र सुदूर पश्चिमका केही पहाडी जिल्लाका केही ठाउँमा प्रचलित छ। महिला रजस्वला हुँदा मात्र होइन, सुत्केरी हुँदा पनि उनलाई घरबाट अलग गरिन्छ। घरबाहिर बनाइएको सानो छाप्रोलाई छाउगोठ भनिन्छ, र त्यस अवधिमा महिलाले त्यहीँ बस्नुपर्छ।

रजस्वला र सुत्केरी भएका समयमा महिलालाई यी कुरामा रोक लगाइन्छ:

• घरको आँगन टेक्न नहुने
• दूध दही खान नहुने
• घरभित्र बस्न नहुने
• लेखपढ गर्न नहुने
• अरूलाई छुन नहुने
• घरबाहिर रहेको छाउगोठमा बस्नुपर्ने

यस प्रथाको पछाडि एउटा अन्धविश्वास छ। यात्रामा निस्कँदा वा कुनै शुभ कार्य गर्दा छाउपडीलाई देखेमा अशुभ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। वास्तवमा रजस्वला महिलाको शरीरमा नियमित रूपमा हुने शारीरिक प्रक्रिया हो। यसमा कुनै अशुभ कुरा छैन। तर यस प्रक्रियालाई गलत ढङ्गबाट व्याख्या गरिएकाले महिलालाई घरबाहिर राख्ने नियम बन्यो। त्यसैले छाउपडीलाई अन्धविश्वासको परिणाम भनिन्छ।

छाउपडीका कारण पीडित महिलाहरू असुरक्षित र जोखिमपूर्ण अवस्थामा बाँच्न बाध्य छन्। छाउगोठमा बस्दा यस्ता खतरा आउन सक्छन्:

• सर्पले टोक्ने
• अपराधीहरूको सिकार हुने
• जङ्गली जीवजन्तुहरूको आक्रमणमा पर्ने

यो समस्या समाधान गर्न सचेतना र समान सामाजिक व्यवहारको खाँचो छ। विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी सङ्घसंस्था र राजनीतिक दलहरूले एकताबद्ध भएर दबाबमूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।

दाइजो प्रथा नेपालका विभिन्न ठाउँमा प्रचलित छ। कतै कतै, विशेषतः तराईमा, यसलाई दहेज वा तिलक पनि भनिन्छ। बिहेमा कन्याका परिवारले आफ्नो गच्छेअनुसार दाइजो दिने र लिने चलन विगतदेखि चलिआएको परम्परा हो। पहिले छोरीलाई माया र शुभकामनाका रूपमा आफूले सकेजति सामान दिइन्थ्यो।

आजभोलि यही चलन विकृतिको रूपमा मौलाएको छ। वर पक्षले कन्याका अभिभावकले सक्ने हैसियतभन्दा बढी धन सम्पत्ति दाइजोका रूपमा माग गर्छ, दबाब दिन्छ र धम्की पनि दिन्छ। यसरी समाजमा गलत अभ्यास बढ्दै गएको छ। छोरी चेलीको विवाह पो नहुने हो कि भन्ने चिन्ता र त्रास अभिभावकमा बढ्दो छ।

दाइजो तथा तिलक प्रथाका कारण सामाजिक सद्भाव र सन्तुलन कायम गर्न बाधा पुगेको छ। दाइजो वा तिलकको विषयलाई आधार बनाएर समाजमा यस्ता घटना घटिरहेका छन्:

• महिला हिंसा
• घरेलु हिंसा
• पारिवारिक विखण्डन
• हत्या
• आत्महत्या

दाइजो तथा तिलक प्रथाबाट बढ्दै गएका विकृति हटाउन यी उपाय अपनाउनुपर्छ:

• दाइजो तथा तिलक प्रथाका विकृतिको अन्त्यका लागि बनेका कानुन प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने।
• व्यक्ति, परिवार र समाजको सोचमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने।
• जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
• महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन शिक्षा, सिप र रोजगारीका अवसर प्रदान गर्ने।
• दाइजो लिने र दिने दुवैलाई सामाजिक बहिष्कार गर्ने कार्यको थालनी गर्ने।

घुम्टो, छाउपडी र दाइजो तथा तिलक प्रथालाई छेउछेउमा राखेर हेर्दा तिनीहरूबीचको समानता र भिन्नता प्रस्ट हुन्छ।

तीनै प्रथाको साझा कुरा के हो भने यिनको भार सबैभन्दा बढी महिलाले बोक्नुपरेको छ। तीनै प्रथा कुनै तर्क वा प्रमाणमा होइन, पुरानो चलनमा आँखा चिम्लेर गरिने विश्वासमा टिकेका छन्। त्यसैले यी सबैलाई अन्धविश्वासबाट जन्मिएका सामाजिक समस्या भनिन्छ।

अन्धविश्वास एकै दिनमा हट्दैन। यसका लागि व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैले आआफ्नो ठाउँबाट काम गर्नुपर्छ। मुख्य उपायहरू यस्ता छन्:

• वैज्ञानिक तथ्यमा विश्वास गर्ने।
• समयक्रमको विकास र गतिशीलतामा विश्वास गर्ने, अर्थात् समयसँगै सोच र चलन बदलिनुपर्छ भन्ने कुरा स्विकार्ने।
• शिक्षा, ज्ञान, चेतना र विवेकको प्रसार गर्ने।
• सचेतना र सामाजिक जागरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• सामाजिक विकृतिविरुद्ध बनेका कानुन प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने।
• सरकारी तथा गैरसरकारी सङ्घसंस्था र राजनीतिक दलहरू एकताबद्ध भएर दबाबमूलक कार्यक्रम चलाउने।
• महिला र पुरुषबीच समान सामाजिक व्यवहार गर्ने।
• मानव अधिकारविरुद्धका प्रथा र परम्पराविरुद्ध आवाज उठाउने।

विद्यार्थीले पनि यसमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्। घरमा कुनै चलन किन मानिन्छ भनेर नम्र भएर सोध्न सकिन्छ। विद्यालयमा पढेको वैज्ञानिक कुरा परिवारलाई बुझाउन सकिन्छ। साथीहरूसँग मिलेर अन्तर्क्रिया, नाटक वा सचेतना र्‍याली गर्न सकिन्छ। आज पढ्ने विद्यार्थी भोलिका आमाबुबा हुन्। उनीहरूले अन्धविश्वास नमान्ने अठोट गरे अर्को पुस्तामा यी प्रथा सर्दैनन्।