विश्वबन्धुत्व र मानवता

सुजन कक्षा १० मा पढ्छ । उसकी आमा सुजना वैदेशिक रोजगारीका लागि इजरायल पुगेकी छन् । घरपरिवारबाट टाढा बसेर काम गर्दा उनले धेरै नयाँ कुरा अनुभव गरिन् । ती अनुभव छोरासँग बाँड्न उनले मिति २०७९/०३/१० मा एउटा चिठी लेखिन् । चिठीको मुख्य विषय थियो: विश्वबन्धुत्व के हो र आजको संसारमा यो किन आवश्यक छ । उनले छोरालाई यी कुरा मनन गर्न र घरपरिवार तथा साथीहरूलाई पनि सुनाउन भनिन् ।

नेपालमा हुँदा सुजनाको जीवन आफ्नै गाउँ, टोल, सहर र बजारमा बित्थ्यो । आफन्तसँग घुमफिर गर्नु, रमाइलो गर्नु र सुखदुःख साटासाट गर्नु उनको दैनिकी थियो । घर छोडेर विदेश पुगेपछि भने आफन्त टाढा भए । त्यहाँ पुगेपछि उनलाई लाग्यो, आफन्तबीच कहिलेकाहीँ हुने सानातिना खटपट र चिसोपन त बेकारमा गरिएका रहेछन् ।

विदेशमा उनको सम्बन्ध अपरिचित, पराई र विदेशी मानिससँग बस्न थाल्यो । चिनजान नभएका मानिससँग पनि सहयोग, सद्भाव र सहकार्य गर्ने संस्कार बढ्दै गयो । दिनदिनै नयाँ अनुभव बटुल्दै जाँदा उनले बुझिन्: मानिस जहाँ बसे पनि उसलाई मानवीय सम्बन्ध, सहयोग र मेलमिलापको आवश्यकता पर्छ ।

संसारमा अर्बौँ मानिस बस्छन् । उनीहरू एकअर्काबाट धेरै कुरामा फरक देखिन्छन् । मानिसलाई भिन्न देखाउने मुख्य आधार यी हुन्:

• दुरी: कोही हाम्रो छिमेकमा बस्छन्, कोही हजारौँ किलोमिटर टाढा ।
• भूगोल: कोही हिमालमा, कोही मरुभूमिमा, कोही समुद्र किनारमा बस्छन् ।
• प्रजाति: शरीरको बनोट, छालाको रङ र अनुहारको आकृति फरक हुन्छ ।
• पेसा: कोही किसान, कोही शिक्षक, कोही कारखानाका कामदार हुन्छन् ।
• धर्म: कोही हिन्दु, कोही बौद्ध, कोही मुस्लिम, कोही इसाई हुन्छन् ।
• संस्कृति र परम्परा: चाडपर्व, खानपान, पहिरन र चालचलन फरक हुन्छन् ।

यति धेरै भिन्नता हुँदाहुँदै पनि मानवता र मानवीय व्यवहारमा हामी सबै एक हौँ । भोक लाग्दा, बिरामी हुँदा वा दुःख पर्दा सबैलाई उस्तै पीडा हुन्छ । सबैलाई माया, सम्मान र सहयोग चाहिन्छ । त्यसैले संसारका सबै मानव जाति हाम्रा आफन्त हुन् ।

सुजनाको कार्यस्थलमा संसारका विभिन्न देशबाट आएका कामदार छन् । उनीहरू एउटै परिवारका सदस्यझैँ मिलेर बस्छन् र सँगै काम गर्छन् । पोहोर सुजना बिरामी पर्दा र बीचबीचमा अरू समस्या आइपर्दा विभिन्न देशका साथीहरूले उनलाई सहयोग गरे । त्यहाँका नागरिकले पनि विदेशी कामदारलाई आफ्नै परिवारको सदस्यजस्तो व्यवहार गरे ।

त्यहाँ को कालो, को गोरो, को हिन्दु, को मुस्लिम, को इसाई भन्ने भावनाभन्दा मानवताको भावना ठुलो मानिन्छ । दाजुभाइ, दिदीबहिनी जस्तो आत्मीय व्यवहार हुन्छ । नेपालमै पनि यस्तो उदाहरण देख्न सकिन्छ । एउटै कक्षामा फरक जाति, भाषा र धर्मका विद्यार्थी पढ्छन् । कोही बिरामी भएर विद्यालय आउन नसके साथीहरूले उसलाई छुटेको पाठ सिकाइदिन्छन् । यो पनि मानवताकै व्यवहार हो ।

विश्वबन्धुत्व शब्द 'विश्व' र 'बन्धुत्व' मिलेर बनेको हो । विश्व भनेको संसार हो । बन्धु भनेको दाजुभाइ, आफन्त वा मित्र हो, र बन्धुत्व भनेको दाजुभाइ जस्तो आत्मीय सम्बन्ध हो । त्यसैले विश्वबन्धुत्वको शाब्दिक अर्थ हुन्छ: संसारभरका मानिसबीचको दाजुभाइ जस्तो सम्बन्ध ।

विश्वबन्धुत्व केवल एउटा भावना मात्र होइन, यो सहयोग र सहकार्यको संस्कार पनि हो । संस्कार भनेको बानी बनेर जीवनमा बसेको असल व्यवहार हो । एक जनाले अर्कालाई आफन्त ठानेर मानवताको व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने अवधारणा नै विश्वबन्धुत्वको केन्द्रमा छ ।

विदेशमा काम गर्ने कामदारले एकअर्कालाई दाजुभाइ, दिदीबहिनी जस्तो व्यवहार गर्नु यसको राम्रो उदाहरण हो । अर्कै देशमा बाढी आउँदा हामीलाई पनि दुःख लाग्नु र सकेको सहयोग गर्न मन लाग्नु पनि यही भावना हो ।

विश्वबन्धुत्व कायम गर्न सबैभन्दा पहिले सङ्कीर्णता त्याग्नुपर्छ । साँघुरो सोच भएको मानिसले अरूलाई आफन्त ठान्न सक्दैन, त्यसैले ऊ सबैसँग मिलेर बस्न पनि सक्दैन ।

विश्वबन्धुत्वको भावना नयाँ होइन । पूर्वीय सभ्यतामा यो विचार धेरै पहिलेदेखि पाइन्छ । प्राचीन संस्कृत ग्रन्थ महोपनिषद्मा एउटा श्लोक छ, जसको दोस्रो पङ्क्तिमा यही विचार आउँछ:

यसको अर्थ हो: यो मेरो हो र त्यो पराई हो भनेर छुट्याउने काम साँघुरो मन भएका मानिसको हो । उदार चरित्र भएका मानिसका लागि त सारा पृथ्वी नै एउटा परिवार हो ।

मानिसले एकअर्कालाई परिवार ठान्न थालेपछि समाज र संसार दुवैमा ठुलो परिवर्तन आउँछ । विश्वबन्धुत्वका मुख्य उद्देश्य र फाइदा यस्ता छन्:

• समाजमा एकत्वको भावना जगाउँछ, अर्थात् सबैलाई हामी एक हौँ भन्ने अनुभूति दिन्छ ।
• सबैले समान रूपमा शान्ति र सहअस्तित्वका साथ आफ्नो जीवन बाँच्न पाउने मानवीय हक सुनिश्चित गर्छ ।
• युद्ध र हिंसाबाट मुक्त विश्व समाज स्थापना गर्नु यसको मूल अभिप्राय हो ।
• जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय सबै विभेदको अन्त्य यसको मूल चासो हो ।
• अपरिचित ठाउँमा पनि मानिसलाई एक्लो महसुस हुन दिँदैन ।
• सहयोग र सहकार्यले काम गर्ने राम्रो वातावरण बनाउँछ ।

सुजनाको अनुभवले यी फाइदा प्रस्ट देखाउँछ । घरपरिवारबाट टाढा भए पनि उनले त्यहाँ एक्लो महसुस गर्नुपरेन । त्यहाँ देखिएको मानवता, मानव धर्म, सहयोग र सद्भाव अनुकरण गर्नलायक छ । यदि विदेशी भनेर उनीहरूलाई फरक व्यवहार र असहयोग गरिएको भए उनीहरूले काम गर्ने राम्रो वातावरण पाउने थिएनन् र दुःख पाउने थिए ।

विश्वबन्धुत्व आफैँ बढ्दैन । यसलाई बढाउन चार मानवीय मूल्यको पालना गर्नुपर्छ:

• सम्मान: उमेर, धर्म, जाति वा देश जेसुकै भए पनि हरेक मानिसलाई आदर गर्नु । उदाहरण: फरक भाषा बोल्ने साथीको उच्चारणको खिल्ली नउडाउनु ।
• जिम्मेवारी बोध: आफ्नो कर्तव्य बुझेर पूरा गर्नु । उदाहरण: साझा काममा आफ्नो भाग समयमै गर्नु र सङ्कटमा परेका छिमेकीलाई सघाउनु ।
• सहिष्णुता: आफूभन्दा फरक विचार, चाडपर्व, खानपान वा पहिरन देख्दा रिस नगरी स्वीकार्नु । उदाहरण: साथीको धर्मको चाडमा शुभकामना दिनु ।
• इमानदारिता: छलकपट नगरी सत्य र सही व्यवहार गर्नु । उदाहरण: सहकर्मीको हराएको सामान भेटे फिर्ता दिनु ।

आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो । मोबाइल, इन्टरनेट, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालले संसारलाई जोडेको छ । पहिले अर्को देशमा भएको घटनाको खबर आउन हप्तौँ लाग्थ्यो । अहिले कुनै ठाउँमा घटेको घटना तत्कालै संसारको अर्को कुनामा थाहा हुन्छ ।

उदाहरणका लागि, जापानमा भुइँचालो गयो भने केही मिनेटमै नेपालका मानिसले समाचार पाउँछन् । विदेशमा काम गर्ने छोरा वा छोरीसँग गाउँका आमाबुबा भिडियो कलमा अनुहार हेरेर कुरा गर्न सक्छन् ।

यसरी संसार एउटा सानो गाउँ जस्तो भएको छ । भूगोल अलग छ र दुरी टाढा छ, तैपनि मानवीय व्यवहार, सद्भाव, सहकार्य र सहयोगका कारण संसारका मानिस एउटै घरपरिवारका सदस्य जस्ता भएका छन् । विश्व सीमाविहीन समाजमा बदलिएको छ । यसैलाई विश्व ग्राम भनिन्छ ।

विश्व ग्रामले मानव जीवनमा धेरै प्रभाव पारेको छ:

• सूचना र समाचार तुरुन्तै पाइन्छ ।
• परदेशमा रहेका परिवारका सदस्यसँग सजिलै सम्पर्क हुन्छ ।
• शिक्षा, रोजगारी र व्यापारका अवसर संसारभर खुलेका छन् ।
• विपद् पर्दा अरू देशबाट छिटो सहयोग आउँछ ।
• फरक संस्कृति, भाषा र चालचलन बुझ्ने मौका मिल्छ, जसले सहिष्णुता बढाउँछ ।

विश्व ग्रामका केही चुनौती पनि छन् । गलत सूचना पनि उत्तिकै छिटो फैलन्छ । अरूको संस्कृतिको नक्कल गर्दा आफ्नो मौलिक संस्कृति बिर्सने खतरा पनि हुन्छ । त्यसैले सुनेको हरेक कुरा जाँचेर मात्र पत्याउनुपर्छ ।

विश्वबन्धुत्व ठुला भाषणबाट होइन, दैनिक जीवनका साना असल व्यवहारबाट सुरु हुन्छ । असल व्यवहारको अनुकरण र अनुसरण गरेर घर, विद्यालय र समुदायमै हामी यसको अभ्यास गर्न सक्छौँ:

• सङ्कीर्णता त्यागेर सबैलाई आफन्त ठान्ने ।
• समाजका अन्य मानिसलाई काका, मामा, काकी जस्ता नाता लगाएर सम्बोधन गर्ने र सोहीअनुसार व्यवहार गर्ने ।
• सबैलाई आफ्नै परिवारका सदस्य सरह मानेर व्यवहार गर्ने ।
• घरमा आएका पाहुनालाई आतिथ्य र सम्मान गर्ने तथा पारिवारिक वातावरण दिने ।
• दुःखमा परेकालाई सहानुभूति र सहयोगको भावना देखाउने ।
• अरूको अस्तित्व स्वीकार गर्ने ।

सुजनको एउटा सानो व्यवहारले आमालाई खुसी बनायो । घरमा आउनुभएका फुपाजुलाई सुजनले राम्रो आतिथ्य र सम्मान गर्यो । फुपाजुले फोनमा आमासँग त्यसको तारिफ गर्नुभयो । पाहुनालाई पारिवारिक वातावरण दिने यो बानी आमालाई पनि उचित लाग्यो । सानो लाग्ने यही व्यवहार विश्वबन्धुत्वको अभ्यास हो ।

आज संसार पहिलेभन्दा धेरै जोडिएको छ । लाखौँ नेपाली रोजगारी, अध्ययन र भ्रमणका लागि विदेश जान्छन्, विदेशी पनि नेपाल आउँछन् । यस्तो अवस्थामा विश्वबन्धुत्व र मानवता झन् महत्त्वपूर्ण भएका छन्:

• युद्ध र हिंसा रोकेर संसारमा शान्ति कायम गर्न ।
• जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय विभेद अन्त्य गर्न ।
• विदेशमा बस्ने मानिसलाई सुरक्षित र आत्मीय वातावरण दिन ।
• विपद् र महामारी जस्ता साझा समस्यामा सबै देश मिलेर काम गर्न ।
• हरेक मानिसको मानवीय हकको सम्मान गर्न ।
• फरक संस्कृतिका मानिसबीच मेलमिलाप र सहअस्तित्व कायम गर्न ।

२०७२ वैशाख १२ गते नेपालमा विनाशकारी भूकम्प गयो । त्यसबेला संसारका धेरै देशले उद्धार टोली, औषधि, खाद्यान्न र आर्थिक सहयोग पठाए । सहयोग गर्नेहरूले पीडितको जात, धर्म वा भाषा सोधेनन् । दुःखमा परेका मानिसलाई आफ्नै परिवार ठानेर सघाए । विश्वबन्धुत्व र मानवताको यो जिउँदो उदाहरण हो ।